महाभारत · अध्याय 2.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.36.1
रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् ।
शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ २.३६.१ ॥
धर्मराजाच्या रक्षणामुळे, सत्याच्या योग्य पालनामुळे आणि शत्रूंच्या नाशामुळे प्रजा आपापल्या कर्मात मग्न होती.
2.36.2
बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात् ।
निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत् ॥ २.३६.२ ॥
कर योग्य रीतीने गोळा केल्यामुळे आणि धर्मानुसार शासनामुळे पर्जन्य इच्छेनुसार वर्षू लागला; जनपद समृद्ध झाले.
2.36.3
सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक् ।
विशेषात्सर्वमेवैतत्सञ्जज्ञे राजकर्मणः ॥ २.३६.३ ॥
गोरक्षण, शेती, व्यापार — सर्व उद्योग चांगले चालू लागले; विशेषतः हे सर्व राजकार्यामुळेच घडून आले.
2.36.4
दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम् ।
राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषागिरः ॥ २.३६.४ ॥
हे राजा! दरोडेखोर किंवा फसवणूक करणाऱ्यांकडून, परस्परांविरुद्ध, अथवा राजाच्या लाडक्यांकडूनही खोटे बोल ऐकू येत नसत.
2.36.5
अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम् ।
सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ॥ २.३६.५ ॥
अवर्षण, अतिवृष्टी, रोग, अग्निभय आणि मूर्च्छा — हे काहीच तेव्हा नव्हते, कारण धर्मनित्य युधिष्ठिर राज्य करत होता.
2.36.6
प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् ।
अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः कथञ्चनः ॥ २.३६.६ ॥
प्रिय करण्यासाठी, सेवा करण्यासाठी आणि खंडणी आणण्यासाठी राजे गेले — स्वभावातून आलेले करकर्म; इतर कोणत्याही कार्यासाठी नाही.
2.36.7
धर्मैर्धनागमैस्तस्य ववधे निचयो महान् ।
कर्तुं यस्य न शक्येन क्षयो वर्षशतैरपि ॥ २.३६.७ ॥
धर्मानुसार मिळवलेल्या धनामुळे त्याचा संचय मोठा वाढला; शेकडो वर्षांतही त्याचा क्षय करणे शक्य नव्हते.
2.36.8
स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपतिः ।
विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे ॥ २.३६.८ ॥
राजा कौन्तेयाने आपल्या कोठाराचे आणि कोशाचे प्रमाण जाणून यज्ञातच मन लावले.
2.36.9
सुहृदश्चैव ये सर्वे पृथक्च सहचाब्रुवन् ।
यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम् ॥ २.३६.९ ॥
सर्व मित्र वेगवेगळे आणि एकत्रही म्हणाले, 'हे विभो, तुझ्या यज्ञाचा काळ आला आहे; आता येथेच ते कार्य सुरू कर.'
2.36.10
अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः ।
ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चैव विजानताम् ॥ २.३६.१० ॥
ते असे बोलत असतानाच हरी जवळ आला; तो प्राचीन ऋषी, वेद ज्याचा आत्मा आहे, जाणणाऱ्यांना दिसणारा.
2.36.11
जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह ।
भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः ॥ २.३६.११ ॥
चालणाऱ्या आणि स्थिर जगतात श्रेष्ठ, उत्पत्ती आणि लय यांचे मूळ, भूत-भविष्य-वर्तमानाचा स्वामी—केशव, केशीचा वध करणारा.
2.36.12
प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा ।
बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम् ॥ २.३६.१२ ॥
सर्व वृष्णींचा तट, संकटात अभय देणारा, शत्रूंचा नाश करणारा; सैन्याधिकार आनकदुंदुभी (वसुदेव) यांच्याकडे नीट सोपवून.
2.36.13
उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ।
धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः ॥ २.३६.१३ ॥
पुरुषांमधील व्याघ्र असा माधव, नानाविध धनाचा ढीग घेऊन, मोठ्या सेनेने वेढलेला, धर्मराज युधिष्ठिरासाठी आला.
2.36.14
तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् ।
नादयन्रथघोषेण प्रविशेश पुरोत्तमम् ॥ २.३६.१४ ॥
त्या अमर्याद, अक्षय रत्नसागरासारख्या धनराशीला रथांच्या घोषाने दुमदुमवत तो उत्तम नगरात प्रविष्ट झाला.
2.36.15
पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत् ।
असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना।
कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम् ॥ २.३६.१५ ॥
त्यांच्या धनाने परिपूर्ण होऊन तो शत्रूंना शोक देणारा झाला. सूर्यासह आकाश आणि वाऱ्यासह शांत स्थान यांप्रमाणे, कृष्ण सोबत आल्यामुळे भारत नगर आनंदित झाले.
2.36.16
तं मुदाऽभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि ।
स पृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः ॥ २.३६.१६ ॥
आनंदाने त्याला भेटून, यथाविधी सत्कार करून, सुखाने बसलेल्या त्याला युधिष्ठिराने कुशल विचारले.
2.36.17
म्यद्वैपायनमुखैर्ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभः ।
भीमार्जुनयमैश्चैव सहितः कृष्णमब्रवीत् ॥ २.३६.१७ ॥
महर्षी व्यास ज्यांच्यासह ऋत्विजांसह, भीम, अर्जुन आणि यमज बंधूंसह, पुरुषश्रेष्ठ युधिष्ठिर कृष्णाला म्हणाला.
2.36.18
त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते ।
धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम् ॥ २.३६.१८ ॥
हे कृष्णा! तुझ्यामुळेच ही सर्व पृथ्वी माझ्या अधीन आहे. हे वार्ष्णेया! तुझ्या प्रसादानेच हे विपुल धन मिळवले गेले.
2.36.19
सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत ।
उपयोक्तुं द्विजाग्र्येभ्यो हव्यवाहे च माधव ॥ २.३६.१९ ॥
हे देवकीपुत्रा, ते सर्व विधिपूर्वक श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आणि हव्यवाहन अग्नीला अर्पण करण्याची माझी इच्छा आहे, हे माधवा!
2.36.20
तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया ।
अनुजैश्च महाबाहो तन्माऽनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.३६.२० ॥
म्हणून मला यज्ञ करण्याची इच्छा आहे, हे दाशार्हा, तुझ्यासह आणि माझ्या धाकट्या बंधूंसह. हे महाबाहो, त्यास मला अनुमती देणे तुला योग्य आहे.
2.36.21
तद्दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज ।
त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम् ॥ २.३६.२१ ॥
म्हणून, हे गोविंदा, हे महाबाहो, तू स्वतःला दीक्षित कर. हे दाशार्हा, तू यज्ञ केल्यास मी निष्पाप होईन.
2.36.22
मां वाप्यभ्यनुजानीह सहैभिरनुजैर्विभो ।
अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम् ॥ २.३६.२२ ॥
मला आणि या धाकट्या बंधूंसह अनुमती द्या, हे विभो. हे कृष्णा, तुझ्याकडून अनुमती मिळाल्यावर मी उत्तम यज्ञ प्राप्त करीन.
2.36.23
तं कृष्णःस प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम् ।
त्वमेव राजशार्दूल रम्राडर्हो महाक्रतुम्।
सम्प्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम् ॥ २.३६.२३ ॥
त्याला कृष्णाने असे उत्तर दिले, त्याच्या गुणांचे विस्ताराने वर्णन करून: "तूच, हे राजशार्दूला, सम्राट होण्यास योग्य आहेस; महायज्ञ प्राप्त कर. तू प्राप्त केल्यावर आम्हीही कृतकृत्य होऊ."
2.36.24
यदस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते ।
नियुङ्क्ष्व त्वं च मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः ॥ २.३६.२४ ॥
हा यज्ञ, जो तू कल्याणरूप माझ्यावर अवलंबून इच्छितोस, त्याच्या कार्यात मला नियुक्त कर. तुझे सर्व वचन मी पूर्ण करीन.
2.36.25
सफलः कृष्ण सङ्कल्पः सिद्धिश्च नियता मम ।
यस्यमे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः ॥ २.३६.२५ ॥
हे कृष्णा, माझा संकल्प सफल होईल आणि माझी सिद्धी निश्चित आहे, कारण हे हृषीकेशा, तू इच्छेनुसार माझ्यासमोर उपस्थित आहेस.
2.36.26
अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह ।
ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे ॥ २.३६.२६ ॥
कृष्णाची अनुमती मिळाल्यावर पांडव बंधूंसह राजसूय यज्ञ करण्यासाठी साधने जमवू लागला.
2.36.27
ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः ।
सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः ॥ २.३६.२७ ॥
तेव्हा शत्रूंचा नाश करणाऱ्या पांडवाने योद्ध्यांत श्रेष्ठ सहदेवाला आणि मंत्र्यांना सर्वतोपरी आज्ञा दिली.
2.36.28
अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्व्जातिभिः ।
यथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः ॥ २.३६.२८ ॥
या यज्ञासाठी द्विजांनी सांगितल्याप्रमाणे यज्ञाची सर्व अंगे, सर्व साधने आणि सर्व मंगल वस्तू सर्वतोपरी तयार ठेवाव्यात.
2.36.29
अधियज्ञांश्च सम्भारान्दौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि ।
समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम् ॥ २.३६.२९ ॥
धौम्यांनी सांगितलेली यज्ञाची साधने आणि सामग्री माणसांनी लवकर, योग्य रीतीने आणि क्रमाने आणावी.
2.36.30
इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरश्चार्जुनसारथिः ।
अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया ॥ २.३६.३० ॥
इंद्रसेन, विशोक आणि अर्जुनाचा सारथी पूर हे माझे प्रिय करण्याच्या इच्छेने अन्नादी आणण्याच्या कामात गुंतलेले असावेत.
2.36.31
सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः ।
मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम ॥ २.३६.३१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, द्विजांच्या मनाला आनंद देणारी, रस व गंधाने युक्त अशी सर्व इच्छित पक्वान्ने तयार करावीत.
2.36.32
तद्वाक्यसमकालं च कृतं सर्वं न्यवेदयत् ।
सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरे ॥ २.३६.३२ ॥
त्या शब्दांबरोबरच सर्व कार्य पूर्ण झाले, हे योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ सहदेवाने धर्मराज युधिष्ठिराला कळवले.
2.36.33
ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत् ।
वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान् ॥ २.३६.३३ ॥
मग हे राजा, द्वैपायनाने (व्यासांनी) ऋत्विजांना आणले; ते वेदांसारखे महाभाग्यवान आणि साक्षात मूर्तिमंत द्विज होते.
2.36.34
स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः ।
धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥ २.३६.३४ ॥
सत्यवतीच्या पुत्राने स्वतः ब्रह्मत्वाचे कार्य केले; धनंजयांमध्ये श्रेष्ठ सुसामा सामगायक झाला.
2.36.35
याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः ।
पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत् ॥ २.३६.३५ ॥
मग याज्ञवल्क्य ब्रह्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ अध्वर्यू झाला; वसूचा पुत्र पैल होता झाला आणि धौम्यासह सामील झाला.
2.36.36
एतेषां पुत्रवर्गाश्च शिष्याश्च भरतर्षभ ।
बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ २.३६.३६ ॥
हे भरतर्षभा, यांचे पुत्रवर्ग आणि शिष्यही होतृकर्म करणारे झाले; सर्वजण वेद व वेदांगांत पारंगत होते.
2.36.37
ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम् ।
शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद्देवयजनं महत् ॥ २.३६.३७ ॥
त्यांनी पुण्याहवाचन करवून, तो विधी योजून, शास्त्रानुसार त्या महान यज्ञभूमीची पूजा केली.
2.36.38
तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः ।
गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम् ॥ २.३६.३८ ॥
तेथे अनुज्ञा मिळालेल्या कारागिरांनी देवांच्या वास्तूंसारखी सुगंधी आणि विशाल निवासस्थाने बांधली.
2.36.39
तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः ।
सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुषर्षभः ॥ २.३६.३९ ॥
मग त्या राजश्रेष्ठाने, पुरुषश्रेष्ठाने, लगेच मंत्री सहदेवाला आज्ञा दिली.
2.36.40
आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम् ।
उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा ॥ २.३६.४० ॥
"निमंत्रणासाठी तू वेगवान दूत त्वरित पाठव." राजाचे वचन ऐकून त्याने तेव्हा दूत पाठवले.
2.36.41
आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानथ ।
विनाश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च ॥ २.३६.४१ ॥
"राष्ट्रांमधील ब्राह्मण आणि भूपालांना आमंत्रित करा; वैश्य, मान्यवर आणि शूद्र सर्वांना घेऊन या."
2.36.42
ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात् ।
आमन्त्रयाम्बभूवुस्ते प्रेषयामास चापरान् ॥ २.३६.४२ ॥
पांडुपुत्राच्या आज्ञेनुसार त्यांनी सर्व भूपालांना आमंत्रित केले; आणि इतरांनाही पाठवले.
2.36.43
दूताश्च वाहनैर्जग्भू राष्ट्राणि सुबहून्यपि ।
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम् ॥ २.३६.४३ ॥
दूत वाहनांनी अनेक राष्ट्रांकडे गेले. नंतर राजा युधिष्ठिराने पांडवाला (नकुलाला) पाठवले.
2.36.44
नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ ।
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च।
भ्रातृणां चैव सर्वेणां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे ॥ २.३६.४४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! नकुल हस्तिनापुरास भीष्म, द्रोण, धृतराष्ट्र, विदुर आणि कृप यांच्याकडे गेला; तसेच युधिष्ठिरावर अनुरक्त असलेल्या सर्व बंधूंकडेही गेला.
2.36.45
ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
दीक्षयाञ्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत ॥ २.३६.४५ ॥
नंतर त्या विप्रांनी योग्य वेळी कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला राजसूय यज्ञासाठी दीक्षित केले, हे भारता.
2.36.46
ज्येष्ठामूले अमावास्यां मृगाजिनसमावृतः ।
रौरवाजिनसंवीतो नवनीताक्तदेहवान् ॥ २.३६.४६ ॥
ज्येष्ठा-मूल नक्षत्रात अमावास्येच्या दिवशी, मृगचर्माने आच्छादित, रुरु मृगाचे चर्म धारण केलेला, ताज्या लोण्याने शरीर लिंपलेला (युधिष्ठिर).
2.36.47
दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः ॥ २.३६.४७ ॥
दीक्षित झालेला तो धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिर हजारो विप्रांनी वेढलेला यज्ञमंडपाकडे गेला.
2.36.48
भातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैः सह ।
क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्रैर्नानादेशसमागतैः ॥ २.३६.४८ ॥
बंधू, नातेवाईक, मित्र, मंत्री यांच्यासह, आणि विविध देशांतून आलेल्या क्षत्रिय व नरेंद्रांसह (गेला).
2.36.49
अमात्यैश्च नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव। ॥ २.३६.४९ ॥
अमात्यांसह नरश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) जणू मूर्तिमंत धर्मासारखा होता.
2.36.50
सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः ।
तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात् ॥ २.३६.५० ॥
सर्व विद्यांमध्ये निपुण, वेद व वेदांगांमध्ये पारंगत (शिल्पी) धर्मराजाच्या आज्ञेने त्यांच्यासाठी निवास बांधले.
2.36.51
बह्वन्नाच्छादनैर्युक्तान्सगणानां पृथक् पृथक् ।
सर्वर्तुगुणसम्पन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः ॥ २.३६.५१ ॥
भरपूर अन्न व वस्त्रांनी युक्त, परिवारासह असलेल्यांसाठी स्वतंत्र, सर्व ऋतूंच्या गुणांनी संपन्न (निवास) — हजारो शिल्पींनी बांधले.
2.36.52
तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा नृपसत्कृताः ।
कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान् ॥ २.३६.५२ ॥
हे राजन्! तेथे राजाकडून सन्मानित ते ब्राह्मण राहिले, अनेक कथा सांगत आणि नट-नर्तकांना पाहत.
2.36.53
भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः ।
अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम् ॥ २.३६.५३ ॥
तेथे जेवणाऱ्या व बोलणाऱ्या विप्रांचा आणि आनंदित महात्म्यांचा मोठा आवाज सततऐकू येत असे.
2.36.54
दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्तेस्मात्र नित्यशः ॥ २.३६.५४ ॥
'यांना द्या, द्या!' 'खा, खा!' — अशा प्रकारचे बोल तेथून नित्य ऐकू येत.
2.36.55
गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत ।
रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथक् ददौ ॥ २.३६.५५ ॥
हे भरता, धर्मराजाने शेकडो हजारो गायी, शय्या, सोने आणि स्त्रिया वेगवेगळ्या दान केल्या.
2.36.56
प्रावर्ततैव यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः ।
पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे ॥ २.३६.५६ ॥
महात्मा पांडवाचा तो यज्ञ पृथ्वीवर सुरू झाला, जसा स्वर्गात एकमेव वीर इंद्राचा यज्ञ होतो.
2.36.59
आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः ॥ २.३६.५९ ॥
तेथे विविध प्रदेशांतून ब्राह्मण आले.