महाभारत · अध्याय 2.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.36.1
रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् ।
शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ २.३६.१ ॥
धर्मराज की रक्षा और सत्य के भली-भाँति पालन से, तथा शत्रुओं के नाश से, प्रजा अपने-अपने कर्म में लगी रहती थी।
2.36.2
बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात् ।
निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत् ॥ २.३६.२ ॥
कर का उचित संग्रह, धर्मानुसार शासन से, मेघ इच्छानुसार वर्षा करने लगे और जनपद समृद्ध हो गया।
2.36.3
सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक् ।
विशेषात्सर्वमेवैतत्सञ्जज्ञे राजकर्मणः ॥ २.३६.३ ॥
सभी उद्यम भली-भाँति चलने लगे — गोरक्षा, खेती और व्यापार; विशेषकर यह सब राजकीय शासन से उत्पन्न हुआ।
2.36.4
दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम् ।
राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषागिरः ॥ २.३६.४ ॥
हे राजन्! डाकुओं या ठगों से, अथवा एक-दूसरे के प्रति, और राजा के कृपापात्र होने से भी, झूठी बातें सुनी नहीं जाती थीं।
2.36.5
अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम् ।
सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ॥ २.३६.५ ॥
अनावृष्टि, अतिवृष्टि, रोग, अग्नि-भय और मूर्च्छा — यह सब उस समय नहीं था, क्योंकि धर्मनिष्ठ युधिष्ठिर राज्य कर रहे थे।
2.36.6
प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् ।
अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः कथञ्चनः ॥ २.३६.६ ॥
प्रिय करने, सेवा करने और कर लाने के लिए राजा लोग गए — स्वभाव से उत्पन्न कर-कर्म के लिए; किसी और कार्य से नहीं, किसी भी प्रकार नहीं।
2.36.7
धर्मैर्धनागमैस्तस्य ववधे निचयो महान् ।
कर्तुं यस्य न शक्येन क्षयो वर्षशतैरपि ॥ २.३६.७ ॥
धर्मपूर्वक धन-प्राप्ति से उसका संचय महान हो गया, जिसे सैकड़ों वर्षों में भी व्यय कर पाना संभव न था।
2.36.8
स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपतिः ।
विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे ॥ २.३६.८ ॥
राजा कौन्तेय ने अपने भंडार और कोष का परिमाण जानकर यज्ञ के लिए ही मन लगाया।
2.36.9
सुहृदश्चैव ये सर्वे पृथक्च सहचाब्रुवन् ।
यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम् ॥ २.३६.९ ॥
और जो सब मित्र थे, वे अलग-अलग तथा एक साथ भी बोले, 'हे विभो, आपके यज्ञ का समय आ गया है; अब इसी में कार्य आरंभ किया जाए।'
2.36.10
अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः ।
ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चैव विजानताम् ॥ २.३६.१० ॥
जब वे इस प्रकार बोल ही रहे थे, तभी हरि आ पहुँचे—प्राचीन ऋषि, जिनका आत्मा वेद है, और जानने वालों को दिखाई देने वाले।
2.36.11
जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह ।
भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः ॥ २.३६.११ ॥
जगत के चलने और स्थिर रहने वालों में श्रेष्ठ, उत्पत्ति और लय दोनों के कारण, भूत, भविष्य और वर्तमान के स्वामी—केशव, केशी के संहारक।
2.36.12
प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा ।
बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम् ॥ २.३६.१२ ॥
सभी वृष्णियों का परकोटा, विपत्तियों में अभय देने वाले, शत्रुओं का संहार करने वाले; सेना के अधिकार में आनकदुंदुभि (वसुदेव) को भली प्रकार सौंपकर।
2.36.13
उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ।
धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः ॥ २.३६.१३ ॥
कृष्ण, जो पुरुषों में व्याघ्र के समान हैं, विविध प्रकार के धन का ढेर लेकर, धर्मराज युधिष्ठिर के लिए, एक बड़ी सेना से घिरे हुए आए।
2.36.14
तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् ।
नादयन्रथघोषेण प्रविशेश पुरोत्तमम् ॥ २.३६.१४ ॥
उस असीम, अक्षय रत्न-सागर जैसे धनप्रवाह को रथों के घोष से गुँजाते हुए उन्होंने उत्तम नगर में प्रवेश किया।
2.36.15
पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत् ।
असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना।
कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम् ॥ २.३६.१५ ॥
उनकी संपत्ति से भरपूर होकर वह शत्रुओं को शोक देने वाला बन गया। जैसे सूर्य से युक्त होकर आकाश और वायु से युक्त होकर निर्वात स्थान (प्रसन्न) होता है, वैसे ही कृष्ण के साथ आने से भारत नगर आनंदित हो उठा।
2.36.16
तं मुदाऽभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि ।
स पृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः ॥ २.३६.१६ ॥
आनंदपूर्वक उनसे मिलकर और यथाविधि उनका सत्कार करके, युधिष्ठिर ने सुखपूर्वक बैठे हुए उनसे कुशल-क्षेम पूछा।
2.36.17
म्यद्वैपायनमुखैर्ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभः ।
भीमार्जुनयमैश्चैव सहितः कृष्णमब्रवीत् ॥ २.३६.१७ ॥
महर्षि व्यास जिनमें प्रमुख थे, उन ऋत्विजों के साथ, तथा भीम, अर्जुन और यमों के साथ, पुरुषों में वृषभ समान युधिष्ठिर ने कृष्ण से कहा।
2.36.18
त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते ।
धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम् ॥ २.३६.१८ ॥
हे कृष्ण! आपके ही कारण यह समस्त पृथ्वी मेरे वश में है, और हे वार्ष्णेय! आपकी कृपा से ही यह बहुत धन अर्जित हुआ है।
2.36.19
सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत ।
उपयोक्तुं द्विजाग्र्येभ्यो हव्यवाहे च माधव ॥ २.३६.१९ ॥
हे देवकीपुत्र, मैं चाहता हूँ कि वह सब विधिपूर्वक श्रेष्ठ ब्राह्मणों को और हविर्वाहक अग्नि को अर्पित करूँ। हे माधव!
2.36.20
तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया ।
अनुजैश्च महाबाहो तन्माऽनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.३६.२० ॥
इसलिए मैं यज्ञ करना चाहता हूँ, हे दाशार्ह, आपके साथ और अपने अनुजों के साथ। हे महाबाहो, इसके लिए आप मुझे अनुमति देने योग्य हैं।
2.36.21
तद्दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज ।
त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम् ॥ २.३६.२१ ॥
इसलिए, हे गोविन्द, हे महाबाहो, आप स्वयं को दीक्षित करें। हे दाशार्ह, आपके यज्ञ करने पर मैं निष्पाप हो जाऊँगा।
2.36.22
मां वाप्यभ्यनुजानीह सहैभिरनुजैर्विभो ।
अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम् ॥ २.३६.२२ ॥
मुझे या इन अनुजों के साथ मुझे अनुमति दीजिए, हे विभो। हे कृष्ण, आपसे अनुमति पाकर मैं उत्तम यज्ञ को प्राप्त करूँ।
2.36.23
तं कृष्णःस प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम् ।
त्वमेव राजशार्दूल रम्राडर्हो महाक्रतुम्।
सम्प्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम् ॥ २.३६.२३ ॥
उससे कृष्ण ने यह उत्तर दिया, उसके गुणों का विस्तार से वर्णन करके: "तुम ही, हे राजशार्दूल, सम्राट होने योग्य हो, महायज्ञ प्राप्त करो। तुम्हारे प्राप्त करने पर हम भी कृतकृत्य होंगे।"
2.36.24
यदस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते ।
नियुङ्क्ष्व त्वं च मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः ॥ २.३६.२४ ॥
जो यज्ञ आप इस कल्याण-रूप मुझ पर अवलंबित होकर चाहते हैं, उसमें आप मुझे कार्य में नियुक्त करें। मैं आपकी सब आज्ञा पूरी करूँगा।
2.36.25
सफलः कृष्ण सङ्कल्पः सिद्धिश्च नियता मम ।
यस्यमे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः ॥ २.३६.२५ ॥
हे कृष्ण, मेरा संकल्प सफल है और मेरी सिद्धि निश्चित है, क्योंकि हे हृषीकेश, आप मेरे सामने यथेच्छ उपस्थित हैं।
2.36.26
अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह ।
ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे ॥ २.३६.२६ ॥
कृष्ण से अनुमति पाकर पाण्डव ने भाइयों के साथ राजसूय यज्ञ करने के साधन जुटाने आरम्भ किए।
2.36.27
ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः ।
सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः ॥ २.३६.२७ ॥
तब शत्रुओं का संहार करने वाले पाण्डव ने योद्धाओं में श्रेष्ठ सहदेव और मंत्रियों को सब प्रकार से आज्ञा दी।
2.36.28
अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्व्जातिभिः ।
यथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः ॥ २.३६.२८ ॥
इस यज्ञ के लिए द्विजों द्वारा बताए गए यज्ञ के सभी अंग, सारी सामग्री और सभी मंगल वस्तुएँ, सब प्रकार से, जैसा कहा गया है वैसे ही जुटाई जाएँ।
2.36.29
अधियज्ञांश्च सम्भारान्दौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि ।
समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम् ॥ २.३६.२९ ॥
धौम्य द्वारा बताई गई यज्ञ-सामग्री और यज्ञ के उपकरण लोग शीघ्र ही उचित रीति और क्रम से एकत्र करें।
2.36.30
इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरश्चार्जुनसारथिः ।
अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया ॥ २.३६.३० ॥
इन्द्रसेन, विशोक और अर्जुन के सारथी पूर, मेरे प्रिय की इच्छा से अन्न आदि लाने के कार्य में लगे रहें।
2.36.31
सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः ।
मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम ॥ २.३६.३१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, द्विजों के मन को प्रसन्न करने वाले, रस और गंध से युक्त, सब प्रकार के इच्छित व्यंजन तैयार कराए जाएँ।
2.36.32
तद्वाक्यसमकालं च कृतं सर्वं न्यवेदयत् ।
सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरे ॥ २.३६.३२ ॥
उन वचनों के साथ ही सब कार्य पूरा हो गया, यह सब सहदेव ने, योद्धाओं में श्रेष्ठ, धर्मराज युधिष्ठिर को सूचित किया।
2.36.33
ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत् ।
वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान् ॥ २.३६.३३ ॥
तब हे राजन्, द्वैपायन (व्यास) ने ऋत्विजों को बुलाया, जो मानो वेदों के समान महाभाग थे, साक्षात मूर्तिमान द्विज।
2.36.34
स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः ।
धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥ २.३६.३४ ॥
सत्यवती के पुत्र ने स्वयं ब्रह्मा का पद ग्रहण किया, और धनंजयों में श्रेष्ठ सुसामा सामगान करने वाला बना।
2.36.35
याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः ।
पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत् ॥ २.३६.३५ ॥
फिर याज्ञवल्क्य ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ अध्वर्यु बने; वसु के पुत्र पैल होता बने, और धौम्य के साथ सम्मिलित हुए।
2.36.36
एतेषां पुत्रवर्गाश्च शिष्याश्च भरतर्षभ ।
बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ २.३६.३६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, इनके पुत्रों के समूह और शिष्य भी होतृकर्म करने वाले बने, सभी वेद और वेदांगों में पारंगत।
2.36.37
ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम् ।
शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद्देवयजनं महत् ॥ २.३६.३७ ॥
उन्होंने पुण्याहवाचन कराकर और उस विधि का आयोजन करके शास्त्रोक्त रीति से उस महान यज्ञभूमि की पूजा की।
2.36.38
तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः ।
गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम् ॥ २.३६.३८ ॥
वहाँ अनुमति पाकर शिल्पियों ने देवताओं के भवनों जैसे सुगंधित और विशाल आश्रय-गृह बनाए।
2.36.39
तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः ।
सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुषर्षभः ॥ २.३६.३९ ॥
तब उस श्रेष्ठ राजा, पुरुषों में वृषभ के समान उस नरश्रेष्ठ ने तत्काल मंत्री सहदेव को आज्ञा दी।
2.36.40
आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम् ।
उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा ॥ २.३६.४० ॥
"निमंत्रण के लिए तुम शीघ्रगामी दूत तुरंत भेजो।" राजा का वचन सुनकर उसने तब दूतों को भेजा।
2.36.41
आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानथ ।
विनाश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च ॥ २.३६.४१ ॥
"राज्यों में ब्राह्मणों और भूमिपालों को निमंत्रित करो, तथा वैश्यों, माननीयों और शूद्रों, सबको ले आओ।"
2.36.42
ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात् ।
आमन्त्रयाम्बभूवुस्ते प्रेषयामास चापरान् ॥ २.३६.४२ ॥
पाण्डुपुत्र की आज्ञा से उन्होंने सभी भूमिपालों को निमंत्रित किया, और दूसरों को भी भेजा।
2.36.43
दूताश्च वाहनैर्जग्भू राष्ट्राणि सुबहून्यपि ।
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम् ॥ २.३६.४३ ॥
दूत वाहनों से बहुत से राष्ट्रों में गए। फिर राजा युधिष्ठिर ने पाण्डुपुत्र (नकुल) को भेजा।
2.36.44
नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ ।
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च।
भ्रातृणां चैव सर्वेणां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे ॥ २.३६.४४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! नकुल हस्तिनापुर को भीष्म, द्रोण, धृतराष्ट्र, विदुर और कृप के पास गया, तथा उन सब भाइयों के पास भी जो युधिष्ठिर के प्रति अनुरक्त थे।
2.36.45
ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
दीक्षयाञ्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत ॥ २.३६.४५ ॥
फिर उन विप्रों ने उचित समय पर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर को राजसूय यज्ञ के लिए दीक्षित किया, हे भारत।
2.36.46
ज्येष्ठामूले अमावास्यां मृगाजिनसमावृतः ।
रौरवाजिनसंवीतो नवनीताक्तदेहवान् ॥ २.३६.४६ ॥
ज्येष्ठा-मूल नक्षत्र में अमावस्या के दिन, मृगचर्म से ढँके हुए, रुरु मृग के चर्म को धारण किए हुए, ताज़े मक्खन से लिप्त देह वाले (युधिष्ठिर)।
2.36.47
दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः ॥ २.३६.४७ ॥
दीक्षित होकर उस धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिर हज़ारों विप्रों से घिरे हुए यज्ञभूमि को गए।
2.36.48
भातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैः सह ।
क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्रैर्नानादेशसमागतैः ॥ २.३६.४८ ॥
भाइयों, बन्धुजनों और सुहृदों तथा मंत्रियों के साथ, और क्षत्रियों तथा विभिन्न देशों से आए मनुष्यों के राजाओं के साथ (यज्ञभूमि को गए)।
2.36.49
अमात्यैश्च नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव। ॥ २.३६.४९ ॥
मंत्रियों सहित नरश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) मानो मूर्तिमान धर्म के समान थे।
2.36.50
सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः ।
तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात् ॥ २.३६.५० ॥
सभी विद्याओं में निपुण, वेद और वेदांगों के पारगामी (शिल्पियों) ने धर्मराज की आज्ञा से उनके लिए आवास बनाए।
2.36.51
बह्वन्नाच्छादनैर्युक्तान्सगणानां पृथक् पृथक् ।
सर्वर्तुगुणसम्पन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः ॥ २.३६.५१ ॥
प्रचुर अन्न और वस्त्रों से युक्त, प्रत्येक के परिवार के लिए अलग-अलग, सभी ऋतुओं के गुणों से संपन्न (आवास) — हज़ारों शिल्पियों ने (बनाए)।
2.36.52
तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा नृपसत्कृताः ।
कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान् ॥ २.३६.५२ ॥
हे राजन्! उन्हीं में वे राजा से सम्मानित ब्राह्मण निवास करते थे, अनेक कथाएँ कहते हुए और नट-नर्तकों को देखते हुए।
2.36.53
भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः ।
अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम् ॥ २.३६.५३ ॥
वहाँ भोजन करते हुए और बोलते हुए विप्रों का, तथा प्रसन्न महात्माओं का महान कोलाहल निरंतर सुनाई देता था।
2.36.54
दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्तेस्मात्र नित्यशः ॥ २.३६.५४ ॥
'इन्हें दो, इन्हें दो!' 'खाओ, खाओ!' — इस प्रकार की बातें वहाँ से नित्य सुनाई देती थीं।
2.36.55
गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत ।
रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथक् ददौ ॥ २.३६.५५ ॥
हे भरतवंशी, धर्मराज युधिष्ठिर ने सैकड़ों-हज़ारों गायें, शय्याएँ, सोने के आभूषण और स्त्रियाँ अलग-अलग दान कीं।
2.36.56
प्रावर्ततैव यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः ।
पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे ॥ २.३६.५६ ॥
महात्मा पाण्डव का वह यज्ञ इस प्रकार चलने लगा, जैसे पृथ्वी पर एकमात्र वीर का यज्ञ स्वर्ग में इन्द्र का हो।
2.36.59
आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः ॥ २.३६.५९ ॥
वहाँ विभिन्न देशों से ब्राह्मण आए।