महाभारत · अध्याय 2.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.11.1
पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे ।
शक्यते या न निर्देष्टुमेवंरूपेति भारत ॥ २.११.१ ॥
हे तात, पितामह की सभा के विषय में जो कही जा रही है, उसे मुझसे सुनो, जिसका ऐसा रूप बताना संभव नहीं है, हे भारत।
2.11.2
पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः ।
आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः ॥ २.११.२ ॥
हे राजन्, पूर्वकाल में देवयुग में भगवान आदित्य स्वर्ग से मनुष्यलोक को देखने की इच्छा से, थकान से मुक्त होकर, आए।
2.11.3
चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयम्भुवः ।
स तामकथयन्मह्यं दृष्ट्वा तत्त्वेन पाण्डव ॥ २.११.३ ॥
मनुष्य रूप में विचरण करते हुए उन्होंने स्वयंभू की सभा को देखा, और हे पाण्डव, उन्होंने यथार्थ रूप से देखकर उसका वर्णन मुझसे किया।
2.11.4
अप्रमेयां सभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ ।
अनिर्देश्यां प्रभावेण सर्वभूतमनोरमाम् ॥ २.११.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, वह सभा अप्रमेय, दिव्य और मन से उत्पन्न थी; अपने प्रभाव से अवर्णनीय, और सभी प्राणियों के मन को प्रिय थी।
2.11.5
श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डवर्षभ ।
दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमिदमब्रुवम्। ॥ २.११.५ ॥
हे पाण्डवश्रेष्ठ, उस सभा के गुणों को सुनकर, हे राजन्, मैं उसे देखने का इच्छुक होकर आदित्य से यह बोला।
2.11.6
भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभां शुभाम् ।
येन वा तपसा शक्या कर्मणा वाऽपि गोपते ॥ २.११.६ ॥
हे भगवान्, मैं पितामह की शुभ सभा को देखना चाहता हूँ; हे गोपति, जिस तप अथवा कर्म से वह देखी जा सकती है, उसे भी बताएँ।
2.11.7
औषधैर्या तथा युक्तैरुत्तमा पापनाशिनी ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां यथा ॥ २.११.७ ॥
औषधियों से, जो उपयुक्त हों तथा तथा उत्तम और पापनाशिनी हों, वह मुझे बताइए, हे भगवन्, जिससे मैं उस सभा को देख सकूँ।
2.11.8
स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
प्रोवाच भारतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रकम् ॥ २.११.८ ॥
वह दिवाकर सहस्रांशु सूर्य मेरे वचन सुनकर, हे भारतश्रेष्ठ, हज़ार वर्षों का व्रत बोले।
2.11.9
ब्रह्मव्रतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना ।
ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्दो महाव्रतम् ॥ २.११.९ ॥
तुम प्रयत्नशील और संयमित अंतरात्मा से ब्रह्मव्रत का पालन करो। तब मैंने हिमालय की पीठ पर महाव्रत आरंभ किया।
2.11.10
ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् ।
आगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपाप्मा विगतक्लमः ॥ २.११.१० ॥
तब वह भगवान, शक्तिशाली सूर्य मुझे साथ लेकर उस ब्रह्मा की सभा में आए, पापरहित और थकान से मुक्त।
2.11.11
एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं नराधिप ।
क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥ २.११.११ ॥
हे नराधिप, वह सभा ऐसे रूप वाली है कि उसे बताना संभव नहीं; क्षण भर में वह एक अनिर्देश्य अन्य रूप धारण कर लेती है।
2.11.12
न वेद परिमाणं वा संस्थानं चापि भारत ।
न च रूपं मया तादृक् दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ २.११.१२ ॥
हे भारत, मैं उसका परिमाण या संस्थान नहीं जानता, और न ही मैंने कभी पहले ऐसा रूप देखा था।
2.11.13
सुसुखा सा सदा राजन्न शीता न च घर्मदा ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्यतां प्राप्तुवन्त्युत ॥ २.११.१३ ॥
राजन्, वह (सभा) सदा अत्यन्त सुखद है; न वह शीतल है, न ही ऊष्मा देने वाली। वहाँ न भूख-प्यास होती है, न थकान; जो भी प्राप्य है, वह वहाँ प्राप्त हो जाता है।
2.11.14
नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सुभास्वरैः ।
स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा ॥ २.११.१४ ॥
वह (सभा) मानो नाना रूपों में मणियों से निर्मित है, अत्यंत दीप्तिमान; वह स्तंभों पर टिकी नहीं है। वह शाश्वत है और नाशवान भी नहीं है।
2.11.15
दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः ॥ २.११.१५ ॥
दिव्य, नाना प्रकार के, चमकते हुए और असीम प्रभा वाले भावों से (वह सभा सुशोभित है)।
2.11.16
अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयम्प्रभा ।
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्वीव भास्करम् ॥ २.११.१६ ॥
चंद्रमा, सूर्य और अग्नि से भी आगे, स्वयं-प्रकाशित (वह सभा) स्वर्ग की पीठ पर स्थित होकर दीप्त होती है, मानो सूर्य को भी डाँट रही हो।
2.11.17
तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया ।
स्वयमेकोऽनिशं राजन्सर्वलोकपितामहः ॥ २.११.१७ ॥
उस (सभा) में वे भगवान विराजते हैं, दैवी माया से (सृष्टि का) विधान करते हुए, स्वयं अकेले, निरंतर। हे राजन्, वे सभी लोकों के पितामह हैं।
2.11.18
उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ।
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः ॥ २.११.१८ ॥
प्रजाओं के पति (प्रजापति) भी उन प्रभु की उपासना करते हैं — दक्ष, प्रचेता, पुलह, मरीचि और प्रभु कश्यप।
2.11.19
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाङ्गिराः ।
पुलस्त्यश्च कतुश्चैव प्रह्लादः कर्दमस्तथा। ॥ २.११.१९ ॥
भृगु, अत्रि, वसिष्ठ, गौतम, अंगिरा, पुलस्त्य, क्रतु, प्रह्लाद और कर्दम भी (वहाँ उपस्थित हैं)।
2.11.20
अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या सरीचिपाः ।
मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही ॥ २.११.२० ॥
अथर्वाङ्गिरस, वालखिल्य, मरीचिप, तथा मन, आकाश, विद्याएँ, वायु, तेज, जल और पृथ्वी (भी वहाँ हैं)।
2.11.21
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत ।
प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः ॥ २.११.२१ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध तथा हे भारत, प्रकृति और विकार, और जो भी इस संसार का अन्य कारण है (वह भी वहाँ है)।
2.11.22
अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान् ।
जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा ॥ २.११.२२ ॥
महातेजस्वी अगस्त्य, पराक्रमी मार्कण्डेय, जमदग्नि, भरद्वाज, संवर्त और च्यवन भी (वहाँ हैं)।
2.11.23
दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्णशृङ्गश्च धार्मिकः ।
सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः ॥ २.११.२३ ॥
महाभाग दुर्वासा, धार्मिक ऋष्यशृंग, भगवान सनत्कुमार, योगाचार्य और महातपस्वी (भी वहाँ हैं)।
2.11.24
असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् ।
ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः ॥ २.११.२४ ॥
असित, देवल, तत्त्ववेत्ता जैगीषव्य, ऋषभ, जितशत्रु, महापराक्रमी और मणि भी (वहाँ हैं)।
2.11.25
आयुर्वेदस्तथाऽष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत ।
चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् ॥ २.११.२५ ॥
वहाँ आयुर्वेद अपने आठ अंगों सहित मूर्त रूप में था, हे भारत। चन्द्रमा नक्षत्रों के साथ और किरणों वाला सूर्य भी।
2.11.26
वायवः क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च ।
मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः ॥ २.११.२६ ॥
वायु, यज्ञ, संकल्प और प्राण भी, मूर्त रूप धारण किए हुए महात्मा, महाव्रतों में निष्ठ।
2.11.27
एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपस्थिताः ।
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः ॥ २.११.२७ ॥
ये और अन्य बहुत से ब्रह्मा के समीप उपस्थित हुए हैं: अर्थ, धर्म और काम, हर्ष और द्वेष, तप और दम।
2.11.28
आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥ २.११.२८ ॥
उस सभा में गन्धर्वों और अप्सराओं के गण एक साथ आते हैं, बीस और सात तथा अन्य लोकपाल भी, सभी।
2.11.29
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्कारक एव च ।
शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥ २.११.२९ ॥
शुक्र और बृहस्पति, बुध और मंगल, शनैश्चर और राहु, तथा सभी ग्रह भी।
2.11.30
मन्त्रो रथन्तरं चैव हरिमान्वसुमानपि ।
आदित्याः साधिराजानो नामद्वन्द्वैरुदाहृताः ॥ २.११.३० ॥
मन्त्र और रथन्तर भी, हरिमान् और वसुमान् भी, आदित्य अपने राजाओं सहित, नाम-युगलों से कहे गए।
2.11.31
मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत ।
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ ॥ २.११.३१ ॥
हे भारत, मरुत, विश्वकर्मा और वसु, तथा सभी पितृगण और सभी हवि भी वहीं हैं।
2.11.32
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव ।
अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह ॥ २.११.३२ ॥
हे पाण्डव, ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद, तथा अथर्ववेद और इसी प्रकार सभी शास्त्र भी वहीं हैं।
2.11.33
इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च देवताश्चापि सर्वशः ॥ २.११.३३ ॥
इतिहास और उपवेद, वेदांग सभी, ग्रह, यज्ञ, सोम तथा सभी देवता भी वहीं हैं।
2.11.34
सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा ।
मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा ॥ २.११.३४ ॥
सावित्री, दुर्गतारिणी, सप्तविध वाणी, तथा मेधा, धृति, श्रुति, प्रज्ञा, बुद्धि, यश और क्षमा भी वहीं हैं।
2.11.35
सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा ।
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशाम्पते ॥ २.११.३५ ॥
हे प्रजापति, सामगान, स्तुतिमंत्र, विविध गाथाएँ, तथा तर्कयुक्त भाष्य भी देहधारी रूप में वहीं हैं।
2.11.36
नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिकारिकाः ।
तत्रतिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः ॥ २.११.३६ ॥
विविध नाटक, काव्य, कथा, आख्यायिका और कारिकाएँ वहाँ स्थित हैं, और वे पुण्यात्मा भी वहीं रहते हैं जो गुरुओं की पूजा करते हैं तथा अन्य लोग भी।
2.11.37
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च भारत ॥ २.११.३७ ॥
क्षण, लव, मुहूर्त, दिन और रात्रि, इसी प्रकार अर्धमास और मास, और हे भारत, छह ऋतुएँ।
2.11.38
संवत्सराः पञ्ययुगमहोरात्रश्चतुर्विधः ।
कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥ २.११.३८ ॥
संवत्सर, पाँच युगों का चक्र, महा-अहोरात्र — यह चार प्रकार का है; और वह दिव्य कालचक्र नित्य, अक्षय और अव्यय है।
2.11.39
धर्मचक्रं तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर ।
अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा ॥ २.११.३९ ॥
और इसी प्रकार हे युधिष्ठिर, धर्मचक्र भी नित्य विद्यमान है। अदिति, दिति, दनु, सुरसा, विनता और इरा।
2.11.40
कालिका सुरभी देवी सरमा चाथ गौतमी ॥ २.११.४० ॥
कालिका, देवी सुरभी, सरमा, और फिर गौतमी।
2.11.41
प्रभा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः ।
रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथाऽपरा ॥ २.११.४१ ॥
प्रभा और कद्रू, ये दो देवियाँ — देवताओं की माताएँ; रुद्राणी, श्री और लक्ष्मी, भद्रा, और छठी दूसरी।
2.11.42
पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिरेव च ।
सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती ॥ २.११.४२ ॥
पृथ्वी, जो गौ बनकर गई थीं, देवी ह्री, स्वाहा, और कीर्ति भी; सुरा देवी, शची, तथा पुष्टि और अरुंधती।
2.11.43
संवृत्तिराशा नियतिः सृष्टिर्देवी रतिस्तथा ।
एताश्चान्याश्चवै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम् ॥ २.११.४३ ॥
संवृत्ति, आशा, नियति, सृष्टि देवी और रति, तथा ये और अन्य देवियाँ भी प्रजापति के पास उपस्थित हुईं।
2.11.44
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चास्विनावपि ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः ॥ २.११.४४ ॥
आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत् और दोनों अश्विनी, विश्वेदेव और साध्य, तथा मन के समान वेगवान पितर।
2.11.45
पितृणां च गणान्विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ ।
मूर्तिमन्तो वै चत्वारस्त्रयश्चापि शरीरिणः ॥ २.११.४५ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ, पितरों के गण सात जानो; उनमें चार मूर्तिमान हैं और तीन भी शरीरधारी हैं।
2.11.46
वैराजश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत ।
गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः ॥ २.११.४६ ॥
हे भरतवंशी, वैराज और महाभाग अग्निष्वात्त, गार्हपत्य, स्वर्ग में विचरने वाले पितर, जो लोकों में विख्यात हैं।
2.11.47
सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा ।
एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप ॥ २.११.४७ ॥
सोमपा, एकशृंग, चतुर्वेदज्ञ और कला-पितर भी; हे राजन, ये पितर चारों वर्णों में पूजे जाते हैं।
2.11.48
एतैराप्यायितैः पुर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः ।
त एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः ॥ २.११.४८ ॥
इन्हें तृप्त करने से पहले सोम भी पुनः तृप्त होता है; ये सभी पितर प्रजापति के पास उपस्थित हुए।
2.11.49
उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम् ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा ॥ २.११.४९ ॥
राक्षस, पिशाच, दानव और गुह्यक भी हर्षित होकर अमित तेजस्वी ब्रह्मा की उपासना करते हैं।
2.11.50
नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते ।
स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथाऽपरे ॥ २.११.५० ॥
नाग, सुपर्ण, पशु, तथा स्थावर और जंगम तथा अन्य महाभूत भी पितामह की उपासना करते हैं।
2.11.51
पुरन्दरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः ।
महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वशः ॥ २.११.५१ ॥
पुरंदर, देवेन्द्र, वरुण, धनद और यम, तथा उमा सहित महादेव यहाँ सदा सर्वत्र जाते हैं।
2.11.52
महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम् ।
देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये ॥ २.११.५२ ॥
हे राजेन्द्र! महासेन भी सदा पितामह की उपासना करते हैं। देव नारायण तथा जो देवर्षि हैं, वे भी वहाँ उपस्थित रहते हैं।
2.11.53
ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ।
यच्च किञ्चित्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणु जङ्गमम्।
सर्वं तस्यां मया दृष्टमिति विद्धि नराधिप ॥ २.११.५३ ॥
ऋषि, वालखिल्य, योनिज और अयोनिज तथा इस त्रिलोक में जो कुछ स्थावर-जंगम दिखाई देता है, वह सब मैंने वहाँ देखा है—ऐसा जानो, हे नराधिप।
2.11.54
अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव ॥ २.११.५४ ॥
हे पाण्डव! ऊर्ध्वरेता अठासी हजार ऋषि, और सन्तानवान पचास ऋषि भी (वहाँ हैं)।
2.11.55
ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै सर्वे यान्ति यथागमम् ॥ २.११.५५ ॥
वहाँ सभी देवता इच्छानुसार उसे देखकर, उसे सिर झुकाकर प्रणाम करते हैं और जैसे आए थे वैसे ही लौट जाते हैं।
2.11.56
अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागांस्तथा द्विजान् ।
यक्षान्मुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ २.११.५६ ॥
अतिथि के रूप में आए हुए देवता, दैत्य, नाग तथा द्विज, यक्ष, गरुड़, कालेय, गन्धर्व और अप्सराएँ भी वहाँ थे।
2.11.57
महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते ॥ २.११.५७ ॥
अमित बुद्धि वाले लोकपितामह ब्रह्मा, जो सब प्राणियों पर दयालु हैं, महाभाग्यशाली लोगों का यथोचित सत्कार करते हैं।
2.11.58
प्रतिगृह्य तु विश्वात्मा स्वयं स्वयम्भूरमितद्युतिः ।
सान्त्वमानार्थसम्भोगैर्युनक्ति मनुजाधिप ॥ २.११.५८ ॥
विश्वात्मा, स्वयम्भू, अमित तेजस्वी ब्रह्मा स्वयं उन्हें ग्रहण करके सान्त्वना, सम्मान, धन और भोगों से युक्त करते हैं, हे मनुजाधिप।
2.11.59
तथा तैरुपयातैश्च प्रतियद्भिश्च भारत ।
आकुला सा सभातात भवति स्म सुखप्रदा ॥ २.११.५९ ॥
हे भारत, वहाँ आए हुए और लौटते हुए उन लोगों से वह सभा भरी रही, हे तात, और सुख देने वाली थी।
2.11.60
सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता ।
ब्राहया श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा ॥ २.११.६० ॥
सर्वतेजोमयी, दिव्य, ब्रह्मर्षि-समूहों से सेवित वह सभा ब्रह्मा की श्री से दीप्त होकर थकावट से रहित शोभित हो रही थी।
2.11.61
सा सभा तादृशी दृष्टा मया लोकेषु दुर्लभा ।
सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ॥ २.११.६१ ॥
हे राजशार्दूल, वैसी सभा मैंने लोकों में कहीं नहीं देखी, जैसी मनुष्यों में यह आपकी सभा है।
2.11.62
एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु भारत ।
सभेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा तव ॥ २.११.६२ ॥
हे भरतवंशी, ये सभाएँ मैंने पहले देवताओं के बीच देखी हैं; किंतु मनुष्यलोक में आपकी यह सभा सबसे श्रेष्ठ है।