મહાભારત · અધ્યાય 2.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.47.1
पुरा त्रेतायुगे राजन्बलिर्वैरोजनोऽभवत् ।
दैत्यानां पार्थिवो वीरो बलेनाप्रतिमो बली ॥ २.४७.१ ॥
હે રાજન્, પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં વૈરોચનનો પુત્ર બલિ દૈત્યોનો વીર રાજા થયો; તેના બળની તુલના ન હતી, તે મહાબલી હતો.
2.47.2
तदा बलिर्महाराज दैत्यसङ्घैः समावृतः ।
विजेतुं तरसा शक्रमिन्द्रस्थानमवाप सः ॥ २.४७.२ ॥
ત્યારે, મહારાજ, દૈત્યસમૂહોથી ઘેરાયેલા બલિએ ઇન્દ્રને જીતવા ઝડપથી ઇન્દ્રસ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.
2.47.3
तेन वित्रासिता देवा बलिनाऽऽखण्डलादयः ।
ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य गत्वा क्षीरोदधिं तदा ॥ २.४७.३ ॥
બલિથી ભયભીત થયેલા દેવો, આખંડલ (ઇન્દ્ર) વગેરે સાથે, બ્રહ્માને આગળ રાખીને ત્યારે ક્ષીરસાગર ગયા.
2.47.4
तुष्टुवुः सहिताः सर्वे देवं नारायणं प्रभुम् ।
स तेषां दर्शनं चक्रे विबुधानां हरिस्तदा ॥ २.४७.४ ॥
બધા સાથે મળીને પ્રભુ દેવ નારાયણની સ્તુતિ કરી; ત્યારે હરિએ તે દેવોને દર્શન આપ્યાં.
2.47.5
प्रसादजं तस्य विभोरदित्यां जन्म उच्यते ।
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः ॥ २.४७.५ ॥
તે સર્વવ્યાપી પ્રભુનો જન્મ કૃપાથી અદિતિમાંથી થયો એમ કહેવાય છે; અદિતિના પુત્ર બનીને તે યાદવોનો આનંદ થયો.
2.47.6
एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजोऽभवत् ।
तस्मिन्नेव च काले तु दैत्येन्द्रो बलवीर्यवान् ॥ २.४७.६ ॥
આ વિષ્ણુ નામે પ્રસિદ્ધ થઈને ઇન્દ્રનો નાનો ભાઈ થયો; તે જ સમયે બળવીર્યવાન દૈત્યેન્દ્ર (બલિ) હતો.
2.47.7
अश्वमेधं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे ।
वर्तमाने तदा यज्ञे दैत्येन्द्रस्य युधिष्ठिर ॥ २.४७.७ ॥
યુધિષ્ઠિર, ત્યારે દૈત્યેન્દ્રે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ અશ્વમેધ આરંભ્યો; તે યજ્ઞ ચાલુ હતો ત્યારે…
2.47.8
स विष्णुर्मानवो भूत्वा प्रच्छन्नो ब्रह्मसंवृतः ।
मुण्डो यत्रोपवीती च कृष्णाजिनधरः शिखी ॥ २.४७.८ ॥
તે વિષ્ણુ મનુષ્યરૂપ ધારણ કરીને, બ્રાહ્મણવેશમાં છુપાઈને, મુંડિત મસ્તક, યજ્ઞોપવીત, કાળું મૃગચર્મ અને શિખા ધારણ કરીને આવ્યા.
2.47.9
पालाशदण्डं सङ्गृह्य वामनोऽद्भुतदर्शनः ।
विश्य स बलेर्यज्ञे वर्तमानो च दक्षिणाम् ॥ २.४७.९ ॥
પલાશ દંડ લઈને, અદ્ભુત રૂપવાળા વામન બલિના યજ્ઞમાં પ્રવેશ્યા અને દક્ષિણાના સમયે ત્યાં ઉપસ્થિત રહ્યા.
2.47.10
देहीत्युवाच दैत्येन्द्रं विक्रमांस्त्रीनिहैव ह ।
दीयतां त्रिपदीमात्रमित्ययाचन्महासुरम् ॥ २.४७.१० ॥
તેણે દૈત્યેન્દ્રને કહ્યું, ‘અહીં જ મને ત્રણ પગલાં આપો.’ ‘ફક્ત ત્રણ પગલાં ભૂમિ આપવામાં આવે’ એમ તેણે તે મહાસુરને યાચ્યું.
2.47.11
स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रददौ विष्णवे तदा ।
तेन लब्ध्वा हिरर्भूमिं जृम्भयामास वै भृशम् ॥ २.४७.११ ॥
તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહીને વચન આપ્યું અને ત્યારે વિષ્ણુને દાન આપ્યું; તે ભૂમિ મેળવીને તે ખરેખર ખૂબ વધી ગયો.
2.47.12
स शिशुः सदिवं खं च पृथिवीं वच विशाम्पते ।
त्रिभिर्विक्रमणैश्चैव सर्वमाक्रमताभिभूः ॥ २.४७.१२ ॥
હે નરાધિપ, તે બાળક (વિષ્ણુ) સ્વર્ગ, આકાશ, પૃથ્વી અને વાણી સહિત બધું ત્રણ પગલાંથી આક્રમીને વ્યાપી ગયો; તે સર્વને વશ કરનાર હતો.
2.47.13
बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा ।
विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः ॥ २.४७.१३ ॥
પૂર્વે બલિના યજ્ઞમાં, બળવાન બલિના મહાસુરો અક્ષોભ્ય વિષ્ણુનાં ત્રણ ડગલાંથી ક્ષુબ્ધ થયા.
2.47.14
विप्रचित्तिमुखाः क्रुद्धाः सर्वसङ्घा महासुराः ।
नानावक्रा महाकाया नानावेषधरा नृप ॥ २.४७.१४ ॥
વિપ્રચિત્તિ મુખ્ય, ક્રોધિત, સર્વ સમૂહો સહિત મહાસુરો, વિવિધ વાંકા આકારવાળા, વિશાળ કાયાવાળા, વિવિધ વેષ ધારણ કરેલા હતા, હે નૃપ.
2.47.15
नानाप्रहरणा रौद्रा नानामाल्यानुलेपनाः ।
स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य प्रदीप्ता इव तेजसा ॥ २.४७.१५ ॥
વિવિધ શસ્ત્રધારી, ભયંકર, વિવિધ માળા અને અનુલેપથી શણગારેલા, પોતાનાં શસ્ત્રો લઈને તેજથી જાણે પ્રજ્વલિત.
2.47.16
क्रममाणं हरि तत्र उपावर्तन्त भारत ।
प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान्पादहस्ततलैस्तु तान् ॥ २.४७.१६ ॥
ત્યાં ડગલાં ભરતા હરિ તરફ તેઓ વળ્યા, હે ભારત. પગ, હાથ અને હથેળીઓથી તે સર્વ દૈત્યોને મસળીને.
2.47.17
रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम् ।
सम्प्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः ॥ २.४७.१७ ॥
અતિ ભયંકર રૂપ ધારણ કરીને તેમણે ઝડપથી પૃથ્વી હરી લીધી. સ્વર્ગ અને આકાશ પહોંચી સૂર્યના ધામમાં સ્થિત થયા.
2.47.18
अत्यरोचत भूतात्मा आदित्यस्यैव तेजसा ।
प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः ॥ २.४७.१८ ॥
સર્વ ભૂતોનો આત્મા, મહાયશસ્વી તે સૂર્યના જ તેજથી અત્યંત ઝળહળ્યો, સર્વ દિશાઓ અને ઉપદિશાઓને પ્રકાશિત કરતો.
2.47.19
शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् ।
तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ॥ २.४७.१९ ॥
તે મહાબાહુ સર્વ લોકોને પ્રકાશિત કરતા શોભ્યા. તેઓ પૃથ્વી પર પગ મૂકતા હતા ત્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય તેમના સ્તનો વચ્ચે હતા.
2.47.20
नभस्तु क्रममाणस्य नाभ्यां किल तदा स्थितौ ।
परमाक्रममाणस्य नानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ ॥ २.४७.२० ॥
આકાશને ઓળંગતા તેમની નાભિમાં ત્યારે તે બંને સ્થિત હતા. પરમ રીતે ઓળંગનારા માટે તે બંને નાના પર નહીં, પણ સ્થિર રીતે ગોઠવાયેલા હતા.
2.47.21
विष्णोरमितवीर्यस्य वदन्त्येवं द्विजातयः ।
अथास्य पादाक्रमणात्पफालाण्डो युधिष्ठिरः ॥ २.४७.२१ ॥
અમિત પરાક્રમી વિષ્ણુ વિશે દ્વિજો એમ કહે છે. ત્યારે તેમના પગના આક્રમણથી ઈંડું ફૂટ્યું, હે યુધિષ્ઠિર.
2.47.22
तच्छिद्रात्स्यन्दिनी तस्य पादभ्रष्टा तु निम्नगा ।
ससार सागरं सा तु पावनी सागरंगमा ॥ २.४७.२२ ॥
તે છિદ્રમાંથી તેમના પગમાંથી ખરી પડેલી વહેતી નદી નીકળી. તે પાવન નદી સાગર તરફ વહીને સાગરને મળી.
2.47.23
जहार मेदिनीं सर्वां हत्वा दानवपुङ्गवान् ।
आसुरी श्रियमाहृत्य त्रील्लोकान्स जनार्दन ॥ २.४७.२३ ॥
દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ વીરોને મારીને તેમણે સમગ્ર પૃથ્વી લઈ લીધી. હે જનાર્દન, અસુરોની શ્રી લઈને તેમણે ત્રણેય લોક મેળવ્યા.
2.47.24
सपुत्रदारानसुरान्पाताले संन्यवेशयत् ।
नमुचिः शम्बरश्चैव प्रह्लादश्च महामनाः ॥ २.४७.२४ ॥
પુત્રો અને પત્નીઓ સહિત અસુરોને તેમણે પાતાળમાં વસાવ્યા. નમુચિ, શંબર અને મહામના પ્રહ્લાદ પણ ત્યાં જ.
2.47.25
महाभूतानि भूतात्मा सविशेषानि वै हरिः ।
कालं च सकलं राजन्गात्रभूतान्यदर्शयत् ॥ २.४७.२५ ॥
હે રાજન્, ભૂતાત્મા હરિએ મહાભૂતો તેમના વિશેષ સ્વરૂપો સહિત અને સંપૂર્ણ કાળને પોતાના શરીરના અંગો તરીકે દર્શાવ્યા.
2.47.26
तस्य गात्रे जगत्सर्वमानीतमधिपश्यति ।
न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदनाप्तं महात्मना ॥ २.४७.२६ ॥
તેમના શરીરમાં સંપૂર્ણ જગત લાવવામાં આવેલું દેખાય છે. લોકોમાં એવું કંઈ નથી જે તે મહાત્માને અપ્રાપ્ય હોય.
2.47.27
तद्धि रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः ।
दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोऽभिपीडिताः ॥ २.४७.२७ ॥
ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ)નું તે રૂપ જોઈને દેવ, દાનવ અને માનવ સર્વે વિષ્ણુના તેજથી પીડિત થઈને મોહિત થઈ ગયા.
2.47.28
बलिर्बद्धोऽभिमानी च यज्ञवाटे महात्मना ।
विरोचनकुलं सर्वं पाताले विनिवेशितम् ॥ २.४७.२८ ॥
યજ્ઞશાળામાં અભિમાની બલિ તે મહાત્માએ બાંધ્યો; વિરોચનનો સમગ્ર વંશ પાતાળમાં સ્થાપવામાં આવ્યો.
2.47.29
एवंविधानि कर्माणि कृत्वा गरुडावाहनः ।
न विस्मयमुपागच्छत्पारमेष्ठ्येन तेजसा ॥ २.४७.२९ ॥
આવાં કર્મો કરીને પણ ગરુડવાહન પોતાના પરમેષ્ઠી તેજથી વિસ્મયને પ્રાપ્ત ન થયા.
2.47.30
स सर्वमसुरैश्वर्यं सम्प्रदाय शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं च ददौ शक्रे विष्णुर्दानवसूदनः ॥ २.४७.३० ॥
તેમણે અસુરોનું સમસ્ત ઐશ્વર્ય શચીપતિને સોંપીને ત્રૈલોક્ય પણ શક્રને આપ્યું — દાનવસૂદન વિષ્ણુએ એમ કર્યું.
2.47.31
एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ।
वेदविद्भिर्द्विजैरेतच्छ्रूयते वैष्णवं यशः।
मानुषेषु ततो विष्णोः प्रादुर्भावांस्तथा शृणु ॥ २.४७.३१ ॥
આ મહાત્મા વિષ્ણુનો વામન નામનો અવતાર છે. વેદજ્ઞ દ્વિજો દ્વારા વિષ્ણુનો આ યશ સંભળાય છે. હવે મનુષ્યોમાં વિષ્ણુના બીજા અવતારો પણ સાંભળ.