महाभारत · अध्याय 2.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.15.1
उक्तं त्वया बुद्धिमता यन्नान्यो वक्तुमर्हति ।
संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि ॥ २.१५.१ ॥
बुद्धिमान तुम्ही जे सांगितलेत ते दुसरा कोणी सांगू शकत नाही. पृथ्वीवर संशयांपासून मुक्त करणारा तुमच्याशिवाय दुसरा कोणी नाही.
2.15.2
गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियङ्कराः ।
न च साम्राज्यमाप्तास्ते सम्राट्शब्दो हि कृच्छ्रभाक्। ॥ २.१५.२ ॥
प्रत्येक घरात राजे असतात, जे आपापल्याला प्रिय ते करतात. पण ते साम्राज्य मिळवत नाहीत; सम्राट ही उपाधी कष्टाची आहे.
2.15.3
कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुमर्हति ।
परेण समवेतस्तु यः प्रशस्यः स पूज्यते ॥ २.१५.३ ॥
जो दुसऱ्यांचा प्रभाव जाणतो, तो स्वतःची स्तुती कशी करण्यास योग्य? जो दुसऱ्याबरोबर एकत्र असून प्रशंसनीय असतो, तोच पूजला जातो.
2.15.4
विशाला बहुला भूमिर्बहुरत्नसमाचिता ।
दूरं गत्वा विजानाति श्रेयो वृष्णिकुलोद्वह ॥ २.१५.४ ॥
ही विशाल आणि विपुल पृथ्वी अनेक रत्नांनी भरलेली आहे. हे वृष्णिकुलधारका, दूर जाऊनच कल्याण कळते.
2.15.5
शममेव परं मन्ये शमात्क्षेमं भवेन्मम ।
आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न प्राप्यमिति मे मतिः ॥ २.१५.५ ॥
मी शमालाच परम मानतो; शमामुळेच माझे कल्याण होईल. आरंभीच पारमेष्ठ्य (सर्वोच्च सत्ता) प्राप्त होत नाही, असे माझे मत आहे.
2.15.6
एवमेते हि जानन्ति कुले जाता मनस्विनः ।
कश्चित्कदाचिदेतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन। ॥ २.१५.६ ॥
अशाप्रकारेच कुलात जन्मलेले मनस्वी जाणतात. हे जनार्दना, यांपैकी कुणी कधीतरी श्रेष्ठ होऊ शकेल.
2.15.7
वयं यैव महाभाग जरासन्धभयात्तदा ।
शङ्किताः स्म महाभाग द्वौरात्म्यात्तस्य चानघ ॥ २.१५.७ ॥
हे महाभाग, तेव्हा आम्ही जरासंधाच्या भयाने शंकित होतो; हे अनघ, त्याच्या द्वैरात्म्यामुळेही.
2.15.8
अहं हि तव दुर्धर्ष भुजवीर्याश्रयः प्रभो ।
नात्मानं बलिनं मन्ये त्वयि तस्माद्विशङ्किते ॥ २.१५.८ ॥
हे दुर्धर्ष, हे प्रभो, मी तुमच्या बाहुबलावरच विसंबून आहे; म्हणून मी स्वतःला बलवान मानत नाही, आणि तुमच्याबद्दलही शंकित आहे.
2.15.9
त्वत्सकाशाच्च रामाच्च भीमसेनाच्च माधव ।
अर्जुनाद्वा महाबाहो हन्तुं शक्यो नवेति वै।
एवं जानन्हि वार्ष्णेय विमृशामि पुनः पुनः ॥ २.१५.९ ॥
हे माधवा, तुझ्याकडून, रामाकडून, भीमसेनाकडून किंवा अर्जुनाकडून त्याचा वध करणे शक्य आहे की नाही—हे महाबाहो, हे वार्ष्णेया, हे जाणूनही मी पुन्हा पुन्हा विचार करतो.
2.15.10
त्वं मे प्रमाणभूतोऽसि सर्वकार्येषु केशव ।
तच्छ्रुत्वा चाब्रवीद्भीमो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ २.१५.१० ॥
हे केशवा, सर्व कार्यांमध्ये तूच माझा प्रमाण आहेस. हे ऐकून वाक्चातुर्यात निपुण भीम हे वचन बोलला.
2.15.11
अनारम्भपरो राजा वल्मीक इव सीदति ।
दुर्बलश्चानुपायेन बलिनं योऽधितिष्ठति ॥ २.१५.११ ॥
जो राजा निष्क्रियतेत मग्न असतो, तो वारुळासारखा क्षीण होतो; आणि दुर्बल जो उपायाशिवाय बलवानाविरुद्ध उभा राहतो, तोही तसाच.
2.15.12
अतन्द्रितश्च प्रायेण दुर्बलो बलिनं रिपुम् ।
जयेत्सम्यक्प्रयोगेण नीत्याऽर्थानात्मनो हितान् ॥ २.१५.१२ ॥
आळस न करता सावध राहणारा दुर्बलही योग्य प्रयोगाने व नीतीने, स्वतःच्या हिताची उद्दिष्टे साधून, बलवान शत्रूला जिंकू शकतो.
2.15.13
कृष्णे नयो मयि बलं जयः पार्थे धनञ्जये ।
मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नयः ॥ २.१५.१३ ॥
कृष्णाच्या ठायी नीती, माझ्या ठायी बल आणि पार्थ धनंजयाच्या ठायी जय आहे; तीन अग्नी जसे यज्ञ सिद्ध करतात तसे आम्ही मागधाला सिद्ध करू.
2.15.14
त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य सर्वं प्राप्स्यति धर्मराट् ।
जयोऽस्माकं हि गोविन्द येषां नाथो भवान्सदा ॥ २.१५.१४ ॥
तुझी बुद्धी आणि बल आश्रय घेऊन धर्मराज सर्व काही मिळवील; हे गोविंदा, आमचा जय निश्चित आहे, कारण तूच सदैव आमचा नाथ आहेस.
2.15.15
अर्थानारभते बालो नानुबन्धमवेक्षते ।
तस्मादरिं न मृष्यन्ति बालमर्थपरायणम् ॥ २.१५.१५ ॥
मूर्ख माणूस अर्थ साधण्यासाठी कार्ये आरंभतो, परिणाम पाहत नाही; म्हणून अर्थपरायण मूर्खाला शत्रू सहन करीत नाहीत.
2.15.16
जित्वा जय्यान्यौवनाश्विः पालनाच्च भगीरथः ।
कार्तवीर्यस्तपोवीर्याद्बलात्तु भरतो विभुः ॥ २.१५.१६ ॥
यौवनाश्वाने जयाने, भगीरथाने पालनाने, कार्तवीर्याने तपाच्या सामर्थ्याने आणि विभू भरताने बलाने (साम्राज्य मिळविले).
2.15.17
ऋद्ध्या मरुत्तस्तान्पञ्च सम्राजस्त्वनुशुश्रुम ।
सर्वान्वंश्याननुमृशन्नैते सन्ति युगे युगे ॥ २.१५.१७ ॥
समृद्धीने मरुत्त; त्या पाच सम्राटांबद्दल आणि सर्व वंशजांबद्दल आम्ही ऐकले आहे. विचार केल्यास असे (सम्राट) प्रत्येक युगात नसतात.
2.15.18
साम्राज्यमिच्छतस्ते तु सर्वाकारं युधिष्ठिर ।
निग्राह्यलक्षणं प्राप्तिर्धर्मार्थनयलक्षणैः ॥ २.१५.१८ ॥
युधिष्ठिरा, साम्राज्याची इच्छा करणाऱ्या तुला सर्व प्रकारे (हे आवश्यक आहे): जे नियंत्रित करायचे त्याचे लक्षण जाणणे; आणि धर्म, अर्थ व नीतीच्या लक्षणांनी प्राप्ती करणे.
2.15.19
बार्हद्रथो जरासन्धस्तद्विद्धि भरतर्षभ ।
न चैनं प्रत्यत्युद्ध्यन्त कुलान्येकशतं नृपाः ॥ २.१५.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, बृहद्रथाचा पुत्र जरासंध असा आहे हे जाण. त्याच्याविरुद्ध शंभर कुलांचे राजेही लढायला पुढे आले नाहीत.
2.15.20
तस्मादिह बलादेव साम्राज्यं कुरुते हि सः ॥ २.१५.२० ॥
म्हणून तो येथे बळानेच सम्राटपद स्थापित करतो.
2.15.21
रत्नभाजो हि राजानो जरासन्धमुपासते ।
न च तुष्यति तेनापि बाल्यादनयमास्थितः ॥ २.१५.२१ ॥
रत्नांची खंडणी देणारे राजे जरासंधाची सेवा करतात. परंतु बालपणापासून अन्यायाचा अवलंब करणारा तो त्यांच्याने ही समाधानी होत नाही.
2.15.22
मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं प्रधानपुरुषो बलात् ।
आदत्ते न च नो दृष्टोऽभागः पुरुषतः क्वचित् ॥ २.१५.२२ ॥
प्रधानपुरुष राज्याभिषिक्त राजाकडूनही बळाने घेतो. कोणत्याही माणसाकडून असा भागाविना घेतलेला आम्ही कधी पाहिलेला नाही.
2.15.23
एवं सर्वान्वशे चक्रे जरासन्धः शतावरान् ।
तं दुर्बलतरो राजा कथं पार्थ उपैष्यति ॥ २.१५.२३ ॥
अशा प्रकारे जरासंधाने शंभराहून अधिक सर्वांना आपल्या वशात आणले आहे. मग त्या दुर्बलतर राजाकडे पार्थ कसा जाईल?
2.15.24
तण्डुलप्रस्थके राजा कपर्दिनमुपासते ।
प्रोक्षितानां प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे।
पशूनामिव प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे। ॥ २.१५.२४ ॥
राजे तण्डुलप्रस्थकात कपर्दी (शिव)ची उपासना करतात. पशुपतीच्या घरी, बलीसाठी शिंपडून धुतलेल्या पशूंप्रमाणे, प्रोक्षित आणि प्रमार्जित राजे असतात.
2.15.25
क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः ।
ततः स्म मागधं सङ्ख्ये प्रतिबाधेम यद्वयम् ॥ २.१५.२५ ॥
शस्त्राने मरण पावणारा क्षत्रिय सन्मानित झाला की, युद्धात आपण मागधाला (जरासंधाला) अडवू शकू.
2.15.26
षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश ।
जरासन्धेन राजानस्ततः क्रूरं प्रवर्त्स्यते ॥ २.१५.२६ ॥
हे राजा, जरासंधाने शहाऐंशी राजे एकत्र आणले आहेत; उरलेले चौदाही; मग क्रूर कृत्य घडेल.
2.15.27
प्राप्नुयात्स यशो दीप्तं तत्र यो विघ्नमाचरेत् ।
जयेद्यश्च जरासन्धं स सम्राण्णियतं भवेत् ॥ २.१५.२७ ॥
जो तेथे विघ्न आणेल, तो तेजस्वी यश मिळवेल; आणि जो जरासंधाला जिंकेल, तो निश्चितच सम्राट होईल.