महाभारत · अध्याय 2.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.39.1
ततोऽभिषेचनीयेऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह ।
अन्तर्वेदीं प्रविविशुः सत्कारार्हा महर्षयः ॥ २.३९.१ ॥
नंतर अभिषेचनीय दिवशी राजांसह ब्राह्मण आणि सत्कारार्ह महर्षी अंतर्वेदीत प्रविष्ट झाले.
2.39.2
नारदप्रमुखास्तस्यामन्तर्वेद्यां महात्मनः ।
समासीनाः शुशुभिरे सहराजर्षिभिस्तदा ॥ २.३९.२ ॥
त्या महात्म्याच्या अंतर्वेदीत नारद प्रमुख राजर्षींसह बसून तेव्हा शोभू लागले.
2.39.3
समेता ब्रह्मभवने देवा देवर्षयस्तथा ।
कर्मान्तरमुपासन्तो जजल्पुरमितौजसः ॥ २.३९.३ ॥
ब्रह्मभवनात जमलेले देव आणि देवर्षी कर्मांतराची प्रतीक्षा करीत अमित तेजाने बोलू लागले.
2.39.4
एवमेतन्न चाप्येवमेवं चैतन्न चान्यथा ।
इत्यूचुर्बहवस्तत्र वितण्डां वै परस्परम् ॥ २.३९.४ ॥
"हे असेच आहे, आणि असेही नाही; हे असेच आहे, आणि दुसऱ्या प्रकारेही नाही" असे म्हणत तेथे पुष्कळ जण परस्परांशी वितंडवाद करू लागले.
2.39.5
कृशानर्थांस्ततः केचिदकृशांस्तत्र कुर्वते ।
अकृशांश्च कृशांश्चक्रुर्हेतुभिः शास्त्रनिश्चयैः ॥ २.३९.५ ॥
नंतर तेथे काहींनी दुर्बल अर्थांना सबल केले आणि सबल अर्थांना दुर्बल केले; हेतू आणि शास्त्रनिश्चयांनी तसे केले.
2.39.6
तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैरुदीरितम् ।
विचिक्षिपुर्यथा श्येना नभोगतमिवामिषम् ॥ २.३९.६ ॥
तेथे काही बुद्धिमानांनी इतरांनी सांगितलेला अर्थ, आकाशातील मांस घारी झटकून टाकतात तसा, झटकून दिला.
2.39.7
केचिद्धर्मार्थकुशलाः केचित्तत्र महाव्रताः ।
रेमिरे कथयन्तश्च सर्वभाष्यविदां वराः ॥ २.३९.७ ॥
तेथे कोणी धर्म आणि अर्थ यांत कुशल होते, कोणी महाव्रतधारी होते; सर्व भाषणे जाणणारे श्रेष्ठ लोक बोलत आनंदित होत होते.
2.39.8
सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवायता ॥ २.३९.८ ॥
वेदसंपन्न देव, द्विज आणि महर्षींनी भरलेली ती वेदी ताऱ्यांनी भरलेल्या विस्तीर्ण आकाशासारखी शोभत होती.
2.39.9
न तस्यां सन्निधौ शूद्रः कश्चिदासीन्न चाव्रती ।
अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.३९.९ ॥
हे राजा, तेव्हा युधिष्ठिराच्या निवासस्थानी त्या अंतर्वेदीजवळ कोणीही शूद्र नव्हता, व्रतहीनही नव्हता.
2.39.10
तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम् ।
तुतोष नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.३९.१० ॥
तेव्हा लक्ष्मीमान धर्मराजाच्या यज्ञविधीने उत्पन्न झालेली ती समृद्धी पाहून नारद संतुष्ट झाले.
2.39.11
अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप ।
नारदस्तु तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम् ॥ २.३९.११ ॥
हे मनुजाधिपा, तेव्हा तो मुनी नारद सर्व क्षत्रियांचा तो मेळावा पाहून चिंतेत पडले.
2.39.12
सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां पुरुषर्षभ ।
अंशावतरणे याऽसौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत् ॥ २.३९.१२ ॥
हे पुरुषर्षभा, ब्रह्मदेवाच्या भवनात अंशावतरणाच्या वेळी जी घडली होती ती प्राचीन कथा त्यांना स्मरली.
2.39.13
देवानां सङ्गमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन ।
नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम् ॥ २.३९.१३ ॥
हे कुरुनंदना, देवांची ती सभा जाणून नारदांनी कमलनयन हरीचे मनाने स्मरण केले.
2.39.14
साक्षात्स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः ।
प्रतिज्ञां पालयंश्चेमां जातः परपुरञ्जयः ॥ २.३९.१४ ॥
देवशत्रूंचा संहारक असलेला सर्वव्यापी नारायण हीच प्रतिज्ञा पाळत क्षत्रिय कुलात साक्षात जन्मला, शत्रुनगरे जिंकणारा.
2.39.15
न्दिदेश पुरा योऽसौ विबुधान्भूतकृत्स्वयम् ।
न्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनर्लोकानवाप्स्यथ ॥ २.३९.१५ ॥
…पूर्वी भूतांचा निर्माता असलेल्या त्यानेच देवांना आज्ञा दिली; एकमेकांवर प्रहार करीत तुम्ही पुन्हा लोक मिळवाल.
2.39.16
इति नारायणः शम्भुर्भगवान्भूतभावनः ।
आदिश्य विबुधान्सर्वानजायत यदुक्षये ॥ २.३९.१६ ॥
याप्रमाणे भगवान नारायण, शंभू, भूतांचे पालक, सर्व देवांना आज्ञा देऊन यदुकुलाच्या संहारकाळी जन्माला आले.
2.39.17
क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः ।
परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट् ॥ २.३९.१७ ॥
पृथ्वीवर अंधक-वृष्णींच्या वंशात, वंशधरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो, ताऱ्यांमध्ये चंद्राप्रमाणे परम तेजाने शोभला.
2.39.18
यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते ।
सोयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः ॥ २.३९.१८ ॥
ज्याच्या बाहुबलाची इंद्रासह सर्व देव उपासना करतात, तोच हा शत्रुमर्दन हरी मानवासारख्या नावाने वास करतो.
2.39.19
अहो बत महद्भूतं स्वयम्भूर्यदिदं स्वयम् ।
आदास्यति पुनः क्षत्रमेवं बलसमन्वितम् ॥ २.३९.१९ ॥
अहो! ही तर मोठी अद्भुत गोष्ट आहे; स्वयंभू स्वतः पुन्हा बलसंपन्न क्षत्रियवर्गाला स्वीकारतील.
2.39.20
इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास सर्ववित् ।
हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीज्यं तमीश्वरम् ॥ २.३९.२० ॥
असा सर्ववेत्ता नारद या चिंतनात मग्न झाला; यज्ञांनी पूजनीय ईश्वर हरि नारायणाला जाणून.
2.39.21
तस्मिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः ।
महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः ॥ २.३९.२१ ॥
त्या महायज्ञात धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, महाबुद्धिमान तो धर्मराजाच्या बुद्धिमान यज्ञात मोठ्या आदराने उभा राहिला.
2.39.22
ततः समुदिता मुख्यैर्गुणैर्गुणवतां वराः ।
बहवो भावितात्मानः पृथक्पृथगरिन्दमाः ॥ २.३९.२२ ॥
मग्न प्रमुख गुणांनी गुणवानांमध्ये श्रेष्ठ, शुद्धचित्त, शत्रूंचे दमन करणारे अनेक जण वेगवेगळे एकत्र झाले.
2.39.23
आत्मकृत्यमिति ज्ञात्वा पाञ्चालास्तत्र सर्वशः ।
समीयुर्वृष्णयश्चैव तदाऽनीकाग्रहारिणः ॥ २.३९.२३ ॥
हे आपलेच कार्य आहे असे जाणून तेथे सर्व पांचाल व वृष्णी एकत्र आले; तेव्हा सैन्याचा अग्रभाग सांभाळणारेही आले.
2.39.24
दाराः सजनामात्या वहन्तो रत्नसञ्चयान् ।
विकृष्टत्वाच्च देशस्य गुरुभारतया च ते ॥ २.३९.२४ ॥
पत्नी, लोक व अमात्य रत्नांचे ढीग वाहून आले; देश दूर असल्यामुळे आणि भार जड असल्यामुळे.
2.39.25
ययुः प्रमुदिताः पश्चाद्भगवन्तं समन्वयुः ।
बलशेषं समुदितं परिगृह्य समन्ततः ॥ २.३९.२५ ॥
आनंदाने ते निघाले; भगवानांच्या मागोमाग गेले; उरलेले सैन्य सर्व बाजूंनी एकत्र करून.
2.39.26
अजश्चक्रायुधः शौरिरमित्रगणमर्दनः ।
बलाधिकारे निक्षिप्य संमान्यानकदुन्दुभिम् ॥ २.३९.२६ ॥
अजन्मा, चक्रधारी, शूरपुत्र, शत्रुसमूहांचा मर्दन करणारे माधव यांनी सेनाधिकार देऊन आनकदुंदुभीचा सन्मान केला.
2.39.27
सम्प्रायाद्यादवश्रेष्ठो जयमाने युधिष्ठिरे ।
उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ॥ २.३९.२७ ॥
यादवश्रेष्ठ माधव युधिष्ठिराच्या विजयकाळी नाना प्रकारच्या वस्तू घेऊन धर्मराजासाठी निघाले.
2.39.28
धनौघं पुरतः कृत्वा खाण्डवप्रस्थमाययौ ।
तत्र यज्ञगतान्पश्यंश्चैद्यवर्गसमागतान् ॥ २.३९.२८ ॥
धनाचा ओघ पुढे करून ते खांडवप्रस्थाला आले; तेथे यज्ञासाठी आलेले चेदिवंशीय व इतर राजे पाहत.
2.39.29
भूमिपालगणान्सर्वान्सप्रभानिव तोयदान् ।
घकायान्निवसतो यूथपानिव यूथपः ॥ २.३९.२९ ॥
प्रभायुक्त मेघांसारख्या सर्व भूपालांना, आणि रानात राहणाऱ्या यूथपतींसारख्या त्यांना.
2.39.30
बलिनः सिंहसङ्काशान्महीमावृत्य तिष्ठतः ।
ततो जनौघसम्बाधं राजसागरमव्ययम् ॥ २.३९.३० ॥
बलवान, सिंहासारखे, पृथ्वी व्यापून उभे असलेले राजे; मग लोकसमुदायाने भरलेला तो अक्षय राजसागर.
2.39.31
नादयन्रथघोषेण ह्युपायान्मधुसूदनः ।
असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना ॥ २.३९.३१ ॥
रथाच्या घर्घराटाने निनादित करत मधुसूदन आले, जणू सूर्याविना स्थान किंवा वाऱ्याविना निश्चलता.
2.39.32
कृष्णेन समुपेतेन जहर्षे भारतं पुरम् ।
ब्राह्मणक्षत्रियाणां तु पूजार्थं ह्यर्थधर्मवित् ॥ २.३९.३२ ॥
कृष्ण आल्याने भारत नगरी आनंदली, अर्थ आणि धर्म जाणणाऱ्या ब्राह्मण व क्षत्रियांचा सन्मान करण्यासाठी.
2.39.33
सहदेवो विशेषज्ञो माद्रीपुत्रः कृतोऽभवत् ।
भगवन्तं तु भूतानां भास्वन्तमिव तेजसा ॥ २.३९.३३ ॥
विशेषज्ञ माद्रीपुत्र सहदेव नियुक्त झाले. ते प्राण्यांच्या भगवंतासारखे, तेजाने तळपणाऱ्या सूर्यासारखे होते.
2.39.34
विशन्तं यज्ञभूमिं तां सितस्यावरजं प्रभुम् ।
तेजोराशिमृषिं विप्रमदृश्यं वै विजानताम् ॥ २.३९.३४ ॥
त्या यज्ञभूमीत प्रवेश करणारे, सिताचे धाकटे बंधू, प्रभू, तेजाची रास, ऋषी व ब्राह्मण, जाणणाऱ्यांनाही न दिसणारे.
2.39.35
वयोधिकानां वृद्धानां मार्गमात्मनि तिष्ठताम् ।
जगतस्तस्थुषश्चैव प्रभवाप्ययमच्युतम् ॥ २.३९.३५ ॥
स्वतःमध्ये स्थित, वयाने मोठ्या वृद्धांचा मार्ग; जगताचे व स्थिर वस्तूंचे उत्पत्ती-लय असलेले अच्युत.
2.39.36
अनन्तमन्तं शत्रूणाममित्रगणमर्दनम् ।
प्रभवं सर्वभूतानामापत्स्वभयमच्युतम् ॥ २.३९.३६ ॥
अनंत असूनही शत्रूंचा अंत करणारे, शत्रुगणांचे मर्दन करणारे, सर्व भूतांचे उगमस्थान, संकटात अभय देणारे अच्युत.
2.39.37
भविष्यं भावनं भूतं द्वारवत्यामरिन्दमम् ।
स दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रतिपूज्यामितौजसम् ॥ २.३९.३७ ॥
द्वारवतीत भविष्य, वर्तमान आणि भूतकाळाचे मूळ, शत्रूंचे दमन करणारे, अमित तेजस्वी कृष्ण येत असलेले पाहून त्यांनी त्यांचा यथोचित सन्मान केला.
2.39.38
यथार्हं केशवे वृत्तिं प्रत्यपद्यत पाण्डवः ।
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यसंयोगं सम्प्रधार्य गुणागुणैः ॥ २.३९.३८ ॥
पांडवांनी गुणागुणांचा आणि ज्येष्ठ-कनिष्ठ संबंधाचा विचार करून केशवाशी यथोचित वर्तन स्वीकारले.
2.39.39
आरिराधयिषुर्धर्मः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ।
महदादित्यसङ्काशमासनं च जगत्पतेः। ॥ २.३९.३९ ॥
धर्मराजांनी जगत्पतीला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने श्रेष्ठ द्विजांची पूजा केली आणि महासूर्यासारखे तेजस्वी आसन जगत्पतींना दिले.
2.39.40
ददौ नासादितं कैश्चित्तस्मिन्नुपविवेश सः ।
ततो भीष्मोऽब्रवीद्राजन्धर्मराजं युधिष्ठिरम्।
क्रियतामर्हणं राज्ञां यथार्हमिति भारत ॥ २.३९.४० ॥
ज्या आसनावर कोणी बसले नव्हते ते त्यांना दिले गेले; ते त्यावर बसले. तेव्हा भीष्म धर्मराज युधिष्ठिरांना म्हणाले, "हे राजा, भारता, राजांचा यथोचित सत्कार करावा."
2.39.41
आचार्यमृत्विजं चैव संयुजं च युधिष्ठिर ।
स्नातकं च प्रियं प्राहुः षडर्घार्हान्नृपं तथा ॥ २.३९.४१ ॥
हे युधिष्ठिरा, आचार्य, ऋत्विज, सगा, स्नातक, प्रिय आणि राजा हे सहा अर्घ्यांस पात्र आहेत असे म्हणतात.
2.39.42
एतानर्घ्यानभिगतानाहुः संवत्सरोषितान् ।
त इमे कालपूगस्य महतोऽस्मानुपागताः ॥ २.३९.४२ ॥
जे आले आणि एक वर्ष राहिले त्यांना अर्घ्यास पात्र म्हणतात. हे दीर्घ कालानंतर आपल्याकडे आले आहेत.
2.39.43
एषामेकैकशो राजन्नर्घ आनीयतामिति ।
अथ तैषां वरिष्ठाय समर्थायोपनीयताम् ॥ २.३९.४३ ॥
हे राजा, यांपैकी प्रत्येकासाठी अर्घ्य आणावे. नंतर त्यांच्यातील श्रेष्ठ आणि योग्य व्यक्तीला ते अर्पण करावे.
2.39.44
कस्मै भवान्मन्यतेऽर्घमेकस्मै कुरुनन्दन ।
उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २.३९.४४ ॥
हे कुरुनंदना, हे अर्घ्य तुम्ही कोणाला योग्य मानता? जे अर्पण करणे योग्य व उचित आहे ते मला सांगा, हे पितामह.
2.39.45
ततो भीष्मः शान्तनवो बुद्ध्या निश्चित्य वीर्यवान् ।
वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णमर्हणीयतमं भुवि ॥ २.३९.४५ ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र, पराक्रमी भीष्म, बुद्धीने निश्चय करून, पृथ्वीवर सर्वाधिक सन्मानास पात्र म्हणून वृष्णिवंशीय कृष्णाला मानतात.
2.39.46
एष ह्येषां समस्तानां तेजोबलपराक्रमैः ।
मध्ये तपन्निवाभाति ज्योतिषामिव भास्करः ॥ २.३९.४६ ॥
हे तर यांच्या सर्वांमध्ये तेज, बल आणि पराक्रमाने, ज्योतींमध्ये तपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे झळकत आहेत.
2.39.47
असूर्यमिव सूर्येण निर्वातमिव वायुना ।
भासितं ह्लादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः ॥ २.३९.४७ ॥
सूर्य नसलेले स्थान सूर्याने प्रकाशित होते आणि वायू नसलेले स्थान वायूने आनंदित होते, त्याप्रमाणे कृष्णामुळे आपली ही सभा प्रकाशित व आनंदित झाली आहे.
2.39.48
तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान् ।
उपजह्रेऽथ विधिवद्वार्ष्णेयायार्घ्यमुत्तमम् ॥ २.३९.४८ ॥
भीष्मांची अनुज्ञा मिळाल्यावर प्रतापी सहदेवाने विधिपूर्वक त्या वृष्णिवंशीयाला उत्तम अर्घ्य अर्पण केले.
2.39.49
गामर्घ्यं मधुपर्कं च ह्यानीयोपाहरत्तदा ।
एतस्मिन्नन्तरे राजन्निदमासीत्तदाऽद्भुतम् ॥ २.३९.४९ ॥
गाय, अर्घ्य आणि मधुपर्क आणून त्याने अर्पण केले. हे राजा, त्याच वेळी हे अद्भुत घडले.
2.39.50
तां दृष्ट्वा क्षत्रियाः सर्वे पूजां कृष्णस्य भूयसीम् ।
सम्प्रेक्ष्यान्योन्यमासीना हृदयैस्तामधारयन् ॥ २.३९.५० ॥
ते पाहून सर्व क्षत्रिय कृष्णाला दिलेला तो मोठा सन्मान पाहत एकमेकांकडे पाहत बसले आणि ते मनात धरून ठेवले.
2.39.51
प्रतिजग्राह तां कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे ॥ २.३९.५१ ॥
शास्त्रविहित विधीने कृष्णाने ते स्वीकारले. पण शिशुपालाला वासुदेवाचा तो सन्मान सहन झाला नाही.
2.39.52
उपालभ्य स भीष्मं च धर्मराजं च संसदि ।
अवाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः ॥ २.३९.५२ ॥
सभेत भीष्म आणि धर्मराजाची निंदा करून त्या महाबली चेदिराजाने वासुदेवाची निर्भर्त्सना केली.
2.39.53
तेषामाकारभावज्ञः सहदेवो न चक्षमे ।
मानिनां बलिनां राज्ञां पुरुः सन्दर्शिते पदे ॥ २.३९.५३ ॥
त्यांचा भाव जाणणाऱ्या सहदेवाला गर्विष्ठ आणि बलवान राजांसमोर त्याचे स्थान दाखवलेले सहन झाले नाही.
2.39.54
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीत्सहदेवस्य मूर्धनि ।
जन्मप्रभृति वृष्णीना सुनीथः शत्रुरब्रवीत् ॥ २.३९.५४ ॥
सहदेवाच्या मस्तकावर मोठी पुष्पवृष्टी झाली. तेव्हा जन्मापासून वृष्णींचा शत्रू असलेला सुनीथ म्हणाला.
2.39.55
प्रष्टा वियोनिजो राजा प्रतिवक्ता नदीसुतः ।
प्रतिग्रहीता गोपालः प्रदाता च वियोनिजः ॥ २.३९.५५ ॥
प्रश्न विचारणारा गर्भजात नसलेला राजा आहे; उत्तर देणारा नदीचा पुत्र आहे; दान घेणारा गोपाल आहे आणि दान देणारा देखील गर्भजात नसलेलाच आहे.
2.39.56
सदस्या मूकवत्सर्वे आसतेऽत्र किमुच्यते ।
इत्युक्त्वा स विहस्याशु पाण्डुं पुनरब्रवीत् ॥ २.३९.५६ ॥
येथे सभासद सर्वजण मुक्यासारखे बसले आहेत; यावर आणखी काय बोलावे? असे बोलून तो हसून लगेच पांडुपुत्राशी पुन्हा बोलला.
2.39.57
अतिपश्यसि वा सर्वान्न वा पश्यसि पाण्डव ।
तिष्ठत्स्वन्येषु पूज्येषु गोपमर्चितवानसि ॥ २.३९.५७ ॥
हे पांडवा, तू सर्वांना पाहतोस की पाहत नाहीस? इतर पूज्य लोक उपस्थित असताना तू गोपालाचा सत्कार केलास.
2.39.58
एते चैवोभये तात कार्यस्य तु विनाशके ।
अतिदृष्टिरदृष्टिर्वा तयोः किं त्वं समास्थितः ॥ २.३९.५८ ॥
हे वत्सा, हे दोन्हीही कार्याचा नाश करणारे आहेत. अतिदृष्टी असो वा अदृष्टी, या दोघांपैकी तू कोणाचा आश्रय घेतला आहेस?