महाभारत · अध्याय 2.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.103.1
वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे ।
धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत् ॥ २.१०३.१ ॥
महाराज, पांडव द्यूतात पराभूत होऊन वनात गेले, तेव्हा धृतराष्ट्राच्या मनात चिंता शिरली.
2.103.2
तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
निः श्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच सञ्जयः ॥ २.१०३.२ ॥
चिंतेत बुडालेल्या, बसलेल्या, दीर्घ उसासे टाकणाऱ्या, एकाग्रता हरवलेल्या त्या जनेश्वर धृतराष्ट्राला संजय असे म्हणाला.
2.103.3
अवाप्य वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिप ।
प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि ॥ २.१०३.३ ॥
धनाने परिपूर्ण पृथ्वी मिळवून, पांडवांना राज्यातून हाकलून दिल्यानंतर, हे राजा, तू शोक का करतोस?
2.103.4
अशोच्यत्वं कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति ।
पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि बलवद्भिर्महारथैः ॥ २.१०३.४ ॥
ज्यांचे पांडवांशी वैर होणार आहे, त्यांना शोक न करण्याची स्थिती कशी असेल? पांडव युद्धकुशल, बलवान महारथी आहेत.
2.103.5
तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरमुपस्थितम् ।
विनाशो येन लोकस्य सानुबन्धो भविष्यति ॥ २.१०३.५ ॥
राजा, तुझ्या या 'सुकृतामुळे' मोठे वैर उभे राहिले आहे; त्यामुळे जगाचा त्याच्या परिणामांसह विनाश होईल.
2.103.6
वार्यमाणो हि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च ।
पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम्। ॥ २.१०३.६ ॥
भीष्म, द्रोण व विदुर यांनी अडवूनही (तू) पांडवांची प्रिय पत्नी, धर्माचरण करणारी द्रौपदी (हिचा अपमान केलास).
2.103.7
प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम् ॥ २.१०३.७ ॥
तुझा पुत्र दुर्योधन त्या मंदबुद्धी, निर्लज्ज प्रातिकामीला सूतपुत्राकडे पाठवून म्हणाला, "तिला घेऊन ये."
2.103.8
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ २.१०३.८ ॥
देव ज्या माणसाला पराभव देतात, त्याची बुद्धी ते हरण करतात; तो फक्त खालच्या गोष्टीच पाहतो.
2.103.9
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ २.१०३.९ ॥
बुद्धी कलुषित होऊन विनाश जवळ आला की, नीतीसारखी दिसणारी अनीती हृदयातून दूर होत नाही.
2.103.10
अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः ।
उत्तिष्ठन्ति विनाशाय नूनं तच्चास्य रोचते ॥ २.१०३.१० ॥
अनर्थ अर्थाच्या रूपाने आणि अर्थ अनर्थाच्या रूपाने विनाशासाठी उभे राहतात; निश्चितच तेच त्याला आवडते.
2.103.11
न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् ।
कालस्य बलमेतार्वाद्वपरीतार्थदर्शनम् ॥ २.१०३.११ ॥
काळ दंड उगारून कोणाचेही मस्तक छाटत नाही; हेच काळाचे बळ आहे, तो उलटे अर्थ दाखवतो.
2.103.12
आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम् ॥ २.१०३.१२ ॥
सभेच्या मध्यभागी पांचालीला ओढत आणणाऱ्यांनी हा भयंकर, गोंधळाचा, रोमांचकारी प्रसंग ओढवून आणला आहे.
2.103.13
अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावसोः ।
को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम् ॥ २.१०३.१३ ॥
अयोनिजा, रूपवती, विभावसू (अग्नी) च्या कुलात जन्मलेली, सर्वधर्मज्ञ अशा त्या यशस्विनीचा अपमान करण्याचे धाडस कोण करील?
2.103.14
पर्यानयेत्सभामध्ये विना दुर्द्यूतदेविनम् ।
स्त्रीधर्मिणी वरारोहा शोणितेन परिप्लुता ॥ २.१०३.१४ ॥
दुर्द्यूत खेळणाऱ्याशिवाय कोण तिला सभेच्या मध्यभागी ओढून आणील? स्त्रीधर्म पाळणारी, सुंदर कटी असलेली ती रक्ताने माखलेली होती.
2.103.15
एकवस्त्राथ पाञ्चाली पाण्डवानभ्यवैक्षत ।
हृतस्वान्हृतराज्यांश्च हृतवस्त्रान्हृतश्रियः ॥ २.१०३.१५ ॥
तेव्हा एकवस्त्रा पांचाली पांडवांकडे पाहू लागली; ते धनहीन, राज्यहीन, वस्त्रहीन आणि तेजोहीन झाले होते.
2.103.16
विहीनान्सर्वकामेभ्यो दासभावमुपागतान् ।
धर्मपाशपरिक्षिप्तानशक्तानिव विक्रमे ॥ २.१०३.१६ ॥
सर्व इच्छांपासून वंचित, दास्यभावाला प्राप्त, धर्मपाशात अडकलेले, पराक्रमात जणू असमर्थ.
2.103.17
क्रुद्धां चानर्हतीं कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम् ॥ २.१०३.१७ ॥
कुरुसभेत क्रुद्ध, असा वागणूक मिळण्यास अयोग्य आणि दुःखी कृष्णेला दुर्योधन आणि कर्णाने कटू शब्द सुनावले.
2.103.18
इति सर्वमिदं राजन्नाकुलं प्रतिभाति मे ।
तस्याः कृपणचक्षुर्भ्यां प्रदह्येतापि मेदिनी ॥ २.१०३.१८ ॥
हे राजा! हे सर्व मला व्याकूळ करणारे वाटते. तिच्या दीन डोळ्यांनी पृथ्वीसुद्धा जळून जाईल.
2.103.19
अपि शेषं भवेदद्य पुत्राणां मम सञ्जय ।
भरतानां स्त्रियः सर्वा गान्धार्या सह सङ्गताः ॥ २.१०३.१९ ॥
संजया, आज माझ्या पुत्रांपैकी काही शिल्लक राहील काय? भरतकुलातील सर्व स्त्रिया गांधारीसह एकत्र जमल्या आहेत.
2.103.20
प्राकोशन्भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभागताम् ।
धर्मिष्टां धर्मपत्नीं च रूपयौवनशालिनीम् ॥ २.१०३.२० ॥
तेथे सभेत आणलेल्या, धर्मिष्ठ, धर्मपत्नी, रूप-यौवनाने शोभणाऱ्या कृष्णेला पाहून स्त्रिया भयंकर आक्रोश करू लागल्या.
2.103.21
प्रजाभिःसह सङ्गम्य ह्यनुशोचन्ति नित्यशः ।
अग्निहोत्राणि सायाह्ने च चाहूयन्त सर्वशः ॥ २.१०३.२१ ॥
प्रजेसह एकत्र होऊन त्या नित्य शोक करतात; संध्याकाळी सर्वत्र अग्निहोत्रांसाठी आवाहन केले जात आहे.
2.103.22
ब्राह्मणाः कुपिताश्चासन्द्रौपद्याः परिकर्षणे ।
आसीन्निष्ठानको घोरो निर्घातश्च महानभूत् ॥ २.१०३.२२ ॥
द्रौपदीला ओढत नेताना ब्राह्मण संतप्त झाले; एक भयंकर गर्जना आणि मोठा वज्रपात झाला.
2.103.23
दिव उल्काश्चापतन्त राहुश्चार्कमुपाग्रसत् ।
अपर्वणि महाघोरं प्रजानां जयन्भयम् ॥ २.१०३.२३ ॥
आकाशातून उल्का कोसळल्या; राहूने सूर्याला ग्रासले—अपर्वात, अत्यंत भयंकर, प्रजेमध्ये भय निर्माण करत.
2.103.24
तथैव रथशालासु प्रादुरासीद्धुताशनः ।
ध्वजाश्चापि व्यशीर्यन्त भरतानामभूतये ॥ २.१०३.२४ ॥
तसेच रथशाळांमध्ये अग्नी प्रकट झाला; भरतांच्या विनाशासाठी ध्वजही तुटून पडले.
2.103.25
दुर्योधनस्याग्निहोत्रे प्राक्रोशन्भैरवं शिवाः ।
तास्तदा प्रत्यभाषन्त रासभाः सर्वतो दिशः ॥ २.१०३.२५ ॥
दुर्योधनाच्या अग्निहोत्रात कोल्ह्यांनी भयंकर आक्रोश केला; तेव्हा सर्व दिशांना गाढवे त्यांना प्रत्युत्तर देऊ लागली.
2.103.26
प्रातिष्ठत ततो भीष्मो द्रोणेन सह सञ्जय ।
कृपश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकश्च महामनाः ॥ २.१०३.२६ ॥
हे संजया, तेव्हा भीष्म द्रोणांसह निघाले; कृप, सोमदत्त आणि महामना बाह्लीकही.
2.103.27
ततोऽहमब्रुवं तत्र विदुरेण प्रचोदितः ।
वरं ददानि कृष्णायै काङ्क्षितं यद्यदिच्छति ॥ २.१०३.२७ ॥
तेव्हा विदुराने प्रेरित होऊन मी तिथे म्हणालो — "कृष्णेला ती जे जे इच्छील ते वर मी देतो."
2.103.28
अवृणोत्तत्र पाञ्चाली पाण्डवाना …सताम् ।
सरथान्सधनुष्कांश्चाप्यनुज्ञासिषमप्यहम् ॥ २.१०३.२८ ॥
तेथे पाञ्चाली पांडवांना…सत्पुरुषांना निवडती झाली; रथ व धनुष्यांसह त्यांना मीच मुक्त केले.
2.103.29
अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो विदुरः सर्वधर्मवित् ।
एतदन्तास्तु भरता यद्व-कृष्णा सभां गता ॥ २.१०३.२९ ॥
तेव्हा महाप्राज्ञ, सर्वधर्मज्ञ विदुर म्हणाले — "हे भरतवंशीयांनो, द्रौपदी सभेत आली याचे फल हेच होईल."
2.103.30
यैषा पाञ्चालराजस्य सुता सा श्रीरनुत्तमा ।
पाञ्चाली पाण्डवानेतान्दैवसृष्टोपसर्पति ॥ २.१०३.३० ॥
पांचालराजाची ही कन्या अनुपम लक्ष्मी आहे; दैवाने प्रेरित होऊन पांचाली या पांडवांजवळ जात आहे.
2.103.31
तस्याः पार्थाः परिक्लेशं न क्षंस्यन्ते ह्यमर्षणाः ।
वृष्णयो वा महेष्वासाः पाञ्चाला वा महारथाः ॥ २.१०३.३१ ॥
तिचा हा अपमान पार्थ सहन करणार नाहीत, कारण ते अमर्षशील आहेत; महाधनुर्धर वृष्णी किंवा महारथी पांचाल देखील सहन करणार नाहीत.
2.103.32
तेन सत्याभिसन्धेन वासुदेवेन रक्षिताः ।
आगमिष्यति बीभत्सुः पञ्चालैः परिवारितः ॥ २.१०३.३२ ॥
सत्यसंकल्प वासुदेवाने रक्षिलेला बीभत्सु (अर्जुन) पांचालांनी वेढलेला येईल.
2.103.33
तेषां मध्ये महेष्वासो भीमसेनो महाबलः ।
आगमिष्यति धुन्वानो गदां दण्डमिवान्तकः ॥ २.१०३.३३ ॥
त्यांच्या मध्ये महाधनुर्धर महाबली भीमसेन यमाच्या दंडाप्रमाणे गदा फिरवत येईल.
2.103.34
ततो गाण्डीवनिर्घोषं श्रुत्वा पार्थस्य धीमतः ।
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥ २.१०३.३४ ॥
तेव्हा धीमान पार्थाचा गांडीव-घोष आणि भीमाचा गदा-वेग ऐकून राजांना ते सहन होणार नाही.
2.103.35
तत्र मे रोचते नित्यं पार्थैः साम न विग्रहः ।
कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवान्बलवत्तरान् ॥ २.१०३.३५ ॥
पार्थांशी सामनीती असावी, युद्ध नव्हे, हेच मला नेहमी योग्य वाटते; कारण पांडव कौरवांपेक्षा अधिक बलवान आहेत असे मी नेहमी मानतो.
2.103.36
तथा हि बलवान्राजा जरासन्धो महाद्युतिः ।
बाहुप्रहरणेनैव भीमेन निहतो युधि। ॥ २.१०३.३६ ॥
तसाच बलवान व महातेजस्वी राजा जरासंध युद्धात भीमाच्या बाहुप्रहारानेच मारला गेला.
2.103.37
तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
उभयोः पक्षयोर्युक्तं क्रियतामविशङ्कया ॥ २.१०३.३७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पांडवांशी तुझी शांती होवो. दोन्ही पक्षांस जे योग्य ते निःशंकपणे करा.
2.103.38
एवं कृते महाराज परं श्रेयस्त्वमाप्स्यसि ।
एवं गावल्गणे क्षत्ता धर्मार्थसहितं वचः ॥ २.१०३.३८ ॥
हे महाराजा, असे केल्याने तुला परम कल्याण प्राप्त होईल. हे गावल्गणे, क्षत्ता (विदुर) धर्म व अर्थयुक्त असे वचन बोलले होते.
2.103.39
उक्तवान्न गृहीतं वै मया पुत्रहितैषिणा ॥ २.१०३.३९ ॥
त्याने सांगितले; पण पुत्रांचे हित इच्छिणाऱ्या मी ते स्वीकारले नाही.