महाभारत · अध्याय 2.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.22.1
न स्मरामि कदा वैरं कृतं युष्माभिरित्युत ।
चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम् ॥ २.२२.१ ॥
तुम्ही माझ्याशी कधी वैर केले हे मला आठवत नाही. विचार करूनही तुमच्याबाबत कोणताही दोष मला दिसत नाही.
2.22.2
वैकृते वा सति कथं मन्यध्वं मामनागसम् ।
अरिं वै ब्रूत हे विप्राः सतां समय एष हि ॥ २.२२.२ ॥
जर काही दोष असेल तर निरपराध अशा मला तुम्ही शत्रू का मानता? हे ब्राह्मणहो, शत्रू कोण ते सांगा; सज्जनांचा नियम हाच आहे.
2.22.3
अर्थधर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते ।
योऽनागसि प्रसजति क्षत्रियो हि न संशयटः ॥ २.२२.३ ॥
अर्थ आणि धर्म यांच्या हानीमुळे मन अत्यंत तापते. जो क्षत्रिय निरपराधावर आक्रमण करतो, तो निःसंशय (पतित होतो).
2.22.4
अतोऽन्यथा चरँल्लोके धर्मज्ञः सन्महारथः ।
वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च ॥ २.२२.४ ॥
म्हणून जगात वेगळ्या प्रकारे वागणारा, धर्मज्ञ आणि महारथी असला तरी, वाईट गती प्राप्त करतो आणि श्रेयालाही नष्ट करतो.
2.22.5
त्रैलोक्ये क्षत्रधर्मो हि श्रेयान्वै साधुचारिणाम् ।
नान्यं धर्मं प्रशंसन्ति ये च धर्मविदो जनाः ॥ २.२२.५ ॥
त्रिलोकात क्षत्रधर्म हाच सदाचारी लोकांसाठी श्रेष्ठ आहे. धर्मज्ञ लोक दुसऱ्या कोणत्याही धर्माची स्तुती करत नाहीत.
2.22.6
तस्य मेऽद्य स्थितस्येह स्वधर्मे नियतात्मनः ।
अनागसं प्रजानां च प्रमादादिव जल्पथ ॥ २.२२.६ ॥
आज येथे माझ्या स्वधर्मात स्थिर, संयत आत्मा असलेल्या माझ्याविषयी आणि निरपराध प्रजेविषयी तुम्ही जणू बेफिकिरीने बोलत आहात.
2.22.7
कुलकार्यं महाबाहो कश्चिदेकः कुलोद्वहः ।
वहते यस्तन्नियोगाद्वयमभ्युद्यतास्त्वयि ॥ २.२२.७ ॥
हे महाबाहो, कुलाचे एक कार्य आहे; कुलाचा भार वाहणारा कोणी एक ते पार पाडतो. त्याच्या आज्ञेने आम्ही तुमच्याकडे प्रवृत्त झालो आहोत.
2.22.8
त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः ।
तदागः क्रूरमुत्पाद्य मन्यसे किमनागसम् ॥ २.२२.८ ॥
हे राजा, तुम्ही जगात राहणाऱ्या क्षत्रियांचे हरण केले आहे; क्रूर अपराध करून कोणाला निरपराधी मानता?
2.22.9
राजा राज्ञः कथं साधून्हिंस्यान्नृपतिसत्तम ।
तद्राज्ञः सन्निगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि ॥ २.२२.९ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, एक राजा इतर राजांतील साधूंना कसा हानी पोहोचवेल? म्हणून राजांना बंदी करून रुद्राला अर्पण करू इच्छिता.
2.22.10
अस्मांस्तदेनोपगच्छेत्कृतं बार्हद्रथ त्वया ।
वयं हिं शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः ॥ २.२२.१० ॥
हे बार्हद्रथा, तुझे ते पाप आमच्यावरही येईल; आम्ही धर्माचरण करणारे आणि धर्मरक्षणास समर्थ आहोत.
2.22.11
तस्मादद्योपगच्छामस्तव बार्हद्रथान्तिकम् ।
मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन।
स कथं मानुषैर्देवं यष्टुमिच्छसि शङ्करम् ॥ २.२२.११ ॥
म्हणून आज आम्ही बार्हद्रथाजवळ जाऊ. मनुष्यांचा वध करून यज्ञबली देणे कधी पाहिले नाही; तो मनुष्यांकडून देव शंकराचे यजन कसे करू इच्छितो?
2.22.12
सवर्णो हि सवर्णानां पशुसञ्ज्ञां करिष्यसि ।
कोऽन्यं एवं यथा हि त्वं जरासन्ध वृथामतिः ॥ २.२२.१२ ॥
कारण समवर्णीयांना तू पशूचे नाव देशील. हे जरासंधा, तुझ्यासारखा वृथा बुद्धीचा दुसरा कोण असा करेल?
2.22.13
यस्यां यस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः ।
तस्यां तस्यामवस्थायां तत्फलं समवाप्नुयात् ॥ २.२२.१३ ॥
जो माणूस ज्या अवस्थेत जे जे कर्म करतो, त्याच अवस्थेत त्याचे फळ तो प्राप्त करतो.
2.22.14
ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं यममार्तानुसारिणः ।
ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनिहन्तुमिहागताः ॥ २.२२.१४ ॥
नातेवाईकांचा नाश करणाऱ्या तुला, पीडितांच्या मागे जाणाऱ्या यमाप्रमाणे, आपल्या नातेवाईकांच्या वृद्धीसाठी मारण्यासाठी ते येथे आले आहेत.
2.22.15
नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियोष्विति चैव तत् ।
मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्बुद्धिविप्लवः ॥ २.२२.१५ ॥
जगात क्षत्रियांमध्ये दुसरा कोणी पुरुष नाही असे तू मानतोस; हे राजा, ती तुझ्या बुद्धीची मोठी गोंधळलेली अवस्था आहे.
2.22.16
को हि जानन्नभिजनमात्मवान्क्षत्रियो नृप ।
नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम् ॥ २.२२.१६ ॥
हे राजा, आपला वंश जाणणारा कोणता आत्मसंयमी क्षत्रिय युद्धानंतर अतुलनीय, अविनाशी स्वर्गात प्रवेश करणार नाही?
2.22.17
स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः ।
जयन्ति क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मनुजर्षभ ॥ २.२२.१७ ॥
हे नरश्रेष्ठा, स्वर्गाचाच आश्रय घेऊन, रणयज्ञांत दीक्षित झालेले क्षत्रिय लोक जिंकतात; हे जाण.
2.22.18
स्वर्गयोनिर्महद्ब्रह्म स्वर्गयोनिर्महद्यशः ।
स्वर्गं योनिस्तपो युद्धे मृत्युः सोऽव्यभिचारवान् ॥ २.२२.१८ ॥
स्वर्गाचे मूळ महान ब्रह्म आहे; स्वर्गाचे मूळ महान यश आहे; स्वर्गाचे मूळ तप आहे; युद्धातील मृत्यू, तोच अचूक मूळ आहे.
2.22.19
एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणैर्नित्यं समाहितः ।
येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः ॥ २.२२.१९ ॥
हा इंद्राचा वैजयंत आहे; आपल्या गुणांनी तो सदैव युक्त आहे. त्याच्या साहाय्याने असुरांना जिंकून शतक्रतू जगाचे रक्षण करतो.
2.22.20
स्वर्गमार्गाय कस्य स्याद्विग्रहो वै यथा तव ।
मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्बाहुल्यबलदर्पितः ॥ २.२२.२० ॥
स्वर्गमार्गासाठी तुझ्यासारखे युद्ध कोणाला होईल? मागधांच्या प्रचंड सैन्याने, संख्याबलाच्या अभिमानाने.
2.22.21
माऽवमंस्थाः परान्राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे ।
समं चेजस्त्वया चैव विशिष्टं वा नरेश्वर ॥ २.२२.२१ ॥
राजा, इतरांना तुच्छ लेखू नकोस; प्रत्येक माणसात वीर्य सारखे नसते. नरेश्वरा, तुझे तेज आणि यज्ञबल समान किंवा श्रेष्ठ असू शकते.
2.22.22
यावदेतदसम्बुद्धं तावदेव भवेत्तव ।
विषह्यमेतदस्माकमतो राजन्ब्रवीमि ते ॥ २.२२.२२ ॥
हे समजेपर्यंत तुझ्यासाठी तसेच राहो. हे आमच्याकडून सहन करण्यासारखे आहे; म्हणून राजा, मी तुला सांगतो.
2.22.23
जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध ।
मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम् ॥ २.२२.२३ ॥
हे मागधा, आपल्या बरोबरीच्यांविषयीचा मान आणि गर्व सोड. पुत्र, अमात्य आणि सेनेसह यमलोकाला जाऊ नकोस.
2.22.24
दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च बृहद्रथः ।
श्रेयसो ह्यवमत्येह विनेशुः सबला नृपाः ॥ २.२२.२४ ॥
दंभातून जन्मलेले कार्तवीर्य, उत्तर आणि बृहद्रथ — श्रेष्ठांचा अपमान करून, सैन्यासह राजे येथे नष्ट झाले.
2.22.25
युयुक्षमाणास्त्वत्तो हि न वयं ब्राह्मणा ध्रुवम् ।
शौरिरस्मि हृषीकेशो नृवीरौ पाण्डवाविमौ।
अनयोर्मातुलेयं च कृष्णं मां विद्धि ते रिपुम् ॥ २.२२.२५ ॥
आम्ही ब्राह्मण नाही; तुझ्याशी युद्ध इच्छिणारे आहोत. मी शूराचा पुत्र हृषीकेश आहे. हे दोघे पाण्डव नरवीर आहेत. यांच्या मामाच्या मुलाला, कृष्णाला, तुझा शत्रू समज.
2.22.26
त्वामाह्वयामहे राजन्स्थिरो युध्वस्व मागध ।
मुच्छ वा नृपतीन्सर्वान् गच्छ वा त्वं यमक्षयम् ॥ २.२२.२६ ॥
हे राजा, आम्ही तुला आव्हान देतो. हे मागधा, स्थिरपणे युद्ध कर. किंवा सर्व राजांना सोडून दे; किंवा तू यमलोकाला जा.
2.22.27
एतच्छ्रुत्वा जरासन्धः क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥ २.२२.२७ ॥
हे ऐकून क्रुद्ध झालेला जरासंध हे वचन बोलला.
2.22.28
नाहं कंसः प्रलम्बो वा न बाणो न च मुष्टिकः ।
नरको नेन्द्रतपनो न केशी न च पूतना ॥ २.२२.२८ ॥
मी कंस, प्रलंब, बाण, मुष्टिक, नरक, इंद्रतपन, केशी किंवा पूतना नाही.
2.22.29
न कालयवनो वाऽपि ये त्वया निहता युधि ।
त्वं तु गोपकुलोत्पन्नो जातिं वै पौर्विकीं स्मर ॥ २.२२.२९ ॥
युद्धात तू मारलेला कालयवनही मी नाही. तू तर गोपकुलात जन्मलेला आहेस; तुझी पूर्वीची जात आठव.
2.22.30
योऽस्मद्भयादतिक्रम्य सागरानूपमाश्रितः ।
जन्मभूमिं परित्यज्य मधुरां प्राकृतो यथा ॥ २.२२.३० ॥
जो आमच्या भीतीने समुद्र ओलांडून किनाऱ्याचा आश्रय घेतो, जन्मभूमी मथुरा सोडून सामान्य माणसासारखा राहतो.
2.22.31
सोऽधुना कत्थसे शौरे शरदीव यथा घनः ।
अद्यानृण्यं करिष्यामि भोजराजस्य धीमतः ॥ २.२२.३१ ॥
शूराच्या वंशजा, तू आता शरद ऋतूतील मेघाप्रमाणे गर्जना करत आहेस. आज मी बुद्धिमान भोजराजाचे ऋण फेडीन.
2.22.32
जामातुरौग्रसेनस्य त्वां निहत्याद्य माधव ।
चिरकाङ्क्षितो मे सङ्ग्रामस्त्वां हन्तुं समुहृद्गुणम् ॥ २.२२.३२ ॥
उग्रसेनाच्या जावया, माधवा, आज तुला आणि तुझ्या हितचिंतकांसह तुला मारून माझे दीर्घकाळाचे युद्धाचे इच्छित पूर्ण होईल.
2.22.33
दिष्ट्या मे सफलो यत्नः कृतो देवैः सवासवैः ।
क्लीबाविमौ च गोविन्द भीमसेनार्जुनावुभौ ॥ २.२२.३३ ॥
सुदैवाने इंद्रासह देवांनी माझा प्रयत्न सफल केला आहे. हे गोविंदा, हे भीमसेन आणि अर्जुन दोघेही नपुंसक आहेत.
2.22.34
हिंस्यासि युधि विक्रम्य सिंहः क्षुद्रमृगाविव ।
तस्य रोषाभिभूतस्य जरासन्धस्य गर्जतः ॥ २.२२.३४ ॥
युद्धात पराक्रमाने सिंह लहान हरिणांना मारतो तसे तुम्ही मारले जाल. रोषाने भारलेल्या गर्जणाऱ्या जरासंधाकडून.
2.22.35
सर्वभूतानि वित्रेमुषे तत्रासन्समागताः ।
किं गर्जसि जरासन्ध कर्मणा तत्समाचर ॥ २.२२.३५ ॥
तेथे जमलेले सर्व प्राणी (आश्चर्याने) उभे होते. हे जरासंधा, का गर्जना करतोस? कृतीने ते कर.
2.22.36
मम निर्देशकर्तृभ्यां पाण्डवाभ्यां नृपाधम ।
मात्यं ससुतं चाद्य घातयिष्याम्यहं रणे।
न कथञ्चन जीवन्वै प्रवेक्ष्यसि पुरोत्तमम् ॥ २.२२.३६ ॥
माझ्या आज्ञेचे पालन करणाऱ्या दोन पांडवांकडून, हे नीच राजा, आज युद्धात तुझा अमात्य आणि पुत्रासह मी तुला मारवीन. कोणत्याही प्रकारे जिवंत राहून तू उत्तम नगरीत प्रवेश करणार नाहीस.
2.22.37
नाजितान्वै नरपतीनहमादद्मि काश्चन ।
अजितः पर्यवस्थाता कोऽत्र यो न मया जितः ॥ २.२२.३७ ॥
अजिंक्य राजांना मी कधीही पकडत नाही. येथे असा कोण आहे की ज्याला मी जिंकले नाही?
2.22.38
क्षत्रियस्यैतदेवाहुर्धर्म्यं कृष्णोपजीवनम् ।
विक्रम्य वशमानीय कामतो यत्समाचरेत् ॥ २.२२.३८ ॥
हे कृष्णा, पराक्रमाने जिंकून वश करून इच्छेनुसार वागणे हेच क्षत्रियाचे धर्मसंमत उपजीविकेचे साधन आहे असे म्हणतात.
2.22.39
देवातार्थमुपाहृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात् ।
अहमद्य विमुच्येयं क्षात्रं व्रतमनुस्मरन् ॥ २.२२.३९ ॥
हे कृष्णा, देवयज्ञासाठी राजांना अर्पण करून भयाने मी आज कसा मुक्त होऊ? क्षात्रव्रताचे स्मरण ठेवून.
2.22.40
सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः ।
द्वाभ्यां त्रिभिर्वा योत्स्येऽहं युगत्पृथगेव वा ॥ २.२२.४० ॥
व्यूहबद्ध सैन्याने सैन्याविरुद्ध, एकेकाशी, किंवा दोन-तीन जणांशी मी लढेन — एकत्र किंवा वेगवेगळे.
2.22.41
एवमुक्त्वा जरासन्धः सहदेवाभिषेचनम् ।
अज्ञापयत्तदा राजा ययुत्सुर्भीमकर्मभिः ॥ २.२२.४१ ॥
असे बोलून जरासंधाने तेव्हा सहदेवाच्या अभिषेकाची आज्ञा दिली; भयंकर कर्मे करणारा तो राजा युद्धाची इच्छा करीत होता.
2.22.42
स तु सेनापतिं राजा सस्मार भरतर्षभ ।
कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ॥ २.२२.४२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्या राजाने तेव्हा सेनापतीचे स्मरण केले — ते युद्ध समोर आले असता कौशिक आणि चित्रसेन यांचे.
2.22.43
ययोस्ते नामनी राजन्हंसेति डिबिकेति च ।
पूर्वं सङ्कथिते पुम्भिर्नृलोके लोकसत्कृते ॥ २.२२.४३ ॥
हे राजा, ज्या दोघांची नावे हंस आणि डिंबक होती, जी पूर्वी मनुष्यलोकात लोकांकडून उच्चारली जात आणि जगाकडून सन्मानित होती,
2.22.44
तं तु राजन्विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम् ।
स्मृत्वा पुरुषशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमम् ॥ २.२२.४४ ॥
हे राजा, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ त्या राजाचे स्मरण सर्वसमर्थ शौरीने केले; वाघासारखा पराक्रम असलेल्या त्या पुरुषश्रेष्ठाचे.
2.22.45
सत्यसन्धो जरासन्धं भुवि भीमपराक्रमम् ।
भागमन्यस्य निर्दिष्टमवध्यं मधुर्भिर्मृधेः ॥ २.२२.४५ ॥
सत्यसंध, पृथ्वीवर भयानक पराक्रम असलेल्या जरासंधाला, मधुवंशीयांकडून युद्धात अवध्य आणि दुसऱ्याचा भाग म्हणून निश्चित केलेल्याला,
2.22.46
नात्मनाऽऽत्मवतां मुख्य इयेष मधुसूदनः ।
ब्राह्मीमाज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः ॥ २.२२.४६ ॥
आत्मसंयमी पुरुषांत श्रेष्ठ मधुसूदनाने स्वेच्छेने नव्हे, तर ब्राह्मणाची आज्ञा पुढे ठेवून, हलधराच्या अनुजाने त्याला मारण्याची इच्छा केली.