महाभारत · अध्याय 2.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.41.1
ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत् ।
उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ २.४१.१ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिर शिशुपालाकडे धावून गेला आणि प्रथम मधुर, सांत्वनापर शब्दांत म्हणाला.
2.41.2
नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान् ।
अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम् ॥ २.४१.२ ॥
हे महीपाला, तू जसे बोललास ते योग्य नाही. हे राजा, हा मोठा अधर्म आणि निरर्थक कठोरपणा आहे.
2.41.3
न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः ।
भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावमंस्थास्त्वमन्यथा ॥ २.४१.३ ॥
कोणताही राजा परम धर्म कधीच समजू शकत नाही. पण शंतनूचा पुत्र भीष्म याचा तू अन्यथा अनादर करू नकोस.
2.41.4
पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून् ।
मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २.४१.४ ॥
तुझ्यापेक्षा वयाने मोठे असलेले हे अनेक राजे कृष्णाला दिलेला मान सहन करतात. तसेच तूही सहन करायला हवे.
2.41.5
वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्णश्चेदिपते भृशम् ।
न ह्येनं त्वं तथा यथैनं वेद कौरवः ॥ २.४१.५ ॥
हे चेदिपती, भीष्म कृष्णाला यथार्थतेने पूर्णपणे जाणतात; पण कौरव जसा त्याला जाणतो तसा तू त्याला जाणत नाहीस.
2.41.6
नास्मै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम् ।
लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नाभिमन्यते ॥ २.४१.६ ॥
याला अनुनय देऊ नये; जगातील सर्वात वृद्ध कृष्णाला दिलेला मान जो स्वीकारत नाही, तो सांत्वनाला पात्र नाही.
2.41.7
क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः ।
यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः ॥ २.४१.७ ॥
युद्धात एका क्षत्रियाला जिंकून, वश करून जो सोडून देतो, रणकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असा तो त्याचा गुरू होतो.
2.41.8
अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि ।
न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा ॥ २.४१.८ ॥
या सभेतील राजांपैकी एकही असा राजा मला दिसत नाही जो युद्धात सात्वतीपुत्राच्या तेजाने अजिंक्य राहिला असेल.
2.41.9
न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः ।
त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः ॥ २.४१.९ ॥
केवळ आमच्यासाठीच नव्हे, हा महाबाहू अच्युत सर्वात पूजनीय आहे; तिन्ही लोकांनाही तो पूजनीय आहे.
2.41.10
कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ २.४१.१० ॥
कृष्णाने युद्धात अनेक क्षत्रियश्रेष्ठांना जिंकले आहे; संपूर्ण जग वार्ष्णेयात पूर्णपणे प्रतिष्ठित आहे.
2.41.11
तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् ।
एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी ॥ २.४१.११ ॥
म्हणून वृद्ध असतानाही आपण कृष्णाचाच सत्कार करू, इतरांचा नव्हे. तुला असे बोलणे योग्य नाही; तुझी बुद्धी अशी होऊ नये.
2.41.12
ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः ।
यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः।
तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान् ॥ २.४१.१२ ॥
हे राजा! ज्ञानवृद्ध अशा अनेकांची मी सेवा केली आहे; ज्यांना त्याचा प्रभाव ठाऊक होता, ते पूर्वी सर्व रक्षिले गेले. ते सांगणाऱ्यांकडून मी गुणवान शौरीचे गुण ऐकले आहेत.
2.41.13
समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम् ।
कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः ॥ २.४१.१३ ॥
जमलेल्या अनेक आदरणीय सज्जनांकडून मी ऐकले आहे; या बुद्धिमानाच्या जन्मापासून त्याची जी कर्मे झाली, तीही.
2.41.14
बहृशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे ।
न केवलं वयं कामाच्चेदिगज जनार्दनम् ॥ २.४१.१४ ॥
लोकांकडून वारंवार सांगितली जाणारी ही गोष्ट मी पुन्हा पुन्हा ऐकली आहे. आम्ही केवळ इच्छेने नव्हे, तर जनार्दनाला…
2.41.15
न सम्बन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथञ्चन ।
अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम् ॥ २.४१.१५ ॥
नातेसंबंधाला पुढे ठेवून नव्हे, किंवा कोणत्याही प्रकारे आपले प्रयोजन साधण्यासाठीही नव्हे; सज्जनांनी पूजिलेल्या आणि पृथ्वीवर प्राण्यांना सुख देणाऱ्या त्याचीच आम्ही पूजा करतो.
2.41.16
यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुञ्ज्महे ।
न च कश्चिदिहास्माभिः सुवालोप्यपरीक्षितः ॥ २.४१.१६ ॥
त्याचे यश, शौर्य आणि विजय जाणून आम्ही पूजा करतो; आणि येथे आम्ही कोणालाही परीक्षा न करता सोडलेले नाही…
2.41.17
गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः ।
ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः ॥ २.४१.१७ ॥
गुणांनी वृद्धांनाही मागे टाकून हरी सर्वाधिक पूजनीय मानला गेला आहे—द्विजांमध्ये ज्ञानवृद्ध, क्षत्रियांमध्ये बलाधिक.
2.41.18
वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः ।
पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ ॥ २.४१.१८ ॥
वैश्यांमध्ये धान्य व धनाने समृद्ध, आणि शूद्रांमध्ये जन्मतःच—गोविंदाच्या पूजनीयतेत ही दोन्ही कारणे स्थिर आहेत.
2.41.19
वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाभ्यधिकं तथा ।
नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवादृते ॥ २.४१.१९ ॥
वेद-वेदाङ्गांचे ज्ञान आणि अधिक बल, जगात केशवाशिवाय मनुष्यांमध्ये दुसरा कोण श्रेष्ठ आहे?
2.41.20
दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा ।
संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताऽच्युते ॥ २.४१.२० ॥
दान, दक्षता, श्रुत, शौर्य, लज्जा, कीर्ती, उत्तम बुद्धी, नम्रता, श्री, धृती, तुष्टी आणि पुष्टी — हे सर्व अच्युतामध्ये नियतपणे वसते.
2.41.21
तमिमं लोकसम्पन्नमाचार्यं पितरं गुरुम् ।
अर्घ्यमर्चितमर्चामः सर्वे सङ्क्षन्तुमर्हथ ॥ २.४१.२१ ॥
लोकसंपन्न अशा या आचार्य, पिता व गुरूची, अर्घ्यास पात्र व पूजित अशा त्यांची आपण सर्व पूजा करू; आपण सर्व क्षमा करण्यास योग्य आहात.
2.41.22
ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः ।
सर्वमेतद्धृषीकेशस्तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः ॥ २.४१.२२ ॥
ऋत्विज, गुरु, विवाहयोग्य जावई, स्नातक, राजा आणि प्रिय — हे सर्व हृषीकेशच आहे; म्हणून अच्युताचे पूजन केले जाते.
2.41.23
कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः ।
कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम् ॥ २.४१.२३ ॥
कृष्णच लोकांची उत्पत्ती आणि लय आहे; कृष्णासाठीच हे चराचर विश्व अस्तित्वात आले आहे.
2.41.24
एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः ।
परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः ॥ २.४१.२४ ॥
हाच अव्यक्त प्रकृती, सनातन कर्ता आणि सर्व भूतांहून पर आहे; म्हणूनच अच्युत सर्वाधिक पूज्य आहे.
2.41.25
द्धिर्मनो महद्वायुस्तेजोऽभः खं मही च या ।
चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ २.४१.२५ ॥
बुद्धी, मन, महत्, वायू, तेज, जल, आकाश आणि पृथ्वी, तसेच चार प्रकारची भूते — हे सर्व कृष्णात प्रतिष्ठित आहे.
2.41.26
आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये ।
दिशश्च विदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ २.४१.२६ ॥
सूर्य, चंद्र, नक्षत्रे, ग्रह, दिशा आणि उपदिशा — हे सर्व कृष्णात प्रतिष्ठित आहे.
2.41.27
एष रुद्रश्च सर्वात्मा ब्रह्मा चैव सनातनः ।
अक्षरं क्षररूपेण मानुषत्वमुपागतः ॥ २.४१.२७ ॥
हेच रुद्र, सर्वात्मा आणि सनातन ब्रह्मा आहेत. अक्षर असूनही क्षर रूपाने त्यांनी मानवत्व स्वीकारले आहे.
2.41.28
अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री च्छन्दसां मुखम् ।
राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् ॥ २.४१.२८ ॥
अग्निहोत्र ज्यांचे मुख आहे ते वेद; गायत्री छंदांचे मुख; राजा मनुष्यांचे मुख; सागर नद्यांचे मुख.
2.41.29
नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् ।
पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम् ॥ २.४१.२९ ॥
नक्षत्रांचे मुख चंद्र; तेजांचे मुख आदित्य; पर्वतांचे मुख मेरु; पक्ष्यांचे मुख गरुड.
2.41.30
ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः ।
सदेवकेषु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम् ॥ २.४१.३० ॥
वर, आडवे आणि खाली जगाची जितकी गती आहे, देवांसह लोकांमध्ये भगवान केशवच मुख आहेत.
2.41.31
अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते ।
सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते ॥ २.४१.३१ ॥
परंतु हा बालक पुरुष शिशुपाल जाणत नाही; म्हणूनच तो सर्वत्र आणि सदैव कृष्णाविषयी असे बोलतो.
2.41.32
यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः ।
स वै पश्येद्यथा धर्मं न तथा चेदिराडयम् ॥ २.४१.३२ ॥
जो बुद्धिमान मनुष्य उत्कृष्ट धर्माचा विचार करतो, तोच धर्म योग्यरीत्या पाहतो; हा चेदिराज तसा पाहत नाही.
2.41.33
सवृद्धबालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु ।
को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत् ॥ २.४१.३३ ॥
वृद्ध आणि बालकांत, किंवा महात्मा राजांत, कृष्णाला योग्य न मानणारा कोण आहे? किंवा याची पूजा कोण करणार नाही?
2.41.34
अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति ।
दुष्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति ॥ २.४१.३४ ॥
आता शिशुपाल ही दुष्कृत पूजा करण्याचा निश्चय करतो; दुष्कर्म्याबाबत न्यायानुसार जसे करायला हवे, तसेच याने करावे.