महाभारत · अध्याय 2.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.11.1
पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे ।
शक्यते या न निर्देष्टुमेवंरूपेति भारत ॥ २.११.१ ॥
हे वत्सा, पितामहांच्या सभेविषयी जे सांगितले जात आहे ते माझ्याकडून ऐक. तिचे असे स्वरूप वर्णन करणे शक्य नाही, हे भारता.
2.11.2
पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः ।
आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः ॥ २.११.२ ॥
हे राजा, पूर्वी देवयुगात भगवान आदित्य स्वर्गातून मानवलोक पाहण्याच्या इच्छेने, थकव्यापासून मुक्त होऊन आले.
2.11.3
चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयम्भुवः ।
स तामकथयन्मह्यं दृष्ट्वा तत्त्वेन पाण्डव ॥ २.११.३ ॥
मानवरूपाने संचार करताना त्यांनी स्वयंभूची सभा पाहिली, आणि हे पांडवा, ती खरोखर पाहून त्यांनी मला वर्णन करून सांगितली.
2.11.4
अप्रमेयां सभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ ।
अनिर्देश्यां प्रभावेण सर्वभूतमनोरमाम् ॥ २.११.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ती सभा अप्रमेय, दिव्य, मनातून निर्माण झालेली होती; तिच्या प्रभावामुळे अवर्णनीय, सर्व प्राण्यांच्या मनाला रमवणारी होती.
2.11.5
श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डवर्षभ ।
दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमिदमब्रुवम्। ॥ २.११.५ ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, त्या सभेचे गुण ऐकून, ती पाहण्याच्या इच्छेने, हे राजा, मी आदित्याला असे म्हटले.
2.11.6
भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभां शुभाम् ।
येन वा तपसा शक्या कर्मणा वाऽपि गोपते ॥ २.११.६ ॥
हे भगवान, पितामहांची शुभ सभा पाहण्याची माझी इच्छा आहे; हे गोपते, कोणत्या तपाने किंवा कोणत्या कर्माने ती पाहता येईल ते सांगा.
2.11.7
औषधैर्या तथा युक्तैरुत्तमा पापनाशिनी ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां यथा ॥ २.११.७ ॥
पापनाशक उत्तम औषधांच्या साहाय्याने ते मला सांगा, हे भगवन्, जेणेकरून मी ती सभा पाहू शकेन.
2.11.8
स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
प्रोवाच भारतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रकम् ॥ २.११.८ ॥
ते सहस्रांशु दिवाकर माझे बोल ऐकून, हे भारतश्रेष्ठा, हजार वर्षांचे व्रत सांगते झाले.
2.11.9
ब्रह्मव्रतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना ।
ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्दो महाव्रतम् ॥ २.११.९ ॥
तू प्रयत्नशील आणि संयमी अंतरात्म्याने ब्रह्मव्रताचे पालन कर. त्यानंतर मी हिमालयाच्या पाठीवर महाव्रत आरंभले.
2.11.10
ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् ।
आगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपाप्मा विगतक्लमः ॥ २.११.१० ॥
तेव्हा ते भगवान, पराक्रमी सूर्य मला घेऊन, पापरहित आणि श्रमरहित होऊन, त्या ब्राह्मी सभेत आले.
2.11.11
एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं नराधिप ।
क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥ २.११.११ ॥
हे नराधिपा, ती सभा अशा रूपाची आहे असे सांगणे शक्य नाही; क्षणात ती वर्णन न करता येणारे दुसरे रूप धारण करते.
2.11.12
न वेद परिमाणं वा संस्थानं चापि भारत ।
न च रूपं मया तादृक् दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ २.११.१२ ॥
हे भारता, तिचे परिमाण किंवा रचना मला माहीत नाही; असे रूप मी यापूर्वी कधी पाहिले नव्हते.
2.11.13
सुसुखा सा सदा राजन्न शीता न च घर्मदा ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्यतां प्राप्तुवन्त्युत ॥ २.११.१३ ॥
हे राजा, ती सभा सदैव अत्यंत सुखद आहे; ती शीतल नाही, उष्णताही देणारी नाही. तेथे भूक, तहान किंवा थकवा नसतो; जे मिळवण्यायोग्य आहे ते तेथे मिळते.
2.11.14
नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सुभास्वरैः ।
स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा ॥ २.११.१४ ॥
ती सभा जणू नाना रूपांत अत्यंत तेजस्वी मण्यांनी बनवलेली आहे; ती खांबांवर उभारलेली नाही. ती शाश्वत आहे, नाशवंत नाही.
2.11.15
दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः ॥ २.११.१५ ॥
दिव्य, नानाविध, तेजाने झळकणाऱ्या, अमर्याद प्रभेच्या भावांनी (ती सभा शोभिवंत आहे).
2.11.16
अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयम्प्रभा ।
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्वीव भास्करम् ॥ २.११.१६ ॥
चंद्र, सूर्य आणि अग्नीलाही मागे टाकून, स्वयंप्रकाशी ती सभा स्वर्गाच्या पृष्ठभागावर स्थित होऊन झळकते; जणू सूर्यालाही फटकारत आहे.
2.11.17
तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया ।
स्वयमेकोऽनिशं राजन्सर्वलोकपितामहः ॥ २.११.१७ ॥
तेथे ते भगवान दैवी मायेने विधान करीत स्वतः एकटेच सतत वास करतात; हे राजा, ते सर्व लोकांचे पितामह आहेत.
2.11.18
उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ।
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः ॥ २.११.१८ ॥
प्रजांचे पतीही त्या प्रभूची सेवा करतात — दक्ष, प्रचेता, पुलह, मरीची आणि प्रभू कश्यप.
2.11.19
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाङ्गिराः ।
पुलस्त्यश्च कतुश्चैव प्रह्लादः कर्दमस्तथा। ॥ २.११.१९ ॥
भृगु, अत्रि, वसिष्ठ, गौतम, अंगिरा, पुलस्त्य, क्रतु, प्रह्लाद आणि कर्दम हेही.
2.11.20
अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या सरीचिपाः ।
मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही ॥ २.११.२० ॥
अथर्वांगिरस, वालखिल्य, मरीचिप, मन, आकाश, विद्या, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी हेही.
2.11.21
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत ।
प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः ॥ २.११.२१ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध, हे भारता, प्रकृती, विकार आणि जगाचे इतर जे कारण असेल ते.
2.11.22
अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान् ।
जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा ॥ २.११.२२ ॥
महातेजस्वी अगस्त्य, वीर्यवान मार्कंडेय, जमदग्नी, भरद्वाज, संवर्त आणि च्यवन हेही.
2.11.23
दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्णशृङ्गश्च धार्मिकः ।
सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः ॥ २.११.२३ ॥
महाभाग दुर्वासा, धार्मिक ऋष्यशृंग, भगवान सनत्कुमार, योगाचार्य आणि महातपस्वी हेही.
2.11.24
असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् ।
ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः ॥ २.११.२४ ॥
असित, देवल, तत्त्ववेत्ता जैगीषव्य, ऋषभ, जितशत्रु, महावीर्य आणि मणि हेही.
2.11.25
आयुर्वेदस्तथाऽष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत ।
चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् ॥ २.११.२५ ॥
हे भारता, तेथे अष्टांगांसह मूर्त आयुर्वेद होता. नक्षत्रांसह चंद्र आणि किरणवान सूर्यही होता.
2.11.26
वायवः क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च ।
मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः ॥ २.११.२६ ॥
वायू, यज्ञ, संकल्प आणि प्राणही; मूर्त रूप धारण केलेले महात्मे, महाव्रतांमध्ये निष्ठ.
2.11.27
एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपस्थिताः ।
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः ॥ २.११.२७ ॥
हे आणि इतर अनेक ब्रह्मदेवाजवळ उपस्थित झाले आहेत: अर्थ, धर्म, काम, हर्ष, द्वेष, तप आणि दम.
2.11.28
आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥ २.११.२८ ॥
त्या सभेत गंधर्व व अप्सरांचे गण एकत्र येत आहेत; वीस व सात आणि इतर लोकपालही सर्व.
2.11.29
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्कारक एव च ।
शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥ २.११.२९ ॥
शुक्र आणि बृहस्पती, बुध आणि मंगळ, शनैश्चर आणि राहू, तसेच सर्व ग्रह.
2.11.30
मन्त्रो रथन्तरं चैव हरिमान्वसुमानपि ।
आदित्याः साधिराजानो नामद्वन्द्वैरुदाहृताः ॥ २.११.३० ॥
मंत्र आणि रथंतर; हरिमान व वसुमानही; राजांसह आदित्य; नामद्वंद्वांनी सांगितलेले.
2.11.31
मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत ।
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ ॥ २.११.३१ ॥
हे भारता, मरुत, विश्वकर्मा आणि वसू, तसेच सर्व पितृगण आणि सर्व हविर्द्रव्ये तेथे आहेत.
2.11.32
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव ।
अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह ॥ २.११.३२ ॥
हे पाण्डवा, ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद, तसेच सर्व शास्त्रेही तेथे आहेत.
2.11.33
इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च देवताश्चापि सर्वशः ॥ २.११.३३ ॥
इतिहास आणि उपवेद, सर्व वेदांगे, ग्रह, यज्ञ, सोम आणि सर्व देवता तेथे आहेत.
2.11.34
सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा ।
मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा ॥ २.११.३४ ॥
सावित्री, दुर्गतारिणी, सप्तविध वाणी, तसेच मेधा, धृती, श्रुती, प्रज्ञा, बुद्धी, यश आणि क्षमा तेथे आहेत.
2.11.35
सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा ।
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशाम्पते ॥ २.११.३५ ॥
हे प्रजापालका, सामे, स्तुतिशास्त्रे, विविध गाथा आणि तर्कयुक्त भाष्ये देहधारी रूपाने तेथे आहेत.
2.11.36
नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिकारिकाः ।
तत्रतिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः ॥ २.११.३६ ॥
विविध नाटके, काव्ये, कथा, आख्यायिका आणि कारिका तेथे स्थित आहेत; आणि जे पुण्यवान गुरुपूजक आहेत तेही तेथेच राहतात, तसेच इतरही.
2.11.37
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च भारत ॥ २.११.३७ ॥
क्षण, लव, मुहूर्त, दिवस आणि रात्र, तसेच; अर्धमास आणि मास, आणि हे भारता, सहा ऋतू.
2.11.38
संवत्सराः पञ्ययुगमहोरात्रश्चतुर्विधः ।
कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥ २.११.३८ ॥
संवत्सर, पाच युगांचे चक्र, महा अहोरात्र — हे चार प्रकारचे; ते दिव्य कालचक्र नित्य, अक्षय आणि अव्यय आहे.
2.11.39
धर्मचक्रं तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर ।
अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा ॥ २.११.३९ ॥
तसेच, हे युधिष्ठिरा, धर्मचक्र देखील नित्य विद्यमान आहे. अदिती, दिती, दनू, सुरसा, विनता आणि इरा.
2.11.40
कालिका सुरभी देवी सरमा चाथ गौतमी ॥ २.११.४० ॥
कालिका, देवी सुरभी, सरमा, आणि मग गौतमी.
2.11.41
प्रभा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः ।
रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथाऽपरा ॥ २.११.४१ ॥
प्रभा आणि कद्रू या दोन देव्या — देवतांच्या माता; रुद्राणी, श्री, लक्ष्मी, भद्रा, आणि सहावी दुसरी.
2.11.42
पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिरेव च ।
सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती ॥ २.११.४२ ॥
पृथ्वी, जी गाय होऊन गेली ती, देवी ह्री, स्वाहा, आणि कीर्तीही; देवी सुरा, शची, तसेच पुष्टी आणि अरुंधती.
2.11.43
संवृत्तिराशा नियतिः सृष्टिर्देवी रतिस्तथा ।
एताश्चान्याश्चवै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम् ॥ २.११.४३ ॥
संवृत्ती, आशा, नियती, सृष्टी देवी आणि रती, तसेच इतर देवी प्रजापतीजवळ उपस्थित झाल्या.
2.11.44
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चास्विनावपि ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः ॥ २.११.४४ ॥
आदित्य, वसू, रुद्र, मरुत आणि दोन अश्विनी, विश्वेदेव, साध्य, तसेच मनासारख्या वेगवान पितर.
2.11.45
पितृणां च गणान्विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ ।
मूर्तिमन्तो वै चत्वारस्त्रयश्चापि शरीरिणः ॥ २.११.४५ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, पितरांचे गण सात आहेत असे जाण; त्यांपैकी चार मूर्तिमान आणि तीन देहधारी आहेत.
2.11.46
वैराजश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत ।
गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः ॥ २.११.४६ ॥
हे भारता, वैराज, महाभाग्यवान अग्निष्वात्त, गार्हपत्य, स्वर्गात संचार करणारे, लोकप्रसिद्ध पितर.
2.11.47
सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा ।
एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप ॥ २.११.४७ ॥
सोमपा, एकशृंग, चतुर्वेदज्ञ, कलापितर; हे नृपा, हे पितर चारही वर्णांत पूजले जातात.
2.11.48
एतैराप्यायितैः पुर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः ।
त एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः ॥ २.११.४८ ॥
यांनी तृप्त झाल्यामुळे पूर्वी सोमही पुन्हा तृप्त होतो; हे सर्व पितर प्रजापतीजवळ उपस्थित झाले.
2.11.49
उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम् ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा ॥ २.११.४९ ॥
राक्षस, पिशाच, दानव आणि गुह्यक हेही आनंदाने अमित तेजस्वी ब्रह्मदेवाची उपासना करतात.
2.11.50
नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते ।
स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथाऽपरे ॥ २.११.५० ॥
नाग, सुपर्ण, पशू, स्थावर-जंगम आणि इतर महाभूते हेही पितामहाची उपासना करतात.
2.11.51
पुरन्दरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः ।
महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वशः ॥ २.११.५१ ॥
पुरंदर, देवेंद्र, वरुण, धनद, यम आणि उमेसह महादेव हे येथे सदैव सर्वत्र जातात.
2.11.52
महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम् ।
देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये ॥ २.११.५२ ॥
हे राजेंद्रा! महासेनही सदा पितामहाची उपासना करतो. देव नारायण आणि जे देवर्षी आहेत तेही तेथे असतात.
2.11.53
ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ।
यच्च किञ्चित्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणु जङ्गमम्।
सर्वं तस्यां मया दृष्टमिति विद्धि नराधिप ॥ २.११.५३ ॥
ऋषी, वालखिल्य, योनिज व अयोनिज, आणि या त्रिलोकात दिसणारे स्थावर-जंगम जे काही आहे ते सर्व मी तेथे पाहिले आहे, असे जाण, हे नराधिपा.
2.11.54
अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव ॥ २.११.५४ ॥
हे पाण्डवा! ऊर्ध्वरेता अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषी आणि संतती असलेले पन्नास ऋषीही (तेथे आहेत).
2.11.55
ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै सर्वे यान्ति यथागमम् ॥ २.११.५५ ॥
तेथे सर्व देव इच्छेनुसार त्याला पाहून, मस्तक नमवून प्रणाम करतात आणि जसे आले तसेच परत जातात.
2.11.56
अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागांस्तथा द्विजान् ।
यक्षान्मुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ २.११.५६ ॥
पाहुणे म्हणून आलेले देव, दैत्य, नाग, द्विज, यक्ष, गरुड, कालेय, गंधर्व आणि अप्सरा तेथे होत्या.
2.11.57
महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते ॥ २.११.५७ ॥
अमित बुद्धीचे लोकपितामह ब्रह्मा, सर्व भूतांवर दयाळू, महाभाग्यवानांचा यथायोग्य सत्कार करतात.
2.11.58
प्रतिगृह्य तु विश्वात्मा स्वयं स्वयम्भूरमितद्युतिः ।
सान्त्वमानार्थसम्भोगैर्युनक्ति मनुजाधिप ॥ २.११.५८ ॥
हे मनुजाधिपा, विश्वात्मा, स्वयंभू, अमित तेजस्वी ब्रह्मा स्वतः त्यांचा स्वीकार करून सांत्वन, सन्मान, संपत्ती आणि भोगांनी युक्त करतात.
2.11.59
तथा तैरुपयातैश्च प्रतियद्भिश्च भारत ।
आकुला सा सभातात भवति स्म सुखप्रदा ॥ २.११.५९ ॥
हे भारता, वत्सा, तेथे आलेल्या आणि परत जाणाऱ्यांनी ती सभा भरलेली आणि सुख देणारी होती.
2.11.60
सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता ।
ब्राहया श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा ॥ २.११.६० ॥
सर्वतेजोमयी, दिव्य, ब्रह्मर्षिगणांनी सेविलेली ती सभा ब्रह्मदेवाच्या श्रीने दीप्त होऊन श्रमरहित शोभत होती.
2.11.61
सा सभा तादृशी दृष्टा मया लोकेषु दुर्लभा ।
सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ॥ २.११.६१ ॥
हे राजशार्दूल, अशी सभा मी लोकांमध्ये पाहिली नाही; मनुष्यांमध्ये तुझी ही सभा दुर्लभ आहे.
2.11.62
एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु भारत ।
सभेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा तव ॥ २.११.६२ ॥
हे भारता, या सभा मी पूर्वी देवांमध्ये पाहिल्या आहेत; पण मानवलोकात तुझी ही सभा सर्वश्रेष्ठ आहे.