महाभारत · अध्याय 2.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.44.1
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एव भगवान्प्रभुः ।
नरनारायणो भूत्वा हरिरासीद्युधिष्ठिर ॥ २.४४.१ ॥
जो अव्यक्त असूनही व्यक्त रूपात स्थित असलेला भगवान प्रभू आहे, तोच नर-नारायण होऊन हरी झाला, हे युधिष्ठिरा.
2.44.2
ब्रह्मा च शक्रः सूर्यश्च धर्मश्चैव सनातनः ।
बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः।
प्रादुर्भावांस्तु वक्ष्यामि दिव्यान्देवगणैर्युतान्। ॥ २.४४.२ ॥
ब्रह्मा, इंद्र, सूर्य आणि सनातन धर्म, तसेच सर्वभूतांचा आत्मा कार्यानुसार अनेकदा प्रकट होतो. देवगणांसह त्या दिव्य प्रादुर्भावांचे मी वर्णन करीन.
2.44.3
सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान् ।
अनेकबहुसाहस्रैर्देवदेवो जगत्पतिः ॥ २.४४.३ ॥
हजार युगे निद्रा घेऊन, कार्यासाठी तो प्रकट होतो; अनेक हजारो रूपांनी, देवांचा देव, जगत्पती.
2.44.4
ब्रह्माणं कपिलं चैव परमेष्ठिं तथैव च ।
देवान्सप्तर्षिभिश्चैव शङ्करं च महायशाः ॥ २.४४.४ ॥
ब्रह्मा, कपिल, परमेष्ठी, तसेच देवांना, सप्तर्षींसह, आणि शंकरालाही तो महायशस्वी.
2.44.5
सनत्कुमारं भगवान्मनुं चैव प्रजापतिम् ।
पुरा चक्रे च देवादिः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः ॥ २.४४.५ ॥
सनत्कुमार, भगवान मनू आणि प्रजापतीला पूर्वी त्याने निर्माण केले; देवांमध्ये आदि, प्रज्वलित अग्नीसारखी प्रभा असलेला.
2.44.6
येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टेस्थावरजङ्गमे ।
नष्टदेवासुरवरे प्रनष्टोरगराक्षसे ॥ २.४४.६ ॥
ज्याच्याद्वारे, समुद्राच्या मध्यभागी स्थित होऊन, स्थावर-जंगम नष्ट झाले तेव्हा, देव-असुरांतील श्रेष्ठ नष्ट झाले तेव्हा, नाग आणि राक्षसही नष्ट झाले तेव्हा.
2.44.7
योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ भ्रातरौ मधुकैठभौ ।
हतौ भगवता तेन ततो दत्त्वा वरं परम् ॥ २.४४.७ ॥
युद्धाची इच्छा असलेले, अत्यंत दुर्धर्ष असे दोन भाऊ मधु आणि कैटभ; त्या भगवंतांनी त्यांना ठार केले, नंतर परम वर देऊन.
2.44.8
भूमिं बद्ध्वा कृतौ पूर्वावजेयौ द्वौ महाऽसुरौ ।
तौ कर्णमलसंभूतौ विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ २.४४.८ ॥
पृथ्वीला बांधून पूर्वी निर्माण झालेले, अजेय असे ते दोन महान असुर; ते त्या महात्मा विष्णूच्या कानांच्या मळापासून उत्पन्न झाले होते.
2.44.9
महार्णवे प्रस्वपतः शैलराजसमौ स्थितौ ।
तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः ॥ २.४४.९ ॥
महासागरात गाढ झोपलेल्या त्याच्यासमोर पर्वतराजांसारखे ते दोघे उभे राहिले; ब्रह्मदेवांनी योग्य प्रकारे प्रेरित केलेला वायू स्वतः त्यांच्यात प्रविष्ट झाला.
2.44.10
तौ दिवं छादयित्वा तु ववृधाते महाऽसुरौ ।
वायुप्रमाणौ तौ दृष्ट्वा ब्रह्मा पर्यमृशच्छनैः ॥ २.४४.१० ॥
ते दोघे महान असुर आकाश व्यापून वाढले; वायूएवढ्या आकाराचे त्यांना पाहून ब्रह्मदेवांनी हळूहळू त्यांना स्पर्श केला.
2.44.11
एकं मृदुतरं वेत्ति कठिनं वेत्ति चापरम् ।
नामनी तु तयोश्चके सविता सलिलोद्भवः ॥ २.४४.११ ॥
एकाला अधिक मृदू आणि दुसऱ्याला कठीण असे ओळखले गेले; त्यांची नावे पाण्यातून उत्पन्न झालेल्या सवितृ देवाने ठेवली.
2.44.12
मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैठभः स्वयम् ।
तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलगर्वितौ ॥ २.४४.१२ ॥
हा मृदू, याचे नाव मधू; कठीण स्वतः कैटभ. नावे मिळालेले ते दोन दैत्य बलगर्वाने विहार करू लागले.
2.44.13
तौ पुराऽथ दिवं सर्वां प्राप्तौ राजन्महासुरौ ।
प्रच्छाद्याथ दिवं सर्वां चेरतुर्मधुकैठभौ ॥ २.४४.१३ ॥
राजा, पूर्वी ते दोन महासुर संपूर्ण स्वर्गापर्यंत पोहोचले आणि तो व्यापून मधु व कैटभ संचार करू लागले.
2.44.14
सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ ।
तौ गतावसुरौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २.४४.१४ ॥
सर्व लोक एकच समुद्र झाला होता; युद्धाची इच्छा धरणारे, अत्यंत निर्भय ते दोन असुर जाताना पाहून लोकपितामह ब्रह्मा [...]
2.44.15
एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत ।
स पद्मात्पद्मनाभस्य नाभिदेशात्समुत्थितात् ॥ २.४४.१५ ॥
एकार्णवाच्या जलराशीत तेथेच तो अंतर्धान पावला. पद्मनाभाच्या (विष्णूच्या) नाभिप्रदेशातून उत्पन्न झालेल्या कमळातून […]
2.44.16
आससाद स्वयं जन्म तत्पङ्कजमपङ्कजम् ।
पूजयामास वसतिं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २.४४.१६ ॥
त्या कमळात तो स्वतः जन्माला आला — ते चिखलात जन्मलेले नव्हते. लोकपितामह ब्रह्माने आपल्या निवासस्थानाची पूजा केली.
2.44.17
तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणचतुर्मुखौ ।
बहून्वर्षायुतानप्सु शयानौ न च कम्पितौ ॥ २.४४.१७ ॥
जलगर्भात असलेले ते दोघे — नारायण आणि चतुर्मुख — पाण्यात शयन करीत अनेक अयुत वर्षे कंपित झाले नाहीत.
2.44.18
अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैठभौ ।
आजग्मतुस्तौ तं देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः ॥ २.४४.१८ ॥
नंतर दीर्घकाल लोटल्यावर ते दोघे मधु व कैटभ ज्या ठिकाणी ब्रह्मा स्थित होते त्या ठिकाणी आले.
2.44.19
तौ दृष्ट्वा लोकनाथस्तु रोषात्संरक्तलोचनः ।
उत्पपाताथ शयनात्पद्मनाभो महाद्युतिः ॥ २.४४.१९ ॥
त्या दोघांना पाहून लोकनाथ, पद्मनाभ, महातेजस्वी भगवान क्रोधाने लाल डोळे करून शय्येवरून उठले.
2.44.20
तद्युद्धमभवद्घोरं तयोस्तस्य च भारत ।
एकार्णवे तदा घोरे त्रैलोक्ये जलतां गते ॥ २.४४.२० ॥
हे भारता, तेव्हा त्रिलोक जलमय होऊन एकार्णव झालेल्या त्या भयंकर काळात त्या दोघांचे आणि त्याचे घोर युद्ध झाले.
2.44.21
तदभूत्तुमुलं युद्धं वर्षसङ्ख्यासहस्रशः ।
न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रममवापतुः ॥ २.४४.२१ ॥
ते युद्ध हजारो वर्षे भयंकर व कोलाहलपूर्ण चालले; पण त्या युद्धात ते दोन असुर थकले नाहीत.
2.44.22
अथ दीर्घस्य कालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्मदौ ।
ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं प्रभुम् ॥ २.४४.२२ ॥
दीर्घकाळानंतर युद्धात मदोन्मत्त झालेले ते दोन दैत्य प्रसन्न मनाने देव प्रभू नारायणाला म्हणाले.
2.44.23
प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः ।
आवां जहि न यत्रोर्वा सलिलेन पिरप्लुता ॥ २.४४.२३ ॥
तुझ्या युद्धाने आम्ही प्रसन्न आहोत; तू प्रशंसनीय आहेस, आमचा मृत्यूही तूच. जिथे भूमी जलाने व्यापलेली नाही तिथे आम्हाला ठार कर.
2.44.24
हतौ च तव पुत्रत्वं प्राप्नुयाव सुरोत्तम ।
यो ह्यानां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ ॥ २.४४.२४ ॥
हे सुरोत्तमा, आम्ही मारले गेल्यावर तुझे पुत्रत्व प्राप्त करू; जो युद्धात प्राण्यांना जिंकेल त्याचेच आम्ही दोघे पुत्र ठरलेलो असू.
2.44.25
तयोस्तु वचनं श्रुत्वा तदा नारायणः प्रभुः ।
तौ प्रहस्य मृधे दैत्यौ दोर्भ्यां च समपीडयम् ॥ २.४४.२५ ॥
त्या दोघांचे बोलणे ऐकून तेव्हा प्रभू नारायणाने हसून युद्धात त्या दोन दैत्यांना आपल्या दोन बाहूंनी दाबून टाकले.
2.44.26
ऊरुभ्यां निधनं चक्रे तावुभौ मधुकैठबौ ।
तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकतां गतौ ॥ २.४४.२६ ॥
त्याने आपल्या मांड्यांनी त्या दोन्ही मधु-कैटभांचा वध केला; मरण पावून पाण्यात बुडालेली त्यांची दोन्ही शरीरे एकरूप झाली.
2.44.27
मेदो मुमुचतुर्दैत्यौ मज्जमानौ जलोर्मिभिः ।
मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामन्तर्दधे तदा ॥ २.४४.२७ ॥
पाण्याच्या लाटांत बुडताना त्या दोन दैत्यांनी मेद (चरबी) सोडला; त्या चरबीने ते पाणी व्यापले, आणि तेव्हा ते दोघे त्यात अंतर्धान पावले.
2.44.28
नारायणश्च भगवानसृजद्विविधाः प्रजाः ।
दैत्ययोर्मेदसा छन्ना सर्वा राजन्वसुन्धरा ॥ २.४४.२८ ॥
भगवान नारायणाने विविध प्रजांची निर्मिती केली; हे राजा, दैत्यांच्या मेदाने आच्छादलेल्या सर्व पृथ्वीवर.
2.44.29
तदाप्रभृति कौन्तेय मेदिनीति स्मृता मही ।
प्रभावात्पद्मनाभस्य शाश्वती च कृता नृणाम् ॥ २.४४.२९ ॥
हे कौन्तेया, तेव्हापासून ही पृथ्वी 'मेदिनी' नावाने स्मरली जाते; पद्मनाभाच्या प्रभावाने ती मानवांसाठी शाश्वतही केली गेली.