महाभारत · अध्याय 2.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.5.1
अथ तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत ॥ २.५.१ ॥
तेथे महात्मे पांडव बसले असता, थोर पुरुष व गंधर्वही बसले असता, हे भारता!
2.5.2
वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषिः सुरगणार्चितः ।
इतिहासपुराणज्ञः क्रियाकल्पविशेषवित् ॥ २.५.२ ॥
वेद व उपनिषदांचा जाणकार, देवगणांनी पूजलेला ऋषी, इतिहास व पुराणे जाणणारा, क्रियाकल्पाच्या विशेष नियमांचा जाणकार.
2.5.3
स्तुतस्तोमग्रहस्तोभपदक्रमविभागवित् ।
शिक्षाक्षरविभागज्ञः पुराकल्पविशेषवित् ॥ २.५.३ ॥
स्तुती, स्तोम, ग्रह व स्तोभ यांच्या पदक्रम विभागांचा जाणकार, शिक्षेतील अक्षरविभाग जाणणारा, पुरातन कल्पांच्या विशेष नियमांचा जाणकार.
2.5.4
आदिकल्पार्थवेत्ता च कल्पसूत्रार्थतत्त्ववित् ।
ब्रह्मचर्यव्रतपर ऊहापोहविशारदः ॥ २.५.४ ॥
आदिकल्पाचा अर्थ जाणणारा, कल्पसूत्रांचा अर्थ व तत्त्व जाणणारा, ब्रह्मचर्यव्रतात तत्पर, ऊहापोहात निपुण.
2.5.5
नृत्तगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिमस्तथा ।
अष्टादशानां विद्यानां कोशभूतो महाद्युतिः ॥ २.५.५ ॥
नृत्य व गांधर्वविद्येची सेवा करणारा, सर्वत्र अतुलनीय, अठरा विद्यांचा खजिना, महातेजस्वी.
2.5.6
न्यायविद्धर्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविदनुत्तमः ।
ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारदः ॥ २.५.६ ॥
न्यायशास्त्र जाणणारा, धर्मतत्त्वाचा जाणकार, षडंगांचा जाणकार अनुत्तम, ऐक्य, संयोग, नानात्व व समवाय यांत निपुण.
2.5.7
वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान्नयवित्कविः ।
परापरविभागज्ञः प्रमाणकृतनिश्चयः ॥ २.५.७ ॥
ते वक्ते, धैर्यशील, मेधावी, स्मृतिमान, नीति जाणणारे कवी होते; परापरभेद जाणणारे आणि प्रमाणाने निश्चय करणारे होते.
2.5.8
पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित् ।
उत्तरोत्तरवक्ता च वदतोपि बृहस्पतेः ॥ २.५.८ ॥
पाच अवयवांनी युक्त वाक्याचे गुणदोष जाणणारे, उत्तरावर उत्तर देणारे होते; बृहस्पती बोलला तरी ते त्यालाही मागे टाकत.
2.5.9
धर्मकामार्थमोक्षेषु यथावत्कृतनिश्चयः ।
तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्य महामतिः ॥ २.५.९ ॥
धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष यांविषयी यथायोग्य निश्चय करणारे; तसेच या सर्व लोककोशाचे महामती होते.
2.5.10
प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
साङ्ख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सुः सुरासुरान् ॥ २.५.१० ॥
लोक प्रत्यक्ष पाहणारे, तिर्यक, ऊर्ध्व आणि अधः सर्व जाणणारे; सांख्य व योगाचे विभाग जाणणारे, सुर व असुरांना पूर्णपणे जाणू इच्छिणारे होते.
2.5.11
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानविभागवित् ।
षाङ्गुण्यविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः ॥ २.५.११ ॥
संधी व विग्रहाचे तत्त्व जाणणारे, अनुमानाचे विभाग जाणणारे, षाड्गुण्याच्या विधीने युक्त आणि सर्व शास्त्रांत निपुण होते.
2.5.12
युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा ।
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्युक्तो गुणगणैर्मुनिः ॥ २.५.१२ ॥
युद्ध व गांधर्वकलेचे सेवक, सर्वत्र अप्रतिहत; या व इतर अनेक गुणसमूहांनी युक्त मुनी.
2.5.13
लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभां नृप ।
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा ॥ २.५.१३ ॥
हे राजा, सर्व लोकांमध्ये संचार करणारे अत्यंत तेजस्वी नारद तेव्हा ऋषींसह त्या सभेत आले.
2.5.14
पारिजातेन राजेन्द्र पर्वतेन च धीमता ।
सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः ॥ २.५.१४ ॥
हे राजेंद्रा, पारिजात, बुद्धिमान पर्वत आणि सौम्य सुमुख यांच्यासह अमित तेजस्वी देवर्षी आले.
2.5.15
सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः ।
जयाशीर्भिस्तु तं विप्रो धर्मराजानमार्चयत् ॥ २.५.१५ ॥
सभेत बसलेल्या पांडवांना पाहण्यास आनंदित झालेल्या, मनासारख्या वेगवान त्या ब्राह्मणाने जयाशीर्वादांनी धर्मराजाचा सन्मान केला.
2.5.16
तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् ।
सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह ॥ २.५.१६ ॥
आलेल्या ऋषी नारदांना पाहून सर्वधर्मज्ञ पांडवश्रेष्ठ तात्काळ आपल्या बंधूंसह उठून उभे राहिले.
2.5.17
अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा ।
तदर्हमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि ॥ २.५.१७ ॥
तेव्हा विनयाने नम्र होऊन प्रेमाने त्यांना वंदन केले आणि यथाविधि त्यांच्या योग्य आसन अर्पण केले.
2.5.18
गां चैव मधुपर्कं च सम्प्रदायार्घ्यमेव च ।
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित् ॥ २.५.१८ ॥
गाय, मधुपर्क आणि अर्घ्य अर्पण करून धर्मज्ञांनी रत्नांनी व सर्व इच्छित वस्तूंनी त्यांची पूजा केली.
2.5.19
तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः।
धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम् ॥ २.५.१९ ॥
युधिष्ठिराकडून यथोचित पूजा मिळाल्याने ते संतुष्ट झाले. सर्व पांडवांनी सन्मानित केलेल्या, वेदपारंगत त्या महर्षींनी धर्म, काम आणि अर्थ यांनी युक्त असा हा प्रश्न युधिष्ठिराला विचारला.
2.5.20
कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः ।
सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते ॥ २.५.२० ॥
तुझी कार्ये सिद्ध होत आहेत ना? तुझे मन धर्मात रमते ना? सुखांचा उपभोग घेत आहेस ना? मन दुखावलेले नाही ना?
2.5.21
कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेवपितामहैः ।
वर्तसे वृत्तिमक्षुद्रां धर्मार्थसहितां त्रिषु ॥ २.५.२१ ॥
पूर्वीच्या राजांनी आणि राजपितामहांनी आचरलेली, धर्म आणि अर्थाने युक्त, तिन्ही पुरुषार्थांत स्थिर असलेली उदात्त जीवनपद्धती तू अनुसरतोस ना?
2.5.22
कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा ।
उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे ॥ २.५.२२ ॥
अर्थाने धर्माला, धर्माने अर्थाला, किंवा दोन्हींना प्रेमाच्या सारानेच जपतोस ना? कामाने तू पीडित होत नाहीस ना?
2.5.23
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञः सदा वरद सेवसे ॥ २.५.२३ ॥
हे विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठा, वरदा! कालज्ञ होऊन अर्थ, धर्म आणि काम यांची योग्य काळी विभागणी करून तू नेहमी त्यांची सेवा करतोस ना?
2.5.24
कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथाऽनघ ।
बलाबलं तथा सम्यक्वतुर्दश परीक्षसे ॥ २.५.२४ ॥
हे निष्पाप! राजाच्या सहा गुणांनी, सात उपायांनी आणि चौदा घटकांच्या बलाबलाची तू योग्य रीतीने परीक्षा करतोस ना?
2.5.25
कच्चिदात्सानमर्न्वाक्ष्य परांश्च जयतां वर ।
तथा सन्धाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे ॥ २.५.२५ ॥
हे विजेत्यांत श्रेष्ठा, तू स्वतःला आणि शत्रूंना नीट तपासतोस ना? हे भरता, सन्धी करून आठ प्रकारच्या कर्मांचे पालन करतोस ना?
2.5.26
कच्चित्प्रकृतयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ ।
आढ्यास्तथा व्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः ॥ २.५.२६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, राज्याची सात अंगे नष्ट झालेली नाहीत ना? ती समृद्ध आहेत का, संकटात सापडलेली आहेत का, आणि सर्व प्रकारे तुझ्यावर अनुरक्त आहेत ना?
2.5.27
कच्चिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरिशङ्किताः ।
त्वत्तो वा तव चामात्यैर्भिद्यते मन्त्रितं तथा ॥ २.५.२७ ॥
तू नकळत नेमलेल्या बनावट दूतांकडून, तुझ्याकडून किंवा तुझ्या अमात्यांकडून तुझी मसलत फुटत नाही ना?
2.5.28
मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्वेत्सि चिकीर्षितम् ।
कच्चित्सन्धिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे ॥ २.५.२८ ॥
मित्र, उदासीन आणि शत्रू यांचा हेतू तुला माहीत असतो ना? योग्य वेळी सन्धी आणि विग्रह तू आचरतोस ना?
2.5.29
कच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे ।
कच्चिदात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः सम्बोधनक्षमाः ॥ २.५.२९ ॥
उदासीन आणि मध्यम यांच्याशी वागणूक तू मान्य करतोस ना? तुझ्यासारखे, वृद्ध, शुद्ध आणि सल्ला देण्यास समर्थ असे लोक आहेत ना?
2.5.30
कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीरमन्त्रिणः ।
विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत ॥ २.५.३० ॥
तुझे वीर मंत्री कुलीन आणि अनुरक्त असे नेमलेले आहेत ना? हे भरता, राजाचा विजय खरोखर मसलतीच्या मुळावरच अवलंबून असतो.
2.5.31
कच्चित्संवृतमन्त्रैस्ते अमात्यैः शास्त्रकोविदैः ।
राष्ट्रं सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते ॥ २.५.३१ ॥
शास्त्रपारंगत तुमचे अमात्य गुप्त मसलतीने राष्ट्राचे चांगले रक्षण करत आहेत ना, हे तात? शत्रू ते लुटत नाहीत ना?
2.5.32
कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुद्ध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित् ॥ २.५.३२ ॥
तू निद्रेच्या आधीन होत नाहीस ना? योग्य वेळी जागा होतोस ना? रात्रीच्या उत्तरार्धात अर्थाचा विचार करतोस ना, हे अर्थज्ञा?
2.5.33
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रं परिधावति ॥ २.५.३३ ॥
तू एकटाच मसलत करतोस ना? अनेकांसोबत करत नाहीस ना? तुझी गुप्त मसलत राष्ट्रात पसरत नाही ना?
2.5.34
कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् ।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान् ॥ २.५.३४ ॥
लहान मूळ असलेली पण मोठे फळ देणारी कार्ये ठरवून तू त्वरित सुरू करतोस ना? अशा कार्यांमध्ये विघ्न आणत नाहीस ना?
2.5.35
कच्चिन्न स्रवे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम् ॥ २.५.३५ ॥
तुझ्या कर्मांचे परिणाम फुटत नाहीत ना? तुला अज्ञात आणि शंकास्पद कार्ये सर्व पुन्हा सोडून दिली जात नाहीत ना? येथे मिसळलेली स्थितीच कारण आहे का?
2.5.36
आप्तैरलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः ।
कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः ॥ २.५.३६ ॥
विश्वासू, लोभरहित आणि क्रमाने काम करणाऱ्या लोकांकडून तुझी कार्ये पार पाडली जातात ना? हे राजा, जी कार्ये केली गेली ती खरोखर पूर्ण झाली की केवळ जवळजवळ पूर्ण आहेत?
2.5.37
विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित् ।
कच्चित्कारणिका धर्मे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः।
कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः ॥ २.५.३७ ॥
हे वीरा, तुझी कोणती कामे अजून अपूर्ण राहिली आहेत हे तुला ठाऊक आहे का? धर्मात आणि सर्व शास्त्रांत निपुण असलेले न्यायाधीश राजपुत्रांना आणि प्रमुख योद्ध्यांना सर्व प्रकारे कामात गुंतवतात ना?
2.5.38
कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्नः श्रेयसं परम् ॥ २.५.३८ ॥
हजार मूर्खांच्या बदल्यात तू एक पंडित मिळवतोस ना? कारण कार्यातील कठीण प्रसंगी पंडितच आपले परम कल्याण करतो.
2.5.39
कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ २.५.३९ ॥
सर्व किल्ले धन, धान्य, शस्त्रे, पाणी, यंत्रे तसेच कारागीर आणि धनुर्धरांनी परिपूर्ण आहेत ना?
2.5.40
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २.५.४० ॥
एकटा जरी मंत्री बुद्धिमान, शूर, संयमी आणि विचारी असला, तर तो राजाला किंवा राजपुत्राला मोठे ऐश्वर्य मिळवून देऊ शकतो.
2.5.41
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २.५.४१ ॥
तुझ्या स्वपक्षात आणि इतरांमध्ये अठरा, दहा आणि पाच ठिकाणे, प्रत्येकी तीन-तीन अज्ञात हेरांकडून, तू जाणतोस ना?
2.5.42
कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतिपन्नश्च सरवदा ।
नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन ॥ २.५.४२ ॥
हे शत्रुसूदना, शत्रूंना न कळता तू सदैव वागतोस का आणि सावधपणे सर्व शत्रूंवर लक्ष ठेवतोस ना?
2.5.43
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २.५.४३ ॥
तुझा पुरोहित विनयसंपन्न, उत्तम कुलातील, बहुश्रुत, मत्सररहित, सल्ला देणारा आणि सन्मानित आहे ना?
2.5.44
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २.५.४४ ॥
तुझा पुरोहित अग्निकर्मात रत, विधिज्ञ, बुद्धिमान आणि सरळ आहे का, आणि जे हवन झाले व जे होणार आहे ते योग्य वेळी नेहमी सांगतो ना?
2.5.45
कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिपः प्रतिपादकः ।
उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव ॥ २.५.४५ ॥
तुझा दैवज्ञ वेदांगांमध्ये निपुण, ज्योतिषशास्त्राचा प्रवक्ता, सर्व उत्पातांचा जाणकार आणि तुझ्यासाठी कुशल आहे ना?
2.5.46
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २.५.४६ ॥
मोठ्या कामांवर प्रमुख, मध्यम कामांवर मध्यम आणि लहान कामांवर लहान सेवक नियुक्त केले आहेत ना?
2.5.47
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २.५.४७ ॥
उपधांपासून अलिप्त, वडील-आजोबांपासून चालत आलेले, शुचि आणि श्रेष्ठ अमात्यांना तू श्रेष्ठ कामांवर नियुक्त करतोस ना?
2.5.48
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः ।
राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ ॥ २.५.४८ ॥
हे भरतर्षभा, कठोर दंडाने तू प्रजेला अत्यंत उद्विग्न करीत नाहीस ना? तुझे मंत्री तुझ्या राष्ट्राचे शासन करतात ना?
2.5.49
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २.५.४९ ॥
याजक तुला पतिताप्रमाणे, कठोर दान घेणाऱ्या कामुकाप्रमाणे स्त्रिया तुच्छ लेखतात तसे तुच्छ लेखत नाहीत ना?
2.5.50
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तथा। ॥ २.५.५० ॥
तुझा सेनापती धाडसी, शूर, बुद्धिमान, धीरोदात्त, शुचिर्भूत, कुलीन, निष्ठावान आणि दक्ष आहे ना?
2.5.51
कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वयुद्धविशारदाः ।
धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २.५.५१ ॥
तुझे सैन्यातील प्रमुख सर्व प्रकारच्या युद्धात निपुण, धाडसी, शुद्ध आणि पराक्रमी आहेत ना? तू त्यांचा सत्कार करून त्यांना मान दिला आहेस ना?
2.5.52
कच्चिद्वलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि ॥ २.५.५२ ॥
सैन्याला योग्य वेळी अन्न आणि वेतन योग्य प्रमाणात देतोस ना? ते कमी करत नाहीस ना?
2.5.53
कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ॥ २.५.५३ ॥
कालविलंबामुळे अन्न आणि वेतन न मिळालेले हे सेवक दुर्दशेने आपल्या धन्यावर रागावतात; तो अनर्थ अतिशय मोठा मानला गेला आहे.
2.5.54
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति सदा युधि ॥ २.५.५४ ॥
तुझ्यावर सर्व कुलपुत्र, विशेषतः प्रमुख, निष्ठावान आहेत ना? तुझ्या कार्यासाठी युद्धात ते सदैव प्राण अर्पण करतात ना?
2.5.55
कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः साम्परायिकान् ।
अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिगः ॥ २.५.५५ ॥
तू एकटाच, कामाच्या अधीन होऊन, शासन ओलांडून, अनेक कार्यांवर आणि परलोकविषयक बाबींवर मनमानी आज्ञा देत नाहीस ना?
2.5.56
कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन् ।
लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम् ॥ २.५.५६ ॥
माणूस आपल्या पुरुषार्थाने आपले कर्म उजळवून अधिक मान, किंवा अन्न आणि वेतन मिळवतो ना?
2.5.57
कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान् ।
यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्युपपद्यसे ॥ २.५.५७ ॥
विद्येने विनीत आणि ज्ञानात निपुण माणसांना तू त्यांच्या गुणांनुसार योग्य दानाने सन्मानित करतोस ना?
2.5.58
कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमीयुषाम् ।
व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ ॥ २.५.५८ ॥
हे भरतर्षभा, तुझ्यासाठी मृत्यू पत्करलेल्या माणसांच्या पत्नींना आणि संकटात सापडलेल्यांना तू पोसतोस ना?
2.5.59
कच्चिद्भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम् ।
युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि ॥ २.५.५९ ॥
हे पार्था, भीतीने शरण आलेल्या, क्षीण झालेल्या, शत्रू म्हणून आलेल्या किंवा युद्धात जिंकलेल्यांचे तू पुत्राप्रमाणे रक्षण करतोस ना?
2.5.60
कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते ।
समश्चानभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता ॥ २.५.६० ॥
हे पृथ्वीपते, सर्व पृथ्वीसाठी तूच समान आणि शंकातीत, आई आणि वडिलांप्रमाणे आहेस ना?
2.5.61
कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ ।
अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम् ॥ २.५.६१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शत्रू व्यसनग्रस्त आहे हे ऐकून, त्रिविध सैन्याचा विचार करून तू त्याच्यावर वेगाने चढाई करतोस काय?
2.5.62
यात्रामारभसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिन्दम ।
पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम् ॥ २.५.६२ ॥
हे शत्रुदमना, सुदैवाने योग्य काळी तू यात्रा आरंभतोस; पृष्ठभागाचे मूळ, तुझा निश्चय आणि पराजय ओळखले आहेस का?
2.5.63
बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः ।
कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परन्तप।
उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः ॥ २.५.६३ ॥
हे महाराज, सैन्याला आधीच वेतन देऊन, हे शत्रुतापना, शत्रुराष्ट्रातील सेनापतींना योग्य प्रकारे गुप्त रत्ने देतोस का?
2.5.64
कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः ।
पारञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान् ॥ २.५.६४ ॥
हे पार्था, प्रथम स्वतःला जिंकून, इंद्रियांना वश करून, बेसावध आणि इंद्रियजित नसलेल्या शत्रूंना जिंकण्याची इच्छा करतोस का?
2.5.65
कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः ।
साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः ॥ २.५.६५ ॥
तू शत्रूंवर जात असताना, योग्य वेळी साम, दान, भेद आणि दंड हे उपाय विधिपूर्वक योजले जातात का?
2.5.66
तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ।
कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः। ॥ २.५.६६ ॥
त्यांना जिंकण्यासाठी तू पराक्रम करतोस, जिंकल्यावर त्यांचे रक्षण करतोस; अष्टांगयुक्त, चतुर्विध बलांनी युक्त तुझे सैन्य तसेच आहे का?
2.5.67
बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिवर्धिनी ।
कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परन्तप। ॥ २.५.६७ ॥
हे परन्तपा, तुझ्या प्रमुख सेनापतींकडून सुव्यवस्थित, शत्रूंची वाढ रोखणारे तुझे सैन्य परराष्ट्रात लव (हेरगिरी) आणि मुष्टी (गुप्त संचय) यांचेही रक्षण करते का?
2.5.68
अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून् ।
कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव। ॥ २.५.६८ ॥
हे महाराजा, युद्धात शत्रूंचा वध करताना तू (धर्म) सोडत नाहीस ना? तुझ्या स्वराष्ट्रात आणि परराष्ट्रात तुझ्याकडून नेमले गेलेले अनेक अधिकारी आहेत का?
2.5.69
अर्थान्समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम् ॥ २.५.६९ ॥
ते (अधिकारी) (राज्याची) कामे नीट सांभाळतात आणि एकमेकांचे रक्षण करतात.
2.5.70
कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च ।
घ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव। ॥ २.५.७० ॥
हे महाराजा, तुझ्याकडून मान्य केलेले लोक खाण्याचे पदार्थ, अंगाला लावण्याच्या वस्तू आणि सुगंधी द्रव्ये यांचे रक्षण करतात का?
2.5.71
कच्चित्कोशश्च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम् ।
आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः ॥ २.५.७१ ॥
तुझे कोठार आणि धान्यकोठार, वाहने, दरवाजे आणि शस्त्रे, तसेच उत्पन्न हे तुझ्या कल्याणकारी आणि निष्ठावान सेवकांकडून नीट चालवले जाते का?
2.5.72
कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशाम्पते ।
रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान्। ॥ २.५.७२ ॥
हे प्रजापते, अंतर्गत आणि बाह्य संकटांपासून प्रथम तू स्वतःचे रक्षण करतोस का? आणि त्यांचेही, तसेच तुझ्या स्वकीयांपासून आणि परस्परविरोधापासूनही त्यांचे रक्षण करतोस का?
2.5.73
कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च ।
प्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव ॥ २.५.७३ ॥
मद्यपान, द्यूत, क्रीडा किंवा स्त्रिया यांमधील व्यसनातून होणारा तुझा खर्च सकाळीच ते ओळखतात का?
2.5.74
कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः ।
पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशुद्ध्यते तव ॥ २.५.७४ ॥
तुझ्या उत्पन्नाच्या अर्ध्याने, चतुर्थांशाने किंवा त्याच्या भागांनी तुझा खर्च योग्य प्रमाणात राखला जातो का?
2.5.75
कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धा-
न्वणिजः शिल्पिनः श्रितान्।
अभीक्ष्णमनुगृहाणिसि ।
धनधान्येन दुर्गतान् ॥ २.५.७५ ॥
नातेवाईक, गुरुजन, वृद्ध, व्यापारी, कारागीर व आश्रित यांपैकी धनधान्याअभावी दुर्दशेत असलेल्यांवर तू सतत कृपा करतोस का?
2.5.76
कच्चिच्चायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः ।
अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायं व्ययं तव ॥ २.५.७६ ॥
उत्पन्न व खर्चात नियुक्त असलेले सर्व गणक व लेखक सकाळीच दररोज तुझ्या उत्पन्न व खर्चाचे अनुसरण करतात का?
2.5.77
कच्चिदर्थेषु सम्प्रौढान्हितकामाननुप्रियान् ।
नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम् ॥ २.५.७७ ॥
कार्यांत निपुण, हितचिंतक, प्रिय सेवकांना दोष सिद्ध होण्यापूर्वीच त्यांच्या कामावरून तू दूर करत नाहीस ना?
2.5.78
कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान् ।
त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत ॥ २.५.७८ ॥
हे भारता, पुरुषांना उत्तम, अधम व मध्यम ओळखून त्यांच्या योग्यतेनुसार कामांवर तू नियुक्त करतोस का?
2.5.79
कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशाम्पते ।
अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः ॥ २.५.७९ ॥
हे प्रजापते, लोभी, चोर किंवा शत्रू, अथवा ज्यांचा न्यायनिवाडा अद्याप झालेला नाही, असे लोक तुमच्या कामांत तर गुंतलेले नाहीत ना?
2.5.80
कच्चिन्न चौरैर्लुब्धैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा ।
त्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्तुष्टाः कृषीवलाः ॥ २.५.८० ॥
चोर, लोभी, राजपुत्र किंवा स्त्रियांच्या बळामुळे, अथवा तुमच्यामुळे राष्ट्र पीडित होत नाही ना? शेतकरी समाधानी आहेत ना?
2.5.81
कच्चिद्राष्ट्रे तटाकानि पूर्णानि च बृहन्ति च ।
भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका ॥ २.५.८१ ॥
राष्ट्रात पाण्याने भरलेली मोठी तळी भागांमध्ये वाटून बांधली आहेत का? शेती केवळ पावसावर अवलंबून नाही ना?
2.5.82
कच्चिन्नं भक्तं बीजं च कर्षकस्यावसीदति ।
प्रत्येकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम् ॥ २.५.८२ ॥
शेतकऱ्याचे अन्न, भक्त व बीज नष्ट होत नाही ना? प्रत्येकाला शेकडा वाढीसह कर्ज अनुग्रह म्हणून देता ना?
2.5.83
कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनैः ।
वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते ॥ २.५.८३ ॥
हे प्रिय, सज्जनांकडून तुमची वार्ता (शेती-व्यापार) उत्तम चालवली जाते ना? हे प्रिय, वार्तेवर अवलंबून असलेला हा लोक सुखाने वाढतो.
2.5.84
कच्चिच्छूराः कृतप्रज्ञाः पञ्चपञ्च स्वनुष्ठिताः ।
क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव ॥ २.५.८४ ॥
हे राजा, पाच-पाच जणांच्या तुकड्यांत नेमलेले बुद्धिमान शूर एकत्र होऊन तुमच्या राज्यात क्षेम राखतात ना?
2.5.85
कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताः ।
ग्रामवच्च कृताः प्रान्तास्ते च सर्वे त्वदर्पणाः ॥ २.५.८५ ॥
नगरांच्या संरक्षणासाठी गावांना नगरांप्रमाणे वसवले आहे का? सीमावर्ती प्रदेशांनाही गावांप्रमाणे केले आहे का? ते सर्व तुला समर्पित आहेत का?
2.5.86
कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि च ।
पुराणि चौरान्निघ्नन्तश्चरन्ति विषये तव ॥ २.५.८६ ॥
सैन्यासह अनुसरणारे (गुप्तहेर) सपाट आणि विषम स्थानांमध्ये, नगरांमध्ये चोरांना ठार करत तुझ्या राज्यात संचार करतात का?
2.5.87
कच्चित्स्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ २.५.८७ ॥
तू स्त्रियांचे सांत्वन करतोस का? त्या सुरक्षित आहेत का? तू त्यांच्यावर विश्वास ठेवत नाहीस ना? तू आपले गुपित त्यांना सांगत नाहीस ना?
2.5.88
कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च ।
प्रियाण्यनुभवञ्शेषे न त्वमन्तः पुरे नृप ॥ २.५.८८ ॥
हे राजा, तातडीची बातमी ऐकून आणि त्याचा विचार करूनच तू अंतःपुरात प्रिय सुखे भोगत झोपतोस ना, वेगळे नाही ना?
2.5.89
कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्रेः सुप्त्वा विशाम्पते ।
सञ्चिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे ॥ २.५.८९ ॥
हे प्रजापालका, रात्रीचे पहिले दोन प्रहर झोपून, शेवटच्या प्रहरी उठून तू धर्म आणि अर्थ यांचा विचार करतोस ना?
2.5.90
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलङ्कृतः ।
उत्थाय काले कालज्ञैः सह पाण्डव मन्त्रिभिः ॥ २.५.९० ॥
हे पाण्डवा, तू सदैव सुशोभित होऊन लोकांना दर्शन देतोस ना? काळ जाणणाऱ्या मंत्र्यांसह योग्य वेळी उठून?
2.5.91
कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलङ्कृताः ।
उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिन्दम ॥ २.५.९१ ॥
लाल वस्त्रे परिधान केलेले, हाती तलवार घेतलेले, सुशोभित रक्षक तुमच्या रक्षणासाठी सभोवती तुमची सेवा करतात ना, हे शत्रुदमना?
2.5.92
कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशाम्पते ।
परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च ॥ २.५.९२ ॥
हे प्रजापते, दंडास पात्र लोकांशी यमासारखे आणि पूज्य लोकांशी परीक्षा करून, अप्रिय व प्रिय दोघांशीही तुम्ही योग्य वर्तन करता ना?
2.5.93
कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा ।
मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि ॥ २.५.९३ ॥
हे पार्था, औषधांनी किंवा नियमाने शारीरिक पीडा, आणि वृद्धांच्या सेवेने मानसिक पीडा तुम्ही नेहमी दूर करता ना?
2.5.94
कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः ।
सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा ॥ २.५.९४ ॥
अष्टांग चिकित्सेत निपुण वैद्य, तुमचे हितचिंतक व अनुरक्त लोक तुमच्या शरीरासाठी नेहमी हितकारक आहेत ना?
2.5.95
कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा मानाद्वापि विशाम्पते ।
अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तान्नापास्यसि कथञ्चन ॥ २.५.९५ ॥
हे प्रजापते, लोभाने, मोहाने किंवा मानाने देखील, आलेल्या वादी व प्रतिवादीला तुम्ही कोणत्याही प्रकारे नाकारत नाही ना?
2.5.96
कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वा ।
आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणात्सि वै ॥ २.५.९६ ॥
लोभाने, मोहाने, विश्वासाने किंवा प्रेमाने देखील, तुमच्या आश्रित माणसांची उपजीविका तुम्ही तोडत नाही ना?
2.5.97
कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः ।
त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथञ्चन ॥ २.५.९७ ॥
नगरातील लोक आणि राष्ट्रात राहणारे तुझ्यासोबत एकजुटीने आहेत ना? शत्रूंनी कसेही विकत घेऊन ते तुझ्याविरुद्ध उभे राहत नाहीत ना?
2.5.98
कच्चिन्न दुर्बलः शत्रुर्बलेन परिपीडितः ।
मन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां च कथञ्चन ॥ २.५.९८ ॥
दुर्बल शत्रूला बळाने पीडित केले जात नाही ना? बलवान शत्रूला मंत्राने, किंवा दोन्हींनी कसेही करून पीडित केले जात नाही ना?
2.5.99
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु सन्त्यजन्ति त्वया हृताः ॥ २.५.९९ ॥
सर्व भूमिपाल, विशेषतः प्रमुख राजे, तुझ्यावर अनुरक्त आहेत ना? तुझ्याकडून जिंकले गेलेले तुझ्यासाठी प्राणही त्यागतात ना?
2.5.100
कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते ।
ब्राह्मणानां च साधूनां तव नैः श्रेयसी शुभा।
दक्षिणास्त्वं ददास्येषां नित्यं स्वर्गापवर्गदाः ॥ २.५.१०० ॥
सर्व विद्यांमध्ये गुणानुसार तू सन्मान करतोस ना? ब्राह्मण आणि साधूंचा तुझ्याकडून होणारा सत्कार शुभ आणि परम कल्याणकारी आहे ना? स्वर्ग आणि मोक्ष देणाऱ्या दक्षिणा तू त्यांना नेहमी देतोस ना?
2.5.101
कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः ।
यतमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे ॥ २.५.१०१ ॥
त्रयी (वेदत्रय) ज्याचे मूळ आहे, पूर्वजांनी आचरलेल्या त्या धर्मात, तो पाळण्याचा प्रयत्न करत तू त्या कर्मात गुंतलेला असतोस ना?
2.5.102
कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्रन्ति वै द्विजाः ।
गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम् ॥ २.५.१०२ ॥
तुझ्या घरी द्विज रुचकर आणि उत्तम अन्न खातात ना? गुणवान आणि सद्गुणसंपन्न असे ते तुझ्या देखरेखीखाली दक्षिणेसह भोजन करतात ना?
2.5.103
कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः ।
पौण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान् ॥ २.५.१०३ ॥
तू एकाग्रचित्ताने सर्व यज्ञ, वाजपेय आणि पौण्डरीक यज्ञ पूर्णपणे करण्यासाठी आत्मसंयमाने प्रयत्न करतोस का?
2.5.104
कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपि ।
चैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २.५.१०४ ॥
तू आप्तजन, गुरू, वडीलधारे, देव, तपस्वी, पवित्र चैत्य, मंगल वृक्ष आणि ब्राह्मणांना नमस्कार करतोस का?
2.5.105
कच्चिच्छोको न मन्युर्वा त्वया प्रोत्पाद्यतेऽनघ ।
अपि मङ्गलहस्तश्च जनः पार्श्वे न तिष्ठति ॥ २.५.१०५ ॥
हे निष्पाप, तुझ्याकडून शोक किंवा क्रोध निर्माण होत नाही ना? मंगलहस्त लोक तुझ्या जवळ उभे राहत नाहीत ना?
2.5.106
कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी ॥ २.५.१०६ ॥
हे निष्पाप, तुझी ही बुद्धी आणि हे वर्तन आयुष्य व यश देणारे आणि धर्म, काम, अर्थ दाखवणारे आहे ना?
2.5.107
एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति ।
विजित्य च महीं राजा सोत्यन्तं सुखमेधते ॥ २.५.१०७ ॥
या बुद्धीने वागणाऱ्या राजाचे राष्ट्र नष्ट होत नाही; पृथ्वी जिंकून तो राजा अत्यंत सुखात वाढतो.
2.5.108
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि ।
अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचि ॥ २.५.१०८ ॥
आर्य, विशुद्धात्मा, चोरीच्या कर्मासाठी चिन्हांकित केलेला, शास्त्रात अकुशल पण कुशल म्हणवणाऱ्यांकडून लोभाने वधला न गेलेला शुचि असा कोणी आहे ना?
2.5.109
दुष्टो गृहीतस्तत्कारितज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ ॥ २.५.१०९ ॥
हे नरश्रेष्ठा, चोरीची पद्धत जाणणाऱ्यांनी पकडलेला आणि पुराव्यासह दिसलेला दुष्ट चोर धनलोभाने सोडला जात नाही का?
2.5.110
उत्पन्नानकच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत ।
अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः ॥ २.५.११० ॥
हे भारता, तुझे अमात्य धनाने वश होऊन श्रीमंत आणि गरीब यांच्या प्रकरणांकडे चुकीच्या दृष्टीने पाहत नाहीत ना?
2.5.111
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम् ॥ २.५.१११ ॥
नास्तिकता, असत्य, क्रोध, प्रमाद, दीर्घसूत्रता, ज्ञानी लोकांचे अदर्शन, आळस, पंचवृत्ती-भोग, प्रयोजनांवर एकांगी विचार आणि अनर्थज्ञांसह विचार.
2.5.112
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ।
मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ॥ २.५.११२ ॥
निश्चित केलेल्या गोष्टींचा आरंभ न करणे, मंत्रणेचे रक्षण न करणे, मंगल इत्यादी विधी न करणे आणि सर्व बाजूंनी बंड उठणे.
2.5.113
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ।
प्रायशोयैर्विनश्यन्ति कृतमूलापि पार्थिवः ॥ २.५.११३ ॥
ज्या चौदा राजदोषांमुळे मुळावर उभा असलेला राजाही बहुधा नष्ट होतो, ते दोष तू टाळतोस ना?
2.5.114
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफळं धनम् ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ २.५.११४ ॥
तुझे वेद सफल झाले आहेत का? तुझे धन सफल झाले आहे का? तुझ्या पत्नी सफल आहेत का? तू ऐकलेले ज्ञान सफल झाले आहे का?
2.5.115
कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम् ।
कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम् ॥ २.५.११५ ॥
वेद कसे फलदायी होतात? धन कसे फलदायी होते? पत्नी कशा फलदायी होतात? शास्त्रज्ञान कसे फलदायी होते?
2.5.116
अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् ।
रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥ २.५.११६ ॥
वेदांचे फळ अग्निहोत्र; धनाचे फळ दान आणि उपभोग; पत्नींचे फळ रती आणि पुत्र; शास्त्रज्ञानाचे फळ शील आणि सदाचार.
2.5.117
एतदाख्याय स मुनिर्नारदो वै महातपाः ।
पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ २.५.११७ ॥
हे सांगून त्या महातपस्वी मुनी नारदांनी त्यानंतर धर्मात्मा युधिष्ठिरांना हे विचारले.
2.5.118
कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात् ।
यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः ॥ २.५.११८ ॥
दूरावरून नफ्यासाठी आलेल्या व्यापाऱ्यांकडून शुल्कावर जगणारे अधिकारी ठरलेलाच कर वसूल करतात ना?
2.5.119
कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताः ।
उपानयन्ति पण्यानि उपाधाभिरवञ्चिताः ॥ २.५.११९ ॥
हे राजा! तुझ्या नगरात आणि राष्ट्रात सन्मानित पुरुष फसवणुकीला बळी न पडता वस्तू आणतात ना?
2.5.120
कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः ।
नित्यमर्थविदां तात यथाधर्मार्थदर्शिनाम् ॥ २.५.१२० ॥
वत्सा! धर्म आणि अर्थाने युक्त, अर्थ जाणणाऱ्या आणि धर्म-अर्थ यथार्थ पाहणाऱ्या वृद्धांची वाणी तू नेहमी ऐकतोस ना?
2.5.121
कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च ।
धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयेते मधुसर्पिषी ॥ २.५.१२१ ॥
तुम्ही शेती-व्यवसायात, गाईंमध्ये, फुलां-फळांमध्ये असलेले मध आणि तूप धर्मासाठी द्विजांना देववता का?
2.5.122
द्रव्योपकरणं किञ्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम् ।
चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं सम्प्रयच्छसि ॥ २.५.१२२ ॥
तुम्ही सर्व कारागिरांना नेहमी, चातुर्मासातही किमान साहित्य व उपकरणे नियमितपणे व योग्य रीतीने देता का?
2.5.123
कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि ।
सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन् ॥ २.५.१२३ ॥
तुम्ही केलेले कार्य ओळखून कर्त्याची प्रशंसा करता का? महाराज, सज्जनांमध्ये त्याचा सत्कार करून पूजन करता का?
2.5.124
कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ ।
हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो ॥ २.५.१२४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तुम्ही सर्व सूत्रे स्वीकारता का? हत्ती, घोडे किंवा रथ यांची सूत्रे देखील, हे विभो?
2.5.125
कच्चिदभ्यस्यते सम्यग्गृहे ते भरतर्षभ ।
धनुर्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रं च नागरम् ॥ २.५.१२५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तुमच्या घरी धनुर्वेदाचे सूत्र आणि नागरी यंत्रसूत्र नीट अभ्यासले जाते का?
2.5.126
कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ ।
विषयोगास्तथा सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः ॥ २.५.१२६ ॥
हे निष्पाप, तुम्हाला सर्व अस्त्रे आणि ब्रह्मदंड अवगत आहेत का? तसेच शत्रुनाश करणारे सर्व विषप्रयोगही तुम्हाला ज्ञात आहेत का?
2.5.127
कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्वं व्यालभयात्तथा ।
रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षशि ॥ २.५.१२७ ॥
अग्नीच्या भयापासून, सर्व हिंस्र श्वापदांच्या भयापासून, तसेच रोग व राक्षसांच्या भयापासून तू आपले राष्ट्र नीट रक्षण करतोस ना?
2.5.128
कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान् ।
पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि ॥ २.५.१२८ ॥
हे धर्मज्ञा, आंधळे, मुके, पांगळे, व्यंग असलेले, बांधवहीन आणि संन्यासी यांचेही तू पित्याप्रमाणे रक्षण करतोस ना?
2.5.129
षडवर्था महाराज कच्चित्ते पृष्ठतः कृताः ।
निद्राऽऽलस्यं भयं क्रोधो मार्दवं दीर्घसूत्रता ॥ २.५.१२९ ॥
हे महाराजा, निद्रा, आळस, भय, क्रोध, मृदुता आणि दीर्घसूत्रता या सहा गोष्टी तू मागे टाकल्या आहेत ना?
2.5.130
ततः कुरूणामृषभो महात्मा ।
श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य।
प्रणम्य पादावभिवाद्य तुष्टो ।
राजाऽब्रवीन्नारदं देवरूपम् ॥ २.५.१३० ॥
तेव्हा कुरूंमध्ये श्रेष्ठ असलेला महात्मा राजा ब्राह्मणश्रेष्ठ नारदाचे बोल ऐकून, त्यांच्या चरणी नमस्कार करून, आदराने अभिवादन करून, संतुष्ट होऊन देवरूप नारदांना म्हणाला.
2.5.131
एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं ।
प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा।
उक्त्वा तथा चैव चकार राजा ।
लेभे महीं सागरमेखलां च ॥ २.५.१३१ ॥
"आपण सांगितल्याप्रमाणे मी करीन; माझी प्रज्ञा आणखी वाढली आहे." असे म्हणून राजाने तसेच केले आणि सागरमेखला पृथ्वी मिळवली.
2.5.132
एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ।
स विहृत्येह सुसुखी शुक्रस्यैति सलोकताम् ॥ २.५.१३२ ॥
चारही वर्णांच्या रक्षणात असे वर्तन करणारा राजा येथे सुखाने जीवन जगून शुक्राच्या लोकाला प्राप्त होतो.