મહાભારત · અધ્યાય 2.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.41.1
ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत् ।
उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ २.४१.१ ॥
ત્યારે રાજા યુધિષ્ઠિર શિશુપાલ તરફ ધસ્યા અને પ્રથમ મધુર, સાંત્વનાભર્યા શબ્દોમાં આ કહ્યું.
2.41.2
नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान् ।
अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम् ॥ २.४१.२ ॥
હે મહીપાલ, તમે જે કહ્યું તે યોગ્ય નથી. હે રાજન્, આ મોટો અધર્મ અને નિરર્થક કઠોરતા છે.
2.41.3
न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः ।
भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावमंस्थास्त्वमन्यथा ॥ २.४१.३ ॥
કોઈ રાજા પરમ ધર્મને ક્યારેય સમજી શકતો નથી. પરંતુ શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મનું તમે અન્યથા અપમાન ન કરો.
2.41.4
पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून् ।
मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २.४१.४ ॥
તમારાથી વધુ વૃદ્ધ એવા આ ઘણા રાજાઓ કૃષ્ણને અપાયેલું સન્માન સહન કરે છે. તેમ તમારે પણ સહન કરવું જોઈએ.
2.41.5
वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्णश्चेदिपते भृशम् ।
न ह्येनं त्वं तथा यथैनं वेद कौरवः ॥ २.४१.५ ॥
હે ચેદિપતિ, ભીષ્મ કૃષ્ણને તત્ત્વથી સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે; પરંતુ કૌરવ જેમ તેમને જાણે છે તેમ તમે તેમને જાણતા નથી.
2.41.6
नास्मै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम् ।
लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नाभिमन्यते ॥ २.४१.६ ॥
તેને અનુનય ન આપવો જોઈએ; જગતના સૌથી વૃદ્ધ કૃષ્ણને અપાયેલું સન્માન જે સ્વીકારતો નથી, તે સાંત્વનને યોગ્ય નથી.
2.41.7
क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः ।
यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः ॥ २.४१.७ ॥
યુદ્ધમાં એક ક્ષત્રિયને જીતીને, વશ કરીને જે છોડી મૂકે છે, યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે તેનો ગુરુ બને છે.
2.41.8
अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि ।
न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा ॥ २.४१.८ ॥
આ સભામાં રાજાઓમાંથી એક પણ એવો રાજા હું જોતો નથી જે યુદ્ધમાં સાત્વતીપુત્રના તેજથી અજેય રહ્યો હોય.
2.41.9
न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः ।
त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः ॥ २.४१.९ ॥
આ કેવળ અમારા માટે જ નહીં, મહાબાહુ અચ્યુત સૌથી વધુ પૂજનીય છે; ત્રણે લોકને પણ તે પૂજનીય છે.
2.41.10
कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ २.४१.१० ॥
કૃષ્ણ દ્વારા યુદ્ધમાં અનેક ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠો જીતાયા છે; સમગ્ર જગત વાર્ષ્ણેયમાં સંપૂર્ણપણે પ્રતિષ્ઠિત છે.
2.41.11
तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् ।
एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी ॥ २.४१.११ ॥
તેથી વૃદ્ધો હોવા છતાં આપણે કૃષ્ણનો જ સત્કાર કરીએ, બીજાનો નહીં. તારે આ રીતે બોલવું યોગ્ય નથી; તારી બુદ્ધિ આવી ન થાય.
2.41.12
ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः ।
यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः।
तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान् ॥ २.४१.१२ ॥
હે રાજન્! જ્ઞાનવૃદ્ધ એવા ઘણા લોકોની મેં સેવા કરી છે; જેમના પ્રભાવને જાણનારાઓએ પૂર્વે સૌનું રક્ષણ કર્યું હતું. તે કહેનારાઓ પાસેથી મેં ગુણવાન શૌરિના ગુણો સાંભળ્યા છે.
2.41.13
समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम् ।
कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः ॥ २.४१.१३ ॥
એકઠા થયેલા અનેક માનનીય સજ્જનો પાસેથી મેં સાંભળ્યું છે; આ બુદ્ધિમાનના જન્મથી લઈને તેમણે કરેલાં કર્મો પણ.
2.41.14
बहृशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे ।
न केवलं वयं कामाच्चेदिगज जनार्दनम् ॥ २.४१.१४ ॥
લોકો દ્વારા વારંવાર કહેવાતી આ વાતો મેં ફરી ફરી સાંભળી છે. અમે માત્ર ઇચ્છાથી નહીં, પરંતુ જનાર્દનને…
2.41.15
न सम्बन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथञ्चन ।
अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम् ॥ २.४१.१५ ॥
સંબંધને આગળ રાખીને નહીં, કે કોઈ પણ રીતે પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે પણ નહીં; સજ્જનો દ્વારા પૂજિત અને પૃથ્વી પર પ્રાણીઓને સુખ આપનાર તેમને જ અમે પૂજીએ છીએ.
2.41.16
यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुञ्ज्महे ।
न च कश्चिदिहास्माभिः सुवालोप्यपरीक्षितः ॥ २.४१.१६ ॥
તેમનું યશ, શૌર્ય અને વિજય જાણીને અમે પૂજા કરીએ છીએ; અને અહીં અમે કોઈને પણ પરીક્ષા કર્યા વિના છોડ્યો નથી…
2.41.17
गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः ।
ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः ॥ २.४१.१७ ॥
ગુણોમાં વડીલોને પણ વટાવીને હરિ સૌથી પૂજનીય માનવામાં આવ્યા છે—દ્વિજોમાં જ્ઞાનથી વૃદ્ધ, ક્ષત્રિયોમાં બળમાં અધિક.
2.41.18
वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः ।
पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ ॥ २.४१.१८ ॥
વૈશ્યોમાં ધાન્ય અને ધનથી સમૃદ્ધ, અને શૂદ્રોમાં જન્મથી જ—ગોવિંદની પૂજનીયતામાં આ બંને કારણો સ્થિર છે.
2.41.19
वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाभ्यधिकं तथा ।
नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवादृते ॥ २.४१.१९ ॥
વેદ-વેદાંગનું જ્ઞાન અને અધિક બળ, જગતમાં કેશવ સિવાય મનુષ્યોમાં બીજું કોણ શ્રેષ્ઠ છે?
2.41.20
दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा ।
संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताऽच्युते ॥ २.४१.२० ॥
દાન, દક્ષતા, શ્રુત, શૌર્ય, હ્રી, કીર્તિ, ઉત્તમ બુદ્ધિ, વિનય, શ્રી, ધૃતિ, તુષ્ટિ અને પુષ્ટિ — આ બધું અચ્યુતમાં નિયત છે.
2.41.21
तमिमं लोकसम्पन्नमाचार्यं पितरं गुरुम् ।
अर्घ्यमर्चितमर्चामः सर्वे सङ्क्षन्तुमर्हथ ॥ २.४१.२१ ॥
લોકસંપન્ન એવા આ આચાર્ય, પિતા અને ગુરુની, અર્ઘ્યને યોગ્ય અને પૂજિત એવા તેમની આપણે સૌ પૂજા કરીએ; તમે સૌ ક્ષમા કરવાને યોગ્ય છો.
2.41.22
ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः ।
सर्वमेतद्धृषीकेशस्तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः ॥ २.४१.२२ ॥
ઋત્વિજ, ગુરુ, વિવાહયોગ્ય જમાઈ, સ્નાતક, રાજા અને પ્રિય — આ સર્વ હૃષીકેશ જ છે; તેથી અચ્યુત પૂજિત છે.
2.41.23
कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः ।
कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम् ॥ २.४१.२३ ॥
કૃષ્ણ જ લોકોની ઉત્પત્તિ અને લય છે; કૃષ્ણને કારણે જ આ ચરાચર વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે.
2.41.24
एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः ।
परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः ॥ २.४१.२४ ॥
આ જ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ, સનાતન કર્તા અને સર્વ ભૂતોથી પર છે; તેથી અચ્યુત સર્વાધિક પૂજ્ય છે.
2.41.25
द्धिर्मनो महद्वायुस्तेजोऽभः खं मही च या ।
चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ २.४१.२५ ॥
બુદ્ધિ, મન, મહત્, વાયુ, તેજ, જળ, આકાશ અને પૃથ્વી, તથા ચાર પ્રકારનાં ભૂતો — આ બધું કૃષ્ણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
2.41.26
आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये ।
दिशश्च विदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ २.४१.२६ ॥
સૂર્ય, ચંદ્ર, નક્ષત્રો, ગ્રહો, દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ — આ બધું કૃષ્ણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
2.41.27
एष रुद्रश्च सर्वात्मा ब्रह्मा चैव सनातनः ।
अक्षरं क्षररूपेण मानुषत्वमुपागतः ॥ २.४१.२७ ॥
આ જ રુદ્ર, સર્વાત્મા અને સનાતન બ્રહ્મા છે. અક્ષર હોવા છતાં ક્ષર રૂપે તેમણે માનવતા ધારણ કરી છે.
2.41.28
अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री च्छन्दसां मुखम् ।
राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् ॥ २.४१.२८ ॥
અગ્નિહોત્ર જેમનું મુખ છે તે વેદ; ગાયત્રી છંદોનું મુખ; રાજા મનુષ્યોનું મુખ; સાગર નદીઓનું મુખ.
2.41.29
नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ।
पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम् ॥ २.४१.२९ ॥
નક્ષત્રોનું મુખ ચંદ્ર; તેજોનું મુખ આદિત્ય; પર્વતોનું મુખ મેરુ; પક્ષીઓનું મુખ ગરુડ.
2.41.30
ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः ।
सदेवकेषु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम् ॥ २.४१.३० ॥
ઊર્ધ્વ, તિર્યક અને અધો — જગતની જેટલી ગતિ છે, દેવો સહિતના લોકોમાં ભગવાન કેશવ જ મુખ છે.
2.41.31
अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते ।
सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते ॥ २.४१.३१ ॥
પરંતુ આ બાલક પુરુષ શિશુપાલ સમજતો નથી; તેથી તે સર્વત્ર અને સદા કૃષ્ણ વિષે એમ બોલે છે.
2.41.32
यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः ।
स वै पश्येद्यथा धर्मं न तथा चेदिराडयम् ॥ २.४१.३२ ॥
જે બુદ્ધિમાન માણસ ઉત્કૃષ્ટ ધર્મનો વિચાર કરે છે, તે જ ધર્મને યથાર્થ જુએ છે; આ ચેદિરાજ તેમ જોતો નથી.
2.41.33
सवृद्धबालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु ।
को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत् ॥ २.४१.३३ ॥
વૃદ્ધોમાં અને બાળકોમાં, અથવા મહાત્મા રાજાઓમાં, કૃષ્ણને યોગ્ય કોણ નહીં માને? અથવા તેમનું પૂજન કોણ નહીં કરે?
2.41.34
अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति ।
दुष्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति ॥ २.४१.३४ ॥
હવે શિશુપાલ આ દુષ્કૃત પૂજન કરવાનો નિશ્ચય કરે છે; દુષ્કર્મીની બાબતમાં ન્યાય મુજબ જેમ કરવું જોઈએ, તેમ આણે કરવું જોઈએ.