महाभारत · अध्याय 2.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.47.1
पुरा त्रेतायुगे राजन्बलिर्वैरोजनोऽभवत् ।
दैत्यानां पार्थिवो वीरो बलेनाप्रतिमो बली ॥ २.४७.१ ॥
राजा, पूर्वी त्रेतायुगात वैरोचनाचा पुत्र बली दैत्यांचा वीर राजा झाला; त्याच्या बलाला तोड नव्हती, तो महाबली होता.
2.47.2
तदा बलिर्महाराज दैत्यसङ्घैः समावृतः ।
विजेतुं तरसा शक्रमिन्द्रस्थानमवाप सः ॥ २.४७.२ ॥
तेव्हा, महाराजा, दैत्यसमूहांनी वेढलेला बली इंद्राला जिंकण्यासाठी वेगाने इंद्रस्थान मिळवता झाला.
2.47.3
तेन वित्रासिता देवा बलिनाऽऽखण्डलादयः ।
ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य गत्वा क्षीरोदधिं तदा ॥ २.४७.३ ॥
बलीमुळे घाबरलेले देव, आखंडल (इंद्र) इत्यादींसह, ब्रह्मदेवाला पुढे करून तेव्हा क्षीरसागराकडे गेले.
2.47.4
तुष्टुवुः सहिताः सर्वे देवं नारायणं प्रभुम् ।
स तेषां दर्शनं चक्रे विबुधानां हरिस्तदा ॥ २.४७.४ ॥
सर्वांनी एकत्र येऊन प्रभू देव नारायणाची स्तुती केली; तेव्हा हरीने त्या देवांना दर्शन दिले.
2.47.5
प्रसादजं तस्य विभोरदित्यां जन्म उच्यते ।
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः ॥ २.४७.५ ॥
त्या सर्वव्यापी प्रभूचा जन्म कृपेने अदितीपासून झाला असे सांगितले जाते; अदितीचा पुत्र होऊन तो यादवांचा आनंद झाला.
2.47.6
एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजोऽभवत् ।
तस्मिन्नेव च काले तु दैत्येन्द्रो बलवीर्यवान् ॥ २.४७.६ ॥
हा विष्णू या नावाने प्रसिद्ध होऊन इंद्राचा धाकटा भाऊ झाला; त्याच काळात बलवीर्यवान दैत्येंद्र (बली) होता.
2.47.7
अश्वमेधं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे ।
वर्तमाने तदा यज्ञे दैत्येन्द्रस्य युधिष्ठिर ॥ २.४७.७ ॥
युधिष्ठिरा, तेव्हा दैत्येंद्राने श्रेष्ठ यज्ञ अश्वमेध आरंभला; तो यज्ञ चालू असताना…
2.47.8
स विष्णुर्मानवो भूत्वा प्रच्छन्नो ब्रह्मसंवृतः ।
मुण्डो यत्रोपवीती च कृष्णाजिनधरः शिखी ॥ २.४७.८ ॥
तो विष्णू मानवरूप धारण करून, ब्राह्मणवेषात लपून, मुंडित मस्तक, यज्ञोपवीत, काळे मृगाजिन आणि शेंडी धारण करून आला.
2.47.9
पालाशदण्डं सङ्गृह्य वामनोऽद्भुतदर्शनः ।
विश्य स बलेर्यज्ञे वर्तमानो च दक्षिणाम् ॥ २.४७.९ ॥
पळसाची काठी हाती घेऊन, अद्भुत रूपाचा वामन बलीच्या यज्ञात प्रवेशला आणि दक्षिणेच्या वेळी तेथे उपस्थित राहिला.
2.47.10
देहीत्युवाच दैत्येन्द्रं विक्रमांस्त्रीनिहैव ह ।
दीयतां त्रिपदीमात्रमित्ययाचन्महासुरम् ॥ २.४७.१० ॥
तो दैत्येंद्राला म्हणाला, ‘येथेच मला तीन पावले द्या.’ ‘फक्त तीन पावले भूमी द्यावी’ असे त्याने त्या महासुराला याचले.
2.47.11
स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रददौ विष्णवे तदा ।
तेन लब्ध्वा हिरर्भूमिं जृम्भयामास वै भृशम् ॥ २.४७.११ ॥
तो ‘तथास्तु’ असे म्हणून वचन देऊन त्या वेळी विष्णूला दान देता झाला; त्या भूमीची प्राप्ती करून तो खरोखरच अत्यंत वाढला.
2.47.12
स शिशुः सदिवं खं च पृथिवीं वच विशाम्पते ।
त्रिभिर्विक्रमणैश्चैव सर्वमाक्रमताभिभूः ॥ २.४७.१२ ॥
हे नरपते, तो बालक (विष्णू) स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी आणि वाणी यांसह सर्व काही तीन पावलांनी आक्रमून व्यापून टाकता झाला; तो सर्वांना वश करणारा होता.
2.47.13
बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा ।
विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः ॥ २.४७.१३ ॥
पूर्वी बलीच्या यज्ञात, बलवान बलीचे महासुर अक्षोभ्य विष्णूच्या तीन पावलांनी क्षुब्ध झाले.
2.47.14
विप्रचित्तिमुखाः क्रुद्धाः सर्वसङ्घा महासुराः ।
नानावक्रा महाकाया नानावेषधरा नृप ॥ २.४७.१४ ॥
विप्रचित्ती प्रमुख, क्रुद्ध, सर्व संघांसह असलेले महासुर, विविध वाकडी रूपे, विशाल देह आणि नाना वेश धारण केलेले होते, हे नृपा.
2.47.15
नानाप्रहरणा रौद्रा नानामाल्यानुलेपनाः ।
स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य प्रदीप्ता इव तेजसा ॥ २.४७.१५ ॥
विविध शस्त्रे धारण केलेले, भयंकर, नाना माळा आणि अनुलेप लावलेले, आपली शस्त्रे घेऊन तेजाने जणू प्रज्वलित.
2.47.16
क्रममाणं हरि तत्र उपावर्तन्त भारत ।
प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान्पादहस्ततलैस्तु तान् ॥ २.४७.१६ ॥
तेथे पावले टाकणाऱ्या हरीकडे ते वळले, हे भारता. पाय, हात आणि तळव्यांनी त्या सर्व दैत्यांना चिरडून.
2.47.17
रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम् ।
सम्प्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः ॥ २.४७.१७ ॥
अत्यंत भयानक रूप धारण करून त्याने वेगाने पृथ्वी हरण केली. स्वर्ग आणि आकाश गाठून सूर्याच्या निवासात स्थित झाला.
2.47.18
अत्यरोचत भूतात्मा आदित्यस्यैव तेजसा ।
प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः ॥ २.४७.१८ ॥
सर्व भूतांचा आत्मा, महायशस्वी तो सूर्याच्याच तेजाने अत्यंत झळकला, सर्व दिशा आणि उपदिशा प्रकाशित करत.
2.47.19
शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् ।
तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ॥ २.४७.१९ ॥
ते महाबाहू सर्व लोकांना प्रकाशित करीत शोभले. ते पृथ्वीवर पाऊल टाकत असताना चंद्र आणि सूर्य त्यांच्या छातीच्या मध्ये होते.
2.47.20
नभस्तु क्रममाणस्य नाभ्यां किल तदा स्थितौ ।
परमाक्रममाणस्य नानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ ॥ २.४७.२० ॥
आकाश ओलांडत असताना त्यांच्या नाभीजवळ तेव्हा ते दोघे होते. परम रीतीने ओलांडणाऱ्यासाठी ते दोघे लहानांवर नव्हे, तर स्थिरपणे ठेवलेले होते.
2.47.21
विष्णोरमितवीर्यस्य वदन्त्येवं द्विजातयः ।
अथास्य पादाक्रमणात्पफालाण्डो युधिष्ठिरः ॥ २.४७.२१ ॥
अमित पराक्रमी विष्णूविषयी द्विज असे म्हणतात. तेव्हा त्यांच्या पावलाच्या आघाताने अंड फुटले, हे युधिष्ठिरा.
2.47.22
तच्छिद्रात्स्यन्दिनी तस्य पादभ्रष्टा तु निम्नगा ।
ससार सागरं सा तु पावनी सागरंगमा ॥ २.४७.२२ ॥
त्या छिद्रातून त्यांच्या पायावरून गळून पडलेली वाहती नदी निघाली. ती पावन करणारी नदी सागराकडे वाहत गेली आणि सागरास मिळाली.
2.47.23
जहार मेदिनीं सर्वां हत्वा दानवपुङ्गवान् ।
आसुरी श्रियमाहृत्य त्रील्लोकान्स जनार्दन ॥ २.४७.२३ ॥
दानवांतील श्रेष्ठ वीरांना ठार मारून त्यांनी सर्व पृथ्वी घेतली. हे जनार्दना, असुरांची श्री घेऊन त्यांनी तिन्ही लोक मिळवले.
2.47.24
सपुत्रदारानसुरान्पाताले संन्यवेशयत् ।
नमुचिः शम्बरश्चैव प्रह्लादश्च महामनाः ॥ २.४७.२४ ॥
पुत्र व पत्नींसह असुरांना त्यांनी पाताळात वसवले. नमुची, शंबर आणि महामना प्रल्हादही तेथेच.
2.47.25
महाभूतानि भूतात्मा सविशेषानि वै हरिः ।
कालं च सकलं राजन्गात्रभूतान्यदर्शयत् ॥ २.४७.२५ ॥
हे राजन्, भूतात्मा हरीने महाभूते त्यांच्या विशेष रूपांसह आणि सर्व काल आपल्या शरीराचे अवयव म्हणून दाखवले.
2.47.26
तस्य गात्रे जगत्सर्वमानीतमधिपश्यति ।
न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदनाप्तं महात्मना ॥ २.४७.२६ ॥
त्यांच्या शरीरात सर्व जग आणलेले दिसते. लोकांमध्ये असे काहीही नाही जे त्या महात्म्याला अप्राप्य असेल.
2.47.27
तद्धि रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः ।
दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोऽभिपीडिताः ॥ २.४७.२७ ॥
उपेंद्राचे (विष्णूचे) ते रूप पाहून देव, दानव आणि मानव सर्वजण विष्णूच्या तेजाने पीडित होऊन मोहित झाले.
2.47.28
बलिर्बद्धोऽभिमानी च यज्ञवाटे महात्मना ।
विरोचनकुलं सर्वं पाताले विनिवेशितम् ॥ २.४७.२८ ॥
यज्ञमंडपात अभिमानी बलीला त्या महात्म्याने बांधले; विरोचनाचा सर्व वंश पाताळात ठेवला गेला.
2.47.29
एवंविधानि कर्माणि कृत्वा गरुडावाहनः ।
न विस्मयमुपागच्छत्पारमेष्ठ्येन तेजसा ॥ २.४७.२९ ॥
अशी कृत्ये करूनही गरुडवाहन आपल्या परमेष्ठी तेजामुळे आश्चर्यचकित झाले नाहीत.
2.47.30
स सर्वमसुरैश्वर्यं सम्प्रदाय शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं च ददौ शक्रे विष्णुर्दानवसूदनः ॥ २.४७.३० ॥
त्यांनी असुरांचे सर्व ऐश्वर्य शचीपतीला सोपवून त्रैलोक्यही शक्राला दिले — दानवसूदन विष्णूने असे केले.
2.47.31
एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ।
वेदविद्भिर्द्विजैरेतच्छ्रूयते वैष्णवं यशः।
मानुषेषु ततो विष्णोः प्रादुर्भावांस्तथा शृणु ॥ २.४७.३१ ॥
हा महात्मा विष्णूचा वामन नावाचा अवतार आहे. वेदज्ञ द्विजांकडून विष्णूचे हे यश ऐकले जाते. आता मनुष्यांमध्ये विष्णूचे इतर अवतारही ऐक.