મહાભારત · અધ્યાય 2.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.5.1
अथ तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत ॥ २.५.१ ॥
ત્યાં મહાત્મા પાંડવો બેઠા હતા ત્યારે, મહાન પુરુષો અને ગંધર્વો પણ બેઠા ત્યારે, હે ભારત!
2.5.2
वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषिः सुरगणार्चितः ।
इतिहासपुराणज्ञः क्रियाकल्पविशेषवित् ॥ २.५.२ ॥
વેદ અને ઉપનિષદોના જ્ઞાતા, દેવગણોથી પૂજિત ઋષિ, ઇતિહાસ અને પુરાણના જાણકાર, ક્રિયાકલ્પના વિશેષ નિયમોના જાણકાર.
2.5.3
स्तुतस्तोमग्रहस्तोभपदक्रमविभागवित् ।
शिक्षाक्षरविभागज्ञः पुराकल्पविशेषवित् ॥ २.५.३ ॥
સ્તુતિ, સ્તોમ, ગ્રહ અને સ્તોભના પદક્રમ વિભાગના જાણકાર, શિક્ષામાં અક્ષરવિભાગના જાણકાર, પ્રાચીન કલ્પના વિશેષ નિયમોના જાણકાર.
2.5.4
आदिकल्पार्थवेत्ता च कल्पसूत्रार्थतत्त्ववित् ।
ब्रह्मचर्यव्रतपर ऊहापोहविशारदः ॥ २.५.४ ॥
આદિકલ્પનો અર્થ જાણનારા, કલ્પસૂત્રોના અર્થ અને તત્ત્વના જાણકાર, બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં તત્પર, ઊહાપોહમાં નિપુણ.
2.5.5
नृत्तगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिमस्तथा ।
अष्टादशानां विद्यानां कोशभूतो महाद्युतिः ॥ २.५.५ ॥
નૃત્ય અને ગાંધર્વવિદ્યાનું સેવન કરનાર, સર્વત્ર અનુપમ, અઢાર વિદ્યાઓનો ભંડાર, મહાતેજસ્વી.
2.5.6
न्यायविद्धर्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविदनुत्तमः ।
ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारदः ॥ २.५.६ ॥
ન્યાયના જાણકાર, ધર્મતત્ત્વના જાણકાર, ષડંગના જાણકાર અનુત્તમ, ઐક્ય, સંયોગ, નાનાત્વ અને સમવાયમાં નિપુણ.
2.5.7
वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान्नयवित्कविः ।
परापरविभागज्ञः प्रमाणकृतनिश्चयः ॥ २.५.७ ॥
તેઓ વક્તા, સાહસિક, મેધાવી, સ્મૃતિમાન, નીતિ જાણનાર કવિ હતા; પરાપરનો ભેદ જાણનાર અને પ્રમાણથી નિશ્ચય કરનાર હતા.
2.5.8
पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित् ।
उत्तरोत्तरवक्ता च वदतोपि बृहस्पतेः ॥ २.५.८ ॥
પાંચ અંગોવાળા વાક્યના ગુણદોષ જાણનાર, ઉત્તર પર ઉત્તર આપનાર હતા; બૃહસ્પતિ બોલે તોપણ તેમને ઓળંગી જતા.
2.5.9
धर्मकामार्थमोक्षेषु यथावत्कृतनिश्चयः ।
तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्य महामतिः ॥ २.५.९ ॥
ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષમાં યથાર્થ નિશ્ચય કરનાર; તેમ જ આ સર્વ લોકકોષના મહામતિ હતા.
2.5.10
प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
साङ्ख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सुः सुरासुरान् ॥ २.५.१० ॥
લોકને પ્રત્યક્ષ જોનાર, તિર્યક, ઊર્ધ્વ અને અધઃ દિશાઓ જોનાર; સાંખ્ય અને યોગના વિભાગ જાણનાર, સુર અને અસુરોને પૂર્ણપણે જાણવા ઇચ્છનાર હતા.
2.5.11
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानविभागवित् ।
षाङ्गुण्यविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः ॥ २.५.११ ॥
સંધિ અને વિગ્રહનું તત્ત્વ જાણનાર, અનુમાનના વિભાગ જાણનાર, ષાડ્ગુણ્યની વિધિથી યુક્ત અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ હતા.
2.5.12
युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा ।
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्युक्तो गुणगणैर्मुनिः ॥ २.५.१२ ॥
યુદ્ધ અને ગાંધર્વ કલાનું સેવન કરનાર, સર્વત્ર અપ્રતિહત; આ અને અન્ય અનેક ગુણગણોથી યુક્ત મુનિ.
2.5.13
लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभां नृप ।
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा ॥ २.५.१३ ॥
હે રાજન્, સર્વ લોકોમાં વિચરતા અતિ તેજસ્વી નારદ ત્યારે ઋષિઓ સાથે તે સભામાં આવ્યા.
2.5.14
पारिजातेन राजेन्द्र पर्वतेन च धीमता ।
सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः ॥ २.५.१४ ॥
હે રાજેન્દ્ર, પારિજાત, બુદ્ધિમાન પર્વત અને સૌમ્ય સુમુખ સાથે અમિત તેજસ્વી દેવર્ષિ આવ્યા.
2.5.15
सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः ।
जयाशीर्भिस्तु तं विप्रो धर्मराजानमार्चयत् ॥ २.५.१५ ॥
સભામાં બેઠેલા પાંડવોને જોવા આનંદિત, મનના વેગવાળા તે બ્રાહ્મણે વિજયના આશીર્વાદથી ધર્મરાજની પૂજા કરી.
2.5.16
तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् ।
सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह ॥ २.५.१६ ॥
આવેલા ઋષિ નારદને જોઈને સર્વધર્મજ્ઞ પાંડવશ્રેષ્ઠ તરત જ અનુજો સાથે ઊભા થયા.
2.5.17
अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा ।
तदर्हमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि ॥ २.५.१७ ॥
ત્યારે વિનયથી નમીને પ્રેમથી તેમને પ્રણામ કર્યા, અને વિધિપૂર્વક તેમને યોગ્ય આસન અર્પણ કર્યું.
2.5.18
गां चैव मधुपर्कं च सम्प्रदायार्घ्यमेव च ।
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित् ॥ २.५.१८ ॥
ગાય, મધુપર્ક અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને ધર્મજ્ઞે રત્નો અને સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓથી તેમનું સન્માન કર્યું.
2.5.19
तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः।
धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम् ॥ २.५.१९ ॥
યુધિષ્ઠિર પાસેથી યથાવિધિ પૂજા પામીને તેઓ પ્રસન્ન થયા. બધા પાંડવોએ સન્માનિત કરેલા, વેદપારગામી તે મહર્ષિએ ધર્મ, કામ અને અર્થથી યુક્ત આ પ્રશ્ન યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યો.
2.5.20
कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः ।
सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते ॥ २.५.२० ॥
તારાં કાર્યો સિદ્ધ થાય છે ને? તારું મન ધર્મમાં રમે છે ને? સુખોનો અનુભવ કરે છે ને? મન દુભાતું નથી ને?
2.5.21
कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेवपितामहैः ।
वर्तसे वृत्तिमक्षुद्रां धर्मार्थसहितां त्रिषु ॥ २.५.२१ ॥
પૂર્વ રાજાઓ અને રાજપિતામહોએ આચરેલી, ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, ત્રણેયમાં સ્થિર એવી ઉદાત્ત જીવનરીતિનું તું આચરણ કરે છે ને?
2.5.22
कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा ।
उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे ॥ २.५.२२ ॥
અર્થથી ધર્મને, ધર્મથી અર્થને, અથવા બંનેને પ્રેમના સારથી સાચવે છે ને? કામથી તું પીડાતો નથી ને?
2.5.23
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञः सदा वरद सेवसे ॥ २.५.२३ ॥
હે વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, વરદાતા! કાળજ્ઞ થઈને અર્થ, ધર્મ અને કામને યોગ્ય સમયે વિભાજિત કરીને તું સદા તેમનું સેવન કરે છે ને?
2.5.24
कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथाऽनघ ।
बलाबलं तथा सम्यक्वतुर्दश परीक्षसे ॥ २.५.२४ ॥
હે નિષ્પાપ! રાજાના છ ગુણો, સાત ઉપાયો અને ચૌદ બાબતોના બળાબળની તું બરાબર પરીક્ષા કરે છે ને?
2.5.25
कच्चिदात्सानमर्न्वाक्ष्य परांश्च जयतां वर ।
तथा सन्धाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे ॥ २.५.२५ ॥
હે વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, શું તું પોતાને અને શત્રુઓને બરાબર તપાસે છે? હે ભારત, શું તું સંધિ કરીને આઠ પ્રકારનાં કાર્યોનું સેવન કરે છે?
2.5.26
कच्चित्प्रकृतयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ ।
आढ्यास्तथा व्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः ॥ २.५.२६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, શું રાજ્યનાં સાત અંગો નષ્ટ થયાં નથી? તેઓ સમૃદ્ધ છે, સંકટગ્રસ્ત છે, અને સર્વ રીતે તારા પ્રત્યે અનુરક્ત છે?
2.5.27
कच्चिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरिशङ्किताः ।
त्वत्तो वा तव चामात्यैर्भिद्यते मन्त्रितं तथा ॥ २.५.२७ ॥
તું ન જાણતો હોય તેવા કૃત્રિમ દૂતો દ્વારા, તારા દ્વારા કે તારા અમાત્યો દ્વારા તારી મંત્રણા ફૂટી જતી નથી ને?
2.5.28
मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्वेत्सि चिकीर्षितम् ।
कच्चित्सन्धिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे ॥ २.५.२८ ॥
મિત્રો, ઉદાસીનો અને શત્રુઓનો ઇરાદો તું જાણે છે? યોગ્ય સમયે સંધિ અને વિગ્રહનું તું સેવન કરે છે?
2.5.29
कच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे ।
कच्चिदात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः सम्बोधनक्षमाः ॥ २.५.२९ ॥
ઉદાસીન અને મધ્યમ પ્રત્યેના વર્તનને તું સ્વીકારે છે? તારા જેવા જ વૃદ્ધો, શુદ્ધ અને સલાહ આપવા સમર્થ લોકો છે?
2.5.30
कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीरमन्त्रिणः ।
विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत ॥ २.५.३० ॥
તારા વીર મંત્રીઓ કુળવાન અને અનુરક્ત એવા નિયુક્ત થયા છે? હે ભારત, રાજાનો વિજય ખરેખર મંત્રણાના મૂળ પર જ આધારિત હોય છે.
2.5.31
कच्चित्संवृतमन्त्रैस्ते अमात्यैः शास्त्रकोविदैः ।
राष्ट्रं सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते ॥ २.५.३१ ॥
શાસ્ત્રકુશળ તમારા અમાત્યો ગુપ્ત મંત્રણાથી રાષ્ટ્રનું સારી રીતે રક્ષણ કરે છે ને, હે તાત? શત્રુઓ તેને લૂંટી શકતા નથી ને?
2.5.32
कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुद्ध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित् ॥ २.५.३२ ॥
તું નિદ્રાને વશ થતો નથી ને? યોગ્ય સમયે જાગે છે ને? રાત્રિના પાછલા પહોરમાં અર્થનો વિચાર કરે છે ને, હે અર્થજ્ઞ?
2.5.33
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रं परिधावति ॥ २.५.३३ ॥
તું એકલો મંત્રણા કરે છે ને? ઘણાની સાથે નહીં કરે છે ને? તારી ગુપ્ત મંત્રણા રાષ્ટ્રમાં ફેલાતી નથી ને?
2.5.34
कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् ।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान् ॥ २.५.३४ ॥
નાના મૂળવાળા પણ મહાન ફળ આપનારા કાર્યો નક્કી કરીને તું ઝડપથી આરંભે છે ને? એવા કાર્યોમાં વિઘ્ન નાખતો નથી ને?
2.5.35
कच्चिन्न स्रवे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम् ॥ २.५.३५ ॥
તારા કાર્યોના અંત ફૂટી જતા નથી ને? તારાથી છુપાયેલાં અને શંકાસ્પદ કાર્યો બધાં ફરી મુક્ત કરાતાં નથી ને? અહીં ભળી જવું એ જ કારણ છે?
2.5.36
आप्तैरलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः ।
कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः ॥ २.५.३६ ॥
વિશ્વાસુ, લોભરહિત અને ક્રમબદ્ધ લોકો દ્વારા તારાં કાર્યો પૂરાં કરાય છે ને? હે રાજન, જે કરાયાં છે તે ખરેખર પૂરાં થયાં કે લગભગ પૂરાં છે?
2.5.37
विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित् ।
कच्चित्कारणिका धर्मे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः।
कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः ॥ २.५.३७ ॥
હે વીર, તારાં કયાં કાર્યો હજુ અધૂરાં છે તે તું જાણે છે? ધર્મ અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં કુશળ ન્યાયાધીશો રાજકુમારોને અને મુખ્ય યોદ્ધાઓને સર્વ પ્રકારે કાર્યમાં જોડે છે ને?
2.5.38
कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्नः श्रेयसं परम् ॥ २.५.३८ ॥
હજાર મૂર્ખોના બદલે શું તું એક પંડિતને મેળવે છે? કારણ કે કાર્યોની કઠિન ઘડીઓમાં પંડિત જ આપણું પરમ કલ્યાણ કરે છે.
2.5.39
कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ २.५.३९ ॥
શું બધા દુર્ગો ધન, અન્ન, શસ્ત્રો, જળ, યંત્રો તથા શિલ્પીઓ અને ધનુર્ધરોથી પૂર્ણ છે?
2.5.40
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २.५.४० ॥
એક પણ મંત્રી જો બુદ્ધિમાન, શૂરવીર, સંયમી અને વિચક્ષણ હોય, તો તે રાજાને કે રાજકુમારને મહાન સમૃદ્ધિ અપાવી શકે.
2.5.41
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २.५.४१ ॥
તારા પોતાના પક્ષમાં અને બીજાઓમાં અઢાર, દસ અને પાંચ સ્થાનોને ત્રણ-ત્રણ અજ્ઞાત ગુપ્તચરો દ્વારા તું જાણે છે ને?
2.5.42
कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतिपन्नश्च सरवदा ।
नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन ॥ २.५.४२ ॥
હે શત્રુસૂદન, શત્રુઓને ન જણાઈ રીતે તું સદા વર્તે છે અને સાવધાનીથી સર્વ શત્રુઓ પર નજર રાખે છે ને?
2.5.43
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २.५.४३ ॥
તારો પુરોહિત વિનયસંપન્ન, ઉત્તમ કુળનો, બહુશ્રુત, અસૂયારહિત, સલાહ આપનાર અને સન્માનિત છે ને?
2.5.44
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २.५.४४ ॥
તારો પુરોહિત અગ્નિકર્મમાં લાગેલો, વિધિજ્ઞ, બુદ્ધિમાન અને સરળ છે ને, અને જે હોમાયું અને જે હોમાશે તે સમયસર સદા જણાવે છે ને?
2.5.45
कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिपः प्रतिपादकः ।
उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव ॥ २.५.४५ ॥
તારો દૈવજ્ઞ વેદાંગોમાં નિપુણ, જ્યોતિષનો પ્રવક્તા, સર્વ ઉત્પાતોનો જાણકાર અને તારા માટે કુશળ છે ને?
2.5.46
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २.५.४६ ॥
મોટાં કાર્યોમાં પ્રમુખો, મધ્યમ કાર્યોમાં મધ્યમો અને નાનાં કાર્યોમાં નાના સેવકો નિયુક્ત છે ને?
2.5.47
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २.५.४७ ॥
ઉપધાઓથી પર, પિતા-પિતામહના સમયથી ચાલ્યા આવતા, શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ અમાત્યોને તું શ્રેષ્ઠ કાર્યોમાં નિયુક્ત કરે છે ને?
2.5.48
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः ।
राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ ॥ २.५.४८ ॥
હે ભરતર્ષભ, કઠોર દંડથી તું પ્રજાને અત્યંત ઉદ્વિગ્ન કરતો નથી ને? તારા મંત્રીઓ તારા રાષ્ટ્રનું શાસન કરે છે ને?
2.5.49
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २.५.४९ ॥
શું યાજકો તને પતિતની જેમ, કઠોર દાન લેનારા કામુકને સ્ત્રીઓ જેમ તુચ્છ ગણે તેમ તુચ્છ ગણતા નથી?
2.5.50
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तथा। ॥ २.५.५० ॥
તારો સેનાપતિ નિર્ભય, શૂર, બુદ્ધિમાન, ધૈર્યવાન, શુચિ, કુલીન, અનુરક્ત અને દક્ષ છે ને?
2.5.51
कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वयुद्धविशारदाः ।
धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २.५.५१ ॥
તારી સેનાના મુખ્ય અધિકારીઓ બધા પ્રકારના યુદ્ધમાં નિપુણ, નિર્ભય, શુદ્ધ અને પરાક્રમી છે ને? શું તેં તેમનો સત્કાર કરીને માન આપ્યું છે?
2.5.52
कच्चिद्वलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि ॥ २.५.५२ ॥
સેનાને ભોજન અને વેતન યથાયોગ્ય સમયે આપે છે ને? તેમાં કાપ મૂકતો નથી ને?
2.5.53
कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ॥ २.५.५३ ॥
સમય વીતી જવાથી ભોજન અને વેતન ન મળતાં આ નોકરો દુર્દશાથી પોતાના સ્વામી પર ક્રોધે ભરાય છે; તે અનર્થ અતિ મોટો ગણાયો છે.
2.5.54
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति सदा युधि ॥ २.५.५४ ॥
તારા પ્રત્યે બધા કુલપુત્રો, ખાસ કરીને મુખ્ય લોકો, અનુરક્ત છે ને? તારા કાર્ય માટે યુદ્ધમાં તેઓ હંમેશાં પ્રાણ ત્યજે છે ને?
2.5.55
कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः साम्परायिकान् ।
अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिगः ॥ २.५.५५ ॥
શું તું એકલો, કામને વશ થઈને, શાસનનું ઉલ્લંઘન કરીને, અનેક કાર્યો અને પરલોક-સંબંધી બાબતો પર મનમાની આજ્ઞા આપતો નથી ને?
2.5.56
कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन् ।
लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम् ॥ २.५.५६ ॥
શું મનુષ્ય પોતાના પુરુષાર્થથી કર્મને શોભાવીને અધિક માન, અથવા ભોજન અને વેતન મેળવે છે?
2.5.57
कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान् ।
यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्युपपद्यसे ॥ २.५.५७ ॥
વિદ્યાથી વિનયી અને જ્ઞાનમાં નિપુણ માણસોને તું તેમના ગુણ પ્રમાણે યોગ્ય દાનથી સન્માનિત કરે છે ને?
2.5.58
कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमीयुषाम् ।
व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ ॥ २.५.५८ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારા માટે મૃત્યુ પામેલા માણસોની પત્નીઓનું અને સંકટમાં પડેલાઓનું તું પાલન કરે છે ને?
2.5.59
कच्चिद्भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम् ।
युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि ॥ २.५.५९ ॥
હે પાર્થ, ભયથી શરણે આવેલા, ક્ષીણ થયેલા, શત્રુ બનીને આવેલા કે યુદ્ધમાં જીતાયેલાઓનું તું પુત્રની જેમ રક્ષણ કરે છે ને?
2.5.60
कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते ।
समश्चानभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता ॥ २.५.६० ॥
હે પૃથ્વીપતિ, સમસ્ત પૃથ્વી માટે તું જ સમાન અને શંકાથી પર, માતા અને પિતા જેવો છે ને?
2.5.61
कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ ।
अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम् ॥ २.५.६१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, શત્રુ વ્યસનગ્રસ્ત છે એ સાંભળીને, ત્રિવિધ સૈન્યનો વિચાર કરીને શું તું તેના પર વેગથી ચઢાઈ કરે છે?
2.5.62
यात्रामारभसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिन्दम ।
पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम् ॥ २.५.६२ ॥
હે શત્રુદમન, સદ્ભાગ્યે યોગ્ય સમયે તું યાત્રા આરંભે છે; પૃષ્ઠભાગનું મૂળ, તારો સંકલ્પ અને પરાજય જાણ્યાં છે?
2.5.63
बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः ।
कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परन्तप।
उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः ॥ २.५.६३ ॥
હે મહારાજ, સૈન્યને અગાઉથી વેતન આપીને, હે શત્રુતાપન, શત્રુરાજ્યના સેનાપતિઓને યોગ્ય રીતે ગુપ્ત રત્નો આપે છે?
2.5.64
कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः ।
पारञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान् ॥ २.५.६४ ॥
હે પાર્થ, પહેલાં પોતાને જીતીને, ઇન્દ્રિયોને વશ કરીને, અસાવધ અને ઇન્દ્રિયોને વશ ન કરેલા શત્રુઓને જીતવાની ઇચ્છા રાખે છે?
2.5.65
कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः ।
साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः ॥ २.५.६५ ॥
તું શત્રુઓ પર જાય ત્યારે, યોગ્ય સમયે સામ, દાન, ભેદ અને દંડ ઉપાયો વિધિપૂર્વક વપરાય છે?
2.5.66
तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ।
कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः। ॥ २.५.६६ ॥
તેમને જીતવા તું પરાક્રમ કરે છે, જીત્યા પછી તેમનું રક્ષણ કરે છે; આઠ અંગોથી યુક્ત, ચતુર્વિધ બળવાળી તારી સેના શું એવી જ છે?
2.5.67
बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिवर्धिनी ।
कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परन्तप। ॥ २.५.६७ ॥
હે પરંતપ, તારા મુખ્ય સેનાપતિઓ દ્વારા સારી રીતે સંચાલિત, શત્રુઓની વૃદ્ધિ રોકનારું તારું બળ પરરાષ્ટ્રમાં લવ (જાસૂસી) અને મુષ્ટિ (ગુપ્ત સંચય)ની પણ રક્ષા કરે છે?
2.5.68
अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून् ।
कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव। ॥ २.५.६८ ॥
હે મહારાજ, યુદ્ધમાં શત્રુઓનો વધ કરતાં પણ તું (ધર્મ) ત્યજતો નથી ને? તારા સ્વરાષ્ટ્રમાં અને પરરાષ્ટ્રોમાં તારા દ્વારા નિયુક્ત ઘણા અધિકારીઓ છે?
2.5.69
अर्थान्समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम् ॥ २.५.६९ ॥
તેઓ (અધિકારીઓ) (રાજ્યના) કાર્યોને સારી રીતે સંભાળે છે અને એકબીજાની રક્ષા કરે છે.
2.5.70
कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च ।
घ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव। ॥ २.५.७० ॥
હે મહારાજ, તારા દ્વારા અનુમોદિત લોકો ખાદ્ય-પેય, શરીરે લગાડવાની વસ્તુઓ અને સુગંધી દ્રવ્યોની રક્ષા કરે છે?
2.5.71
कच्चित्कोशश्च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम् ।
आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः ॥ २.५.७१ ॥
તારો ખજાનો અને અનાજકોઠાર, વાહનો, દરવાજા અને શસ્ત્રો, તેમજ આવક — આ બધું તારા કલ્યાણકારી અને વફાદાર સેવકો દ્વારા સારી રીતે ચલાવાય છે?
2.5.72
कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशाम्पते ।
रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान्। ॥ २.५.७२ ॥
હે પ્રજાપતિ, આંતરિક અને બાહ્ય સંકટોથી પ્રથમ તું પોતાને જ રક્ષે છે? તેમને પણ, અને તારા પોતાના લોકોથી તથા પરસ્પર વિરોધથી પણ તેમની રક્ષા કરે છે?
2.5.73
कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च ।
प्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव ॥ २.५.७३ ॥
પાન, દ્યૂત, ક્રીડા કે સ્ત્રીઓમાં વ્યસનથી થતો તારો ખર્ચ શું લોકો સવારે જ ઓળખી લે છે?
2.5.74
कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः ।
पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशुद्ध्यते तव ॥ २.५.७४ ॥
તારી આવકના અર્ધા, ચોથા ભાગ કે તેના ભાગોથી તારો ખર્ચ બરાબર સંતુલિત થાય છે?
2.5.75
कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धा-
न्वणिजः शिल्पिनः श्रितान्।
अभीक्ष्णमनुगृहाणिसि ।
धनधान्येन दुर्गतान् ॥ २.५.७५ ॥
સ્વજનો, ગુરુજનો, વૃદ્ધો, વેપારીઓ, કારીગરો અને આશ્રિતો—ધનધાન્ય વિના દુર્દશામાં પડેલા લોકો પર તું સતત કૃપા કરે છે?
2.5.76
कच्चिच्चायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः ।
अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायं व्ययं तव ॥ २.५.७६ ॥
આવક-જાવકમાં નિયુક્ત બધા ગણકો અને લેખકો સવારે જ દરરોજ તારી આવક અને ખર્ચનું પાલન કરે છે?
2.5.77
कच्चिदर्थेषु सम्प्रौढान्हितकामाननुप्रियान् ।
नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम् ॥ २.५.७७ ॥
કાર્યોમાં નિપુણ, હિતેચ્છુ, પ્રિય સેવકોને દોષ સિદ્ધ થયા પહેલાં જ તું તેમના કામથી દૂર કરતો નથી ને?
2.5.78
कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान् ।
त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत ॥ २.५.७८ ॥
હે ભારત, પુરુષોને ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ જાણીને તેમને યોગ્ય કામોમાં તું નિયુક્ત કરે છે?
2.5.79
कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशाम्पते ।
अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः ॥ २.५.७९ ॥
હે પ્રજાપતિ, લોભી, ચોર કે શત્રુઓ, અથવા જેમનો ન્યાયવ્યવહાર હજી થયો નથી, તેઓ તમારા કાર્યોમાં લાગેલા તો નથી ને?
2.5.80
कच्चिन्न चौरैर्लुब्धैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा ।
त्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्तुष्टाः कृषीवलाः ॥ २.५.८० ॥
ચોરો, લોભીઓ, રાજકુમારો કે સ્ત્રીઓના બળથી, અથવા તમારાથી રાષ્ટ્ર પીડાતું તો નથી ને? ખેડૂતો સંતુષ્ટ છે ને?
2.5.81
कच्चिद्राष्ट्रे तटाकानि पूर्णानि च बृहन्ति च ।
भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका ॥ २.५.८१ ॥
રાષ્ટ્રમાં પાણીથી ભરેલાં મોટાં તળાવો ભાગોમાં વહેંચીને બાંધેલાં છે? ખેતી માત્ર વરસાદ પર આધારિત નથી ને?
2.5.82
कच्चिन्नं भक्तं बीजं च कर्षकस्यावसीदति ।
प्रत्येकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम् ॥ २.५.८२ ॥
ખેડૂતનું અન્ન, ભોજન અને બીજ નષ્ટ થતું નથી ને? દરેકને સો પર વ્યાજ સહિત ઋણ કૃપારૂપે આપો છો ને?
2.5.83
कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनैः ।
वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते ॥ २.५.८३ ॥
હે પ્રિય, સજ્જનો દ્વારા તમારી વાર્તા (ખેતી-વેપાર) સારી રીતે ચલાવાય છે ને? હે પ્રિય, વાર્તા પર આધારિત આ લોક સુખમાં વધે છે.
2.5.84
कच्चिच्छूराः कृतप्रज्ञाः पञ्चपञ्च स्वनुष्ठिताः ।
क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव ॥ २.५.८४ ॥
હે રાજન, પાંચ-પાંચની ટુકડીઓમાં નિયુક્ત બુદ્ધિમાન શૂરવીરો સંગઠિત થઈને તમારા રાજ્યમાં ક્ષેમ જાળવે છે ને?
2.5.85
कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताः ।
ग्रामवच्च कृताः प्रान्तास्ते च सर्वे त्वदर्पणाः ॥ २.५.८५ ॥
નગરોના રક્ષણ માટે શું ગામડાંઓને નગરો જેવાં બનાવ્યાં છે? સરહદી પ્રદેશોને પણ ગામડાં જેવા બનાવ્યા છે? તે બધા તને સમર્પિત છે ને?
2.5.86
कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि च ।
पुराणि चौरान्निघ्नन्तश्चरन्ति विषये तव ॥ २.५.८६ ॥
સૈન્ય સાથે અનુસરતા (ગુપ્તચરો) સમતળ અને વિષમ સ્થળોમાં, નગરોમાં ચોરોને હણતા તારા રાજ્યમાં વિચરે છે ને?
2.5.87
कच्चित्स्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ २.५.८७ ॥
શું તું સ્ત્રીઓને સાંત્વન આપે છે? શું તેઓ સારી રીતે સુરક્ષિત છે? શું તું તેમના પર વિશ્વાસ નથી કરતો? શું તું તારું ગુપ્ત રહસ્ય તેમને કહેતો નથી?
2.5.88
कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च ।
प्रियाण्यनुभवञ्शेषे न त्वमन्तः पुरे नृप ॥ २.५.८८ ॥
હે રાજન, તાત્કાલિક સમાચાર સાંભળી અને તેના વિષે વિચાર કરીને જ તું અંતઃપુરમાં પ્રિય સુખો ભોગવતો સૂએ છે ને, બીજી રીતે નહીં?
2.5.89
कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्रेः सुप्त्वा विशाम्पते ।
सञ्चिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे ॥ २.५.८९ ॥
હે પ્રજાપાલક, રાત્રિના પ્રથમ બે પ્રહર સૂઈને, છેલ્લા પ્રહરે ઊઠીને તું ધર્મ અને અર્થનું ચિંતન કરે છે ને?
2.5.90
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलङ्कृतः ।
उत्थाय काले कालज्ञैः सह पाण्डव मन्त्रिभिः ॥ २.५.९० ॥
હે પાંડવ, તું હંમેશા સુશોભિત થઈને લોકોને દર્શન આપે છે ને? સમય જાણનારા મંત્રીઓ સાથે યોગ્ય સમયે ઊઠીને?
2.5.91
कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलङ्कृताः ।
उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिन्दम ॥ २.५.९१ ॥
લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, હાથમાં તલવાર લઈને, સુંદર શણગારેલા રક્ષકો તમારી રક્ષા માટે ચારેબાજુથી તમારી સેવા કરે છે ને, હે શત્રુદમન?
2.5.92
कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशाम्पते ।
परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च ॥ २.५.९२ ॥
હે પ્રજાપતિ, દંડને યોગ્ય લોકો પ્રત્યે યમની જેમ અને પૂજનીયો પ્રત્યે પરીક્ષા કરીને, અપ્રિય અને પ્રિય બંને સાથે તમે યોગ્ય વર્તન કરો છો ને?
2.5.93
कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा ।
मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि ॥ २.५.९३ ॥
હે પાર્થ, ઔષધિ કે નિયમથી શરીરનો રોગ, અને વૃદ્ધસેવાથી મનનો રોગ તમે સદા દૂર કરો છો ને?
2.5.94
कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः ।
सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा ॥ २.५.९४ ॥
અષ્ટાંગ ચિકિત્સામાં નિપુણ વૈદ્યો, તમારા હિતચિંતકો અને અનુરાગી જનો તમારા શરીર માટે સદા હિતકારી છે ને?
2.5.95
कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा मानाद्वापि विशाम्पते ।
अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तान्नापास्यसि कथञ्चन ॥ २.५.९५ ॥
હે પ્રજાપતિ, લોભ, મોહ કે માનથી પણ, આવેલા વાદી અને પ્રતિવાદીને તમે કોઈ પણ રીતે ઠુકરાવતા નથી ને?
2.5.96
कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वा ।
आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणात्सि वै ॥ २.५.९६ ॥
લોભ, મોહ, વિશ્વાસ કે સ્નેહથી પણ, તમારા આશ્રિત મનુષ્યોની આજીવિકા તમે તોડતા નથી ને?
2.5.97
कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः ।
त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथञ्चन ॥ २.५.९७ ॥
શું નગરજનો અને રાષ્ટ્રમાં વસતા લોકો તારી સાથે એકતાથી છે? શું શત્રુઓએ કોઈ રીતે ખરીદીને તેઓ તારી વિરુદ્ધ થતા નથી?
2.5.98
कच्चिन्न दुर्बलः शत्रुर्बलेन परिपीडितः ।
मन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां च कथञ्चन ॥ २.५.९८ ॥
શું દુર્બળ શત્રુને બળથી પીડિત કરવામાં આવતો નથી? શું કોઈ બળવાન શત્રુને મંત્રણાથી, અથવા બંનેથી કોઈ રીતે પીડિત કરવામાં આવતો નથી?
2.5.99
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु सन्त्यजन्ति त्वया हृताः ॥ २.५.९९ ॥
શું બધા ભૂમિપાલો, ખાસ કરીને મુખ્ય રાજાઓ, તારા પ્રત્યે અનુરક્ત છે? શું તારા વડે જીતાયેલા લોકો તારા માટે પ્રાણ પણ ત્યજી દે છે?
2.5.100
कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते ।
ब्राह्मणानां च साधूनां तव नैः श्रेयसी शुभा।
दक्षिणास्त्वं ददास्येषां नित्यं स्वर्गापवर्गदाः ॥ २.५.१०० ॥
શું બધી વિદ્યાઓમાં ગુણ પ્રમાણે તું આદર કરે છે? બ્રાહ્મણો અને સાધુઓનો તારા વડે થતો સત્કાર શુભ અને પરમ કલ્યાણકારી છે? સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનારી દક્ષિણાઓ તું તેમને સદા આપે છે?
2.5.101
कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः ।
यतमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे ॥ २.५.१०१ ॥
ત્રયી (વેદત્રય) જેનું મૂળ છે, પૂર્વજોએ આચરેલા તે ધર્મમાં, તેને પાળવા પ્રયત્ન કરતાં તું તે કર્મમાં પ્રવૃત્ત રહે છે?
2.5.102
कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्रन्ति वै द्विजाः ।
गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम् ॥ २.५.१०२ ॥
તારા ઘરમાં દ્વિજો સ્વાદિષ્ટ અને ઉત્તમ અન્ન જમે છે? ગુણવાન અને સદ્ગુણોથી યુક્ત તેઓ તારી દેખરેખ હેઠળ દક્ષિણા સાથે ભોજન કરે છે?
2.5.103
कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः ।
पौण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान् ॥ २.५.१०३ ॥
શું તું એકાગ્રચિત્તે સર્વ યજ્ઞો, વાજપેય અને પૌંડરીક યજ્ઞો સંપૂર્ણપણે કરવા આત્મસંયમથી પ્રયત્ન કરે છે?
2.5.104
कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपि ।
चैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २.५.१०४ ॥
શું તું સ્વજનો, ગુરુઓ, વડીલો, દેવો, તપસ્વીઓ, પવિત્ર ચૈત્યો, મંગલ વૃક્ષો અને બ્રાહ્મણોને નમન કરે છે?
2.5.105
कच्चिच्छोको न मन्युर्वा त्वया प्रोत्पाद्यतेऽनघ ।
अपि मङ्गलहस्तश्च जनः पार्श्वे न तिष्ठति ॥ २.५.१०५ ॥
હે નિષ્પાપ, તારાથી શોક કે ક્રોધ ઉત્પન્ન થતો નથી ને? મંગલહસ્ત લોકો તારી પાસે ઊભા રહેતા નથી ને?
2.5.106
कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी ॥ २.५.१०६ ॥
હે નિષ્પાપ, તારી આ બુદ્ધિ અને આ વર્તન આયુષ્ય તથા યશ આપનારાં અને ધર્મ, કામ, અર્થ દર્શાવનારાં છે ને?
2.5.107
एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति ।
विजित्य च महीं राजा सोत्यन्तं सुखमेधते ॥ २.५.१०७ ॥
આ બુદ્ધિથી વર્તનાર રાજાનું રાષ્ટ્ર નાશ પામતું નથી; પૃથ્વી જીતીને તે રાજા અત્યંત સુખમાં વૃદ્ધિ પામે છે.
2.5.108
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि ।
अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचि ॥ २.५.१०८ ॥
આર્ય, વિશુદ્ધાત્મા, ચોરીના કર્મ માટે ચિહ્નિત થયેલો, શાસ્ત્રથી અજાણ કુશળો દ્વારા લોભથી મારવામાં ન આવેલો શુચિ એવો કોઈ છે?
2.5.109
दुष्टो गृहीतस्तत्कारितज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ ॥ २.५.१०९ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, ચોરીની રીત જાણનારાઓએ પકડેલો અને પુરાવા સાથે જોવાયેલો દુષ્ટ ચોર ધનના લોભે છોડી મુકાય છે શું?
2.5.110
उत्पन्नानकच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत ।
अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः ॥ २.५.११० ॥
હે ભારત, તારા અમાત્યો ધનથી હરાઈને ધનવાન અને ગરીબના મામલાઓને ખોટી રીતે જોતા નથી શું?
2.5.111
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम् ॥ २.५.१११ ॥
નાસ્તિકતા, અસત્ય, ક્રોધ, પ્રમાદ, દીર્ઘસૂત્રતા, જ્ઞાનીઓનું અદર્શન, આળસ, પંચવૃત્તિ ભોગ, અર્થો પર એકપક્ષી ચિંતન અને અનર્થજ્ઞો સાથે ચિંતન.
2.5.112
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ।
मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ॥ २.५.११२ ॥
નક્કી કરેલી બાબતોનો આરંભ ન કરવો, મંત્રણાનું રક્ષણ ન કરવું, મંગળ આદિ વિધિઓ ન કરવી અને ચારેબાજુથી બળવો ઊઠવો.
2.5.113
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ।
प्रायशोयैर्विनश्यन्ति कृतमूलापि पार्थिवः ॥ २.५.११३ ॥
જે ચૌદ રાજદોષોથી મૂળ જમાવેલો રાજા પણ મોટેભાગે નષ્ટ થાય છે, એ દોષોને તું ત્યજે છે ને?
2.5.114
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफळं धनम् ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ २.५.११४ ॥
તારા વેદો સફળ છે? તારું ધન સફળ છે? તારી પત્નીઓ સફળ છે? તેં સાંભળેલું જ્ઞાન સફળ છે?
2.5.115
कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम् ।
कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम् ॥ २.५.११५ ॥
વેદો કેવી રીતે ફળદાયી થાય છે? ધન કેવી રીતે ફળદાયી થાય છે? પત્નીઓ કેવી રીતે ફળદાયી થાય છે? શાસ્ત્રજ્ઞાન કેવી રીતે ફળદાયી થાય છે?
2.5.116
अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् ।
रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥ २.५.११६ ॥
વેદોનું ફળ અગ્નિહોત્ર છે; ધનનું ફળ દાન અને ઉપભોગ છે; પત્નીઓનું ફળ રતિ અને પુત્રો છે; શાસ્ત્રજ્ઞાનનું ફળ શીલ અને સદાચાર છે.
2.5.117
एतदाख्याय स मुनिर्नारदो वै महातपाः ।
पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ २.५.११७ ॥
આ કહીને મહાતપસ્વી મુનિ નારદે ત્યારબાદ ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિરને આ પૂછ્યું.
2.5.118
कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात् ।
यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः ॥ २.५.११८ ॥
દૂરથી નફા માટે આવેલા વેપારીઓ પાસેથી, જકાત પર જીવનારા લોકો નક્કી કરેલી જકાત જ વસૂલે છે ને?
2.5.119
कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताः ।
उपानयन्ति पण्यानि उपाधाभिरवञ्चिताः ॥ २.५.११९ ॥
હે રાજન! તારા નગર અને રાષ્ટ્રમાં સન્માનિત પુરુષો છેતરાયા વિના માલ લાવે છે ને?
2.5.120
कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः ।
नित्यमर्थविदां तात यथाधर्मार्थदर्शिनाम् ॥ २.५.१२० ॥
પ્રિય વત્સ! ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, અર્થ જાણનારા અને ધર્મ-અર્થને યથાર્થ જોનારા વૃદ્ધોની વાણી તું હંમેશાં સાંભળે છે ને?
2.5.121
कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च ।
धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयेते मधुसर्पिषी ॥ २.५.१२१ ॥
શું તમે ખેતીના કાર્યોમાં, ગાયોમાં, ફૂલ અને ફળોમાં ધર્મ માટે દ્વિજાતિઓને મધ અને ઘી અપાવો છો?
2.5.122
द्रव्योपकरणं किञ्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम् ।
चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं सम्प्रयच्छसि ॥ २.५.१२२ ॥
તમે બધા કારીગરોને હંમેશાં, ચાતુર્માસમાં પણ ઓછામાં ઓછી સામગ્રી અને ઓજારો નિયમિત રીતે સારી રીતે આપો છો?
2.5.123
कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि ।
सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन् ॥ २.५.१२३ ॥
તમે કરેલું કાર્ય ઓળખો છો અને કર્તાની પ્રશંસા કરો છો? મહારાજ, સજ્જનોની વચ્ચે તેનું સન્માન કરી પૂજા કરો છો?
2.5.124
कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ ।
हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो ॥ २.५.१२४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમે બધાં સૂત્રો ગ્રહણ કરો છો? હાથી, ઘોડા કે રથનાં સૂત્રો પણ, હે વિભો?
2.5.125
कच्चिदभ्यस्यते सम्यग्गृहे ते भरतर्षभ ।
धनुर्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रं च नागरम् ॥ २.५.१२५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમારા ઘરમાં ધનુર્વેદનું સૂત્ર અને નાગર યંત્રસૂત્ર સારી રીતે અભ્યાસાય છે?
2.5.126
कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ ।
विषयोगास्तथा सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः ॥ २.५.१२६ ॥
હે નિષ્પાપ, તમને બધાં અસ્ત્રો અને બ્રહ્મદંડ જ્ઞાત છે? એ જ રીતે શત્રુનાશક વિષપ્રયોગો પણ તમને જાણીતા છે?
2.5.127
कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्वं व्यालभयात्तथा ।
रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षशि ॥ २.५.१२७ ॥
અગ્નિના ભયથી, બધા હિંસક પ્રાણીઓના ભયથી, તેમજ રોગ અને રાક્ષસોના ભયથી શું તું તારા રાષ્ટ્રનું સારી રીતે રક્ષણ કરે છે?
2.5.128
कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान् ।
पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि ॥ २.५.१२८ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, આંધળા, મૂંગા, લંગડા, વિકલાંગ, સગાં વિનાના અને સંન્યાસીઓનું પણ તું પિતાની જેમ રક્ષણ કરે છે ને?
2.5.129
षडवर्था महाराज कच्चित्ते पृष्ठतः कृताः ।
निद्राऽऽलस्यं भयं क्रोधो मार्दवं दीर्घसूत्रता ॥ २.५.१२९ ॥
હે મહારાજ, નિદ્રા, આળસ, ભય, ક્રોધ, કોમળતા અને દીર્ઘસૂત્રતા એ છ બાબતોને તેં પાછળ રાખી છે ને?
2.5.130
ततः कुरूणामृषभो महात्मा ।
श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य।
प्रणम्य पादावभिवाद्य तुष्टो ।
राजाऽब्रवीन्नारदं देवरूपम् ॥ २.५.१३० ॥
ત્યારે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ મહાત્મા રાજાએ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ નારદના વચનો સાંભળીને, તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, આદરપૂર્વક અભિવાદન કરીને, પ્રસન્ન થઈને દેવરૂપ નારદને કહ્યું.
2.5.131
एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं ।
प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा।
उक्त्वा तथा चैव चकार राजा ।
लेभे महीं सागरमेखलां च ॥ २.५.१३१ ॥
"તમે કહ્યું તેમ જ હું કરીશ; મારી પ્રજ્ઞા હજી વધારે વૃદ્ધિ પામી છે." એમ કહીને રાજાએ તેવું જ કર્યું અને સાગરમેખલા પૃથ્વી પ્રાપ્ત કરી.
2.5.132
एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ।
स विहृत्येह सुसुखी शुक्रस्यैति सलोकताम् ॥ २.५.१३२ ॥
ચારેય વર્ણોના રક્ષણમાં આ રીતે વર્તતો રાજા અહીં સુખપૂર્વક જીવન વિતાવીને શુક્રના લોકને પામે છે.