महाभारत · अध्याय 2.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.48.1
विष्णोः पुनर्महाभागः प्रादुर्भावो महात्मनः ।
दत्तात्रेय इति ख्यात ऋषिरासीन्महायशाः ॥ २.४८.१ ॥
विष्णूचा पुन्हा महाभाग, महात्म्याचा प्रादुर्भाव झाला; दत्तात्रेय नावाने प्रसिद्ध असलेला तो महायशस्वी ऋषी होता.
2.48.2
तेन नष्टेषु वेदेषु क्रियासु च मखेषु च ।
चातुर्वर्ण्ये च सङ्कीर्णे धर्मे शिथिलतां गते ॥ २.४८.२ ॥
त्यांच्याद्वारे — वेद, क्रिया आणि यज्ञ नष्ट झाले असता, चातुर्वर्ण्य मिसळलेले असता आणि धर्म शिथिल झाला असता.
2.48.3
अभवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे स्थितेऽनृते ।
प्रजासु क्षीयमाणासु धर्मे चामूलतां पते ॥ २.४८.३ ॥
अधर्म वाढत असता, सत्य नष्ट झाले असता, असत्य स्थिर राहिले असता, प्रजा क्षीण होत असता आणि धर्म मूळ नसलेला होऊन पडत असता.
2.48.4
सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै ।
चातुर्वर्ण्यमसङ्कीर्णं कृतं तेन महात्मना ॥ २.४८.४ ॥
यज्ञांसह आणि क्रियांसह वेद खरोखर त्यांच्याद्वारेच परत आणले गेले; त्या महात्म्याने चातुर्वर्ण्य पुन्हा असंमिश्र केले.
2.48.5
स एव वै यदा प्रादाद्धैहयाधिपतेर्वरम् ।
तं हैहयानामधिपस्त्वर्जुनोऽभिप्रसादयन् ॥ २.४८.५ ॥
जेव्हा त्यांनी हैहयाधिपतीला वर दिला, तेव्हा हैहयांचा अधिपती अर्जुन त्यांना प्रसन्न करत होता.
2.48.6
वनं पर्यचरन्सम्यक्छुश्रूषुरनुसूयकः ।
निर्ममो निरहङ्कारो दीर्घकालमतोषयत् ॥ २.४८.६ ॥
वनामध्ये त्यांनी चांगली सेवा केली; सेवेची इच्छा ठेवून, मत्सररहित, ममता व अहंकाररहित होऊन त्यांना दीर्घकाळ संतुष्ट केले.
2.48.7
आराध्य दत्तात्रेयं हि अगृङ्णात्स वरानिमान् ।
आप्तादाप्ततरान्विप्राद्विद्वान्विद्वन्निषेवितात् ॥ २.४८.७ ॥
दत्तात्रेयाची आराधना करून त्याने हे वर घेतले; विद्वानांनी सेवलेल्या त्या ब्राह्मणाकडून, मिळवता येतील त्यांतील अधिक श्रेष्ठ वर.
2.48.8
ऋतेऽमरत्वं विप्रेण दत्तात्रेयेण धीमता ।
वरैश्चतुर्भिः प्रवृत इमान्वव्रे वरान्नृपः ॥ २.४८.८ ॥
बुद्धिमान विप्र दत्तात्रेयाने अमरत्व वगळता चार वर दिले; राजाने हे वर निवडले.
2.48.9
श्रीमान्मनस्वी बलवान्सत्यवागनसूयकः ।
सहस्रबाहुर्भूयासमेषु मे प्रथमो वरः ॥ २.४८.९ ॥
मी श्रीमान, मनस्वी, बलवान, सत्यवादी, असूयारहित आणि सहस्रबाहू होवो — हे माझे पहिले वर आहे.
2.48.10
जरायुजाण्डजं सर्वं सर्वं चैव चराचरम् ।
शास्तुमिच्छामि धर्मेण द्वितीयस्त्वेष मे वरः ॥ २.४८.१० ॥
जरायुज आणि अंडज सर्व, आणि चराचर सर्व धर्माने शासन करू इच्छितो — हे माझे दुसरे वर आहे.
2.48.11
पितृन्देवानृषीन्विप्रान्यजेयं विपुलैर्मखैः ।
अमित्रांश्च शितैर्बाणैस्तृतीयो व्रर एष मे ॥ २.४८.११ ॥
पितर, देव, ऋषी आणि विप्र यांची विपुल यज्ञांनी पूजा करीन, आणि तीक्ष्ण बाणांनी शत्रूंना जिंकीन — हे माझे तिसरे वर आहे.
2.48.12
यस्य नासीन्न भविता न चास्ति सदृशः पुमान् ।
इह वा दिवि वा लोके स मे हन्ता भवेदिति ॥ २.४८.१२ ॥
ज्याच्यासारखा पुरुष पूर्वी नव्हता, पुढे नसेल, आताही नाही — या लोकी किंवा स्वर्गी — तोच माझा वध करणारा होवो.
2.48.13
सोऽर्जुनः कृतवीर्यस्य वरः पुत्रोऽभवद्युधि ।
स सहस्रं सहस्राणां माहिष्मत्यामवर्धत ॥ २.४८.१३ ॥
कृतवीर्याचा वरदानाने प्राप्त झालेला तो पुत्र अर्जुन युद्धात प्रसिद्ध झाला. तो माहिष्मतीत हजारोहजार होऊन वाढला.
2.48.14
स भूमिमखिलां जित्वा द्वीपांश्चापि समुद्रिणः ।
नभसीवाज्वलत्सूर्यः पुण्यैः कर्मभिर्जुनः ॥ २.४८.१४ ॥
त्याने संपूर्ण पृथ्वी आणि समुद्राने वेढलेली बेटेही जिंकली. पुण्यकर्मांनी अर्जुन आकाशात सूर्याप्रमाणे तळपला.
2.48.15
इन्द्रद्वीपं कशेरुं च कामद्वीपं गभस्तितम् ।
गन्धर्ववरुणद्वीपं सौहृष्टममितप्रभः ॥ २.४८.१५ ॥
इंद्रद्वीप, कशेरु, कामद्वीप, गभस्तिमान, गंधर्व-वरुणद्वीप आणि सौहृष्ट ही अमित तेजस्वी अर्जुनाने जिंकली.
2.48.16
पूर्वैरजितपूर्वांश्च द्वीपनजयदर्जुनः ।
इदं तु कार्तवीर्यस्य बभूवासदृशं जनैः ॥ २.४८.१६ ॥
पूर्वजांनी न जिंकलेली बेटे अर्जुनाने जिंकली. ही कामगिरी कार्तवीर्यालाही माणसांमध्ये अतुलनीय होती.
2.48.17
न पूर्वे नापरे तस्य गमिष्यन्ति गतिं नृपाः ।
यदर्णवे प्रयातस्य वस्त्रं न परिषिच्यते ॥ २.४८.१७ ॥
पूर्वीचे किंवा नंतरचे राजे त्याच्या मार्गाने जाणार नाहीत; समुद्रात गेलेल्या त्याचे वस्त्रही भिजत नाही.
2.48.18
सौवर्णं सर्वमप्यासीद्विमानवरमुत्तमम् ।
चतुर्धा व्यभजद्राष्ट्रं तद्विभज्यान्वपालयत् ॥ २.४८.१८ ॥
ते सर्व सोन्याचे उत्तम श्रेष्ठ विमान होते. त्याने राज्याचे चार भाग करून त्यांचे पालन केले.
2.48.19
एकांशेनाहरत्सेनामेकांशेनावसद्गृहान् ।
यस्तु तस्य तृतीयांशो राज्ञोऽभूज्जनसङ्ग्रहे ॥ २.४८.१९ ॥
एका भागाने त्याने सेना गोळा केली, एका भागाने घरांत वास केला; त्याचा तिसरा भाग प्रजासंग्रहासाठी राजाचा होता.
2.48.20
आप्तः परमकल्याणस्तेन यज्ञानकल्पयत् ।
ये दस्यवो ग्रामचरा अरम्ये च वसन्ति ये ॥ २.४८.२० ॥
विश्वासू व परम कल्याणकारी असा तो यज्ञांची व्यवस्था करी. गावांत फिरणारे दरोडेखोर आणि अरण्यात राहणारे—.
2.48.21
चतुर्थेन तु सोंऽशेन तान्सर्वान्प्रत्यषेधयत् ।
द्वाराणि नापिधीयन्ते पुरेषु नगरेषु च ॥ २.४८.२१ ॥
चौथ्या भागाने त्याने त्या सर्वांना रोखले. नगरांत व शहरांत दारे बंद केली जात नसत.
2.48.22
स एव राष्ट्रपालोऽभूत्स्रीपालोऽभवदर्जुनः ।
स एवासीद्जापालः सः गोपालो विशाम्पते ॥ २.४८.२२ ॥
तोच राष्ट्राचा पालक झाला, तोच स्त्रियांचा रक्षक झाला. तोच अर्जुन प्रजेचा पालक होता; हे विशांपते, तोच गोपालकही होता.
2.48.23
शतं वर्षसहस्राणामनुशिष्यार्जुनो महीम् ।
दत्तात्रेयप्रसादेन एवं राज्यं चकार सः ॥ २.४८.२३ ॥
शंभर हजार वर्षे अर्जुनाने पृथ्वीवर शासन करून तिला नियमित ठेवले. दत्तात्रेयाच्या प्रसादाने अशा रीतीने त्याने राज्य चालवले.
2.48.24
एवं बहूनि कर्माणि चक्रे लोकहिताय सः ।
दत्तात्रेय इति ख्यातः प्रादुर्भावो ह्ययं हरेः।
कथितो भरतश्रेष्ट शृणु भूयो महात्मनः ॥ २.४८.२४ ॥
अशा प्रकारे त्याने लोककल्याणासाठी अनेक कर्मे केली. दत्तात्रेय या नावाने प्रसिद्ध असा हा हरीचा अवतार असल्याचे सांगितले गेले. हे भरतश्रेष्ठा, त्या महात्म्याविषयी आणखी ऐक.