महाभारत · अध्याय 2.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.50.1
शृणु राजंस्ततो विष्णोः प्रादुर्भावं महात्मनः ।
अष्टाविंशे युगे चापि मार्कण्डेयपुरः सरः ॥ २.५०.१ ॥
हे राजा, ऐक. महात्मा विष्णूचा अवतार. अठ्ठाविसाव्या युगातही मार्कंडेयांच्या पुढाकाराने.
2.50.2
तिथौ नावमिके जज्ञे तथा दशरथादपि ।
कृत्वाऽऽत्मानं महाबाहुश्चतुर्धा विष्णुरव्ययः ॥ २.५०.२ ॥
नवमीच्या तिथीला जन्मला, दशरथापासूनही. महाबाहू अव्यय विष्णूने स्वतःला चार भागांत विभागून.
2.50.3
लोके राम इति ख्यातस्तेजसा भास्करोपमः ।
प्रसादनार्थं लोकस्य विष्णुस्तत्र सनातनः ॥ २.५०.३ ॥
जगात राम या नावाने प्रसिद्ध झाला, तेजात सूर्यासारखा. जगाला प्रसन्न करण्यासाठी सनातन विष्णू तेथे.
2.50.4
धर्मार्थमेव कौन्तेय जज्ञे तत्र महायशाः ।
तमप्याहुर्मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस्तनुम् ॥ २.५०.४ ॥
हे कौन्तेया, धर्मासाठीच तेथे तो महायशस्वी जन्मला. त्यालाही मनुष्येंद्र, सर्वभूतपतीचे शरीर म्हणतात.
2.50.5
यज्ञविघ्नकरस्तत्र विश्वामित्रस्य भारत ।
सुबाहुर्निहतस्तेन मारीचस्ताडितो भृशम् ॥ २.५०.५ ॥
हे भारता, तेथे विश्वामित्राच्या यज्ञात विघ्न आणणारा सुबाहू त्याच्याकडून मारला गेला; मारीच अत्यंत जखमी झाला.
2.50.6
तस्मै दत्तानि चास्राणि विश्वमित्रेण धीमता ।
वधार्थं सर्वशत्रूणां दुर्वाराणि सुरैरपि ॥ २.५०.६ ॥
त्या बुद्धिमान विश्वामित्राने त्याला अस्त्रे दिली — सर्व शत्रूंना मारण्यासाठी, देवांनाही दुर्निवार.
2.50.7
वर्तमाने महायज्ञे जनकस्य महात्मनः ।
भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया भृशम् ॥ २.५०.७ ॥
महात्मा जनकाचा महायज्ञ चालू असताना, खेळ खेळत्यासारखे त्याने माहेश्वर धनुष्य अत्यंत जोराने मोडले.
2.50.8
ततस्तु सीतां जग्राह भार्यार्थे जानकीं विभुः ।
नगरीं पुनरासाद्य मुमुदे तत्र सीतया ॥ २.५०.८ ॥
मग त्या समर्थाने जानकी सीतेला पत्नी म्हणून स्वीकारले; नगरात पुन्हा येऊन तेथे सीतेसह तो आनंदित झाला.
2.50.9
कस्यचित्त्वथ कालस्य पित्रा तत्राभिचोदितः ।
कैकेय्याः प्रियमन्विच्छन्वनमभ्यवपद्यत ॥ २.५०.९ ॥
काही काळानंतर वडिलांनी तेथे प्रेरणा दिल्यामुळे, कैकेयीचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने तो वनात गेला.
2.50.10
यः समाः सर्वधर्मज्ञश्चतुर्दश वने वसन ।
लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः ॥ २.५०.१० ॥
सर्वधर्मज्ञ तो राम चौदा वर्षे वनात राहिला; लक्ष्मणाच्या मागोमाग जाऊन, सर्व प्राण्यांच्या हितात रमला.
2.50.11
चतुर्दश वने तीर्त्वा तदा वर्षाणि भारत ।
रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेत्यभिहिता जनैः ॥ २.५०.११ ॥
हे भारता, चौदा वर्षे वनात घालवून, तेव्हा ज्याच्या बाजूला मूर्तिमंत उभी असलेली तिला लोक सीता म्हणत.
2.50.12
पूर्वोचितत्वात्सा लक्ष्मीर्भर्तारमनुशोचति ।
जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः ॥ २.५०.१२ ॥
पूर्वीच्या योग्यतेमुळे ती लक्ष्मी आपल्या पतीसाठी शोक करते. जनस्थानी राहून त्याने देवांचे कार्य केले.
2.50.13
मारीचं दूषणं हुत्वा खरं त्रिशिरसं तथा ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां घोरकर्मणाम् ॥ २.५०.१३ ॥
मारीच, दूषण, खर आणि त्रिशिरा यांना मारून, तसेच घोर कर्म करणारे चौदा हजार राक्षस.
2.50.14
जघान रामो धर्मात्मा प्रजानां हितकाम्यय ।
विराधं च कबन्धं च राक्षसौ घोरकर्मिणौ ॥ २.५०.१४ ॥
धर्मात्मा रामाने प्रजेच्या हिताची इच्छा करून घोर कर्म करणारे विराध आणि कबंध या दोन राक्षसांना मारले.
2.50.15
जघान च तदा रामो गन्धर्वौ शाषविक्षतौ ।
स रावणस्य भगिनीनासाच्छेदमकारयत् ॥ २.५०.१५ ॥
तेव्हा रामाने शापाने जखमी झालेल्या दोन गंधर्वांना मारले; त्याने रावणाच्या बहिणीचे नाक कापवले.
2.50.16
भार्यावियोगं तं प्राप्य मृगयन्व्यचरद्वनम् ।
स तस्मादृश्यमूकं तु गत्वा पम्पामतीत्य च ॥ २.५०.१६ ॥
पत्नीचा वियोग झाल्याने तिचा शोध घेत तो वनात फिरला; तेथून ऋष्यमूकाला जाऊन पंपा ओलांडली.
2.50.17
सुग्रीवं मारुतिं दृष्ट्वा चक्रे मैत्रीं तयोः स वै ।
अथ गत्वा स किष्किन्धां सुग्रीवेण तदा सह ॥ २.५०.१७ ॥
सुग्रीव आणि मारुतीला पाहून त्याने त्यांच्याशी मैत्री केली; मग तो किष्किंधेला जाऊन सुग्रीवासोबत राहिला.
2.50.18
निहत्य वालिनं युद्धे वानरेद्रं महाबलम् ।
अभ्यपिञ्चत्तदा रामः सुग्रीवं वानरेश्वरम् ॥ २.५०.१८ ॥
युद्धात महाबली वानरेंद्र वालीला मारून तेव्हा रामाने सुग्रीवाला वानरांचा राजा म्हणून अभिषेक केला.
2.50.19
ततः स वीर्यवान्राजंस्त्वरया वै समुत्सुकः ।
विचित्य वायुपुत्रेण लङ्कादेशं निवेदितः ॥ २.५०.१९ ॥
हे राजन्, तेव्हा तो पराक्रमी वायुपुत्राने शोधलेल्या लंकादेशाची वार्ता कळवल्यावर त्वरेने उत्सुक झाला.
2.50.20
मेतुं वद्ध्वा समुद्रस्य वानरैः स समुत्सुकः ।
सीतायाः पदमन्विच्छन्रामो लङ्कां विवेश वै ॥ २.५०.२० ॥
समुद्रावर वानरांसह सेतू बांधून, उत्सुक होऊन सीतेचा माग शोधत रामाने खरोखरच लंकेत प्रवेश केला.
2.50.21
देवोरगगणानां हि यक्षराक्षसपक्षिणाम् ।
तत्रावद्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम् ॥ २.५०.२१ ॥
देव, नाग, यक्ष, राक्षस व पक्षी यांच्याही समूहांना युद्धात अजिंक्य, निंदनीय राक्षसराज रावण तेथे होता.
2.50.22
युक्तं राक्षसकोटीभिर्भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।
दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर्वरदानेन दर्पितम् ॥ २.५०.२२ ॥
कोट्यवधी राक्षसांनी युक्त, फुटलेल्या अंजनाच्या राशीसारखा, देवगणांनाही पाहणे कठीण, वरदानाने गर्विष्ठ.
2.50.23
जघान सचिवैः सार्धं सान्वयं रावणं रणे ॥ २.५०.२३ ॥
युद्धात मंत्र्यांसह, वंशासह रावणाला (रामाने) ठार केले.
2.50.24
त्रैलोक्यकण्टकं वीरं महाकायं महाबलम् ।
रावमं सगणं हत्वा रामो भूतपतिः पुरा ॥ २.५०.२४ ॥
त्रिलोकाचा काटा, वीर, विशालकाय आणि महाबली रावणाला त्याच्या गणांसह ठार करून राम, जो पूर्वी भूतपती होता.
2.50.25
लङ्कायां तं महात्मानं राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।
अभिषिच्य ततो राम अमरत्वं ददौ तदा ॥ २.५०.२५ ॥
लंकेत त्या महात्म्या राक्षसराज विभीषणाचा राज्याभिषेक करून, हे राम, तेव्हा त्याला अमरत्व दिले.
2.50.26
आरुह्य पुष्पकं रामः सीतामादाय पाण्डव ।
सबलं स्वपुरं गत्वा धर्मराज्यमपालयत् ॥ २.५०.२६ ॥
पुष्पक विमानात बसून, सीतेला घेऊन, हे पाण्डवा, सैन्यासह आपल्या नगरीत जाऊन रामाने धर्मराज्य चालवले.
2.50.27
दानवो लवणो नाम मधोः पुत्रो महाबलः ।
शत्रुघ्नेन हतो राजंस्तदा रामस्य शासनात् ॥ २.५०.२७ ॥
मधूचा पुत्र लवण नावाचा महाबलवान दानव, हे राजा, तेव्हा रामाच्या आज्ञेने शत्रुघ्नाकडून मारला गेला.
2.50.28
एवं बहूनि कर्माणि कृत्वा लोकहिताय सः ।
राजं चकार विधिवद्रामो धर्मभृतां वरः ॥ २.५०.२८ ॥
अशा प्रकारे लोककल्याणासाठी अनेक कर्मे करून धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ रामाने विधिपूर्वक राजसूय यज्ञ केला.
2.50.29
शताश्वमेधानाजह्रे ज्योतिरुक्थ्यान्निरर्गलान् ।
नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नात्ययः प्राणिनां तदा। ॥ २.५०.२९ ॥
शंभर अश्वमेध यज्ञ आणि ज्योतिष्टोम व उक्थ्य यज्ञ त्याने अडथळ्याविना केले; तेव्हा प्राण्यांमध्ये अशुभ शब्द ऐकू आले नाहीत, आणि अकाली मृत्यूही नव्हता.
2.50.30
न दस्युजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशसति ।
ऋषीणां देवतानां च मनुष्याणां तथैव च ॥ २.५०.३० ॥
रामाच्या राज्यात, ज्याची प्रशंसा होत होती, दरोडेखोरांपासून भय नव्हते; ऋषी, देव आणि मनुष्य यांनाही तसेच.
2.50.31
पृथिव्यां धार्मिकाः सर्वे रामे राज्यं प्रशासति ।
नाधर्मिष्ठो नरः कश्चिद्बभूव प्राणिनां क्वचित् ॥ २.५०.३१ ॥
राम राज्य करत असताना पृथ्वीवर सर्वजण धार्मिक होते; प्राण्यांमध्ये कोणताही अधार्मिक मनुष्य कधीही नव्हता.
2.50.32
प्राणापानौ समौ ह्यास्तां रामे राज्यं प्रशासति ।
गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ॥ २.५०.३२ ॥
राम राज्य करत असताना प्राण आणि अपान समान होते; याविषयी पुराणे जाणणारे लोक एक गाथाही गातात.
2.50.33
श्यामो युवा लोहिताक्षो मातङ्गानामिवर्षभः ।
आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाबलः ॥ २.५०.३३ ॥
ते सावळ्या वर्णाचे, तरुण, लालसर डोळ्यांचे होते; हत्तींमधील वृषभासारखे, गुडघ्यापर्यंत लांब बाहू असलेले, सुंदर मुख, सिंहासारखे खांदे असलेले आणि महाबलवान होते.
2.50.34
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
राज्यं भोगं च सम्प्राप्य शशास पृथिवीमिमाम् ॥ २.५०.३४ ॥
राज्य व भोग प्राप्त करून त्यांनी दहा हजार व एक हजार वर्षे ही पृथ्वी राज्य केली.
2.50.35
रामो रामो राम इति प्राजानामभवन्कथाः ।
रामभूतं जगदिदं रामे राज्यं प्रशासति ॥ २.५०.३५ ॥
"राम, राम, राम" हेच प्रजेचे बोलणे झाले; राम राज्य करत असताना हे जग राममय झाले.
2.50.36
ऋग्यजुः सामहीनाश्च न तदाऽसन्द्विजायः ।
उषित्वा दण्डके कार्यं त्रिदशानां चकार सः ॥ २.५०.३६ ॥
त्या काळी ऋक्, यजुः, साम यांपासून रहित असे द्विज नव्हते; त्यांनी दण्डकारण्यात वास करून देवांचे कार्य पार पाडले.
2.50.37
पूर्वापकारिणं तं तु पौलस्त्यं मनुजर्षभम् ।
देवगन्धर्वनागानामरिं स निजघानह ॥ २.५०.३७ ॥
पूर्वी अपकार केलेल्या त्या पौलस्त्याला — देव, गंधर्व व नागांच्या शत्रूला — त्या मनुजश्रेष्ठाने ठार केले.
2.50.38
सत्ववान्गुणसम्पन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा ।
एवमेव महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ २.५०.३८ ॥
सत्त्वगुणी, गुणसंपन्न, स्वतेजाने तळपणारे, तसेच महाबाहू इक्ष्वाकुकुलवर्धन (राम).
2.50.39
रावणं सगणं हत्वा दिवमाक्रमताभिभूः ।
ति दाशरथेः ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः ॥ २.५०.३९ ॥
रावणाला त्याच्या परिवारासह मारून तो विजेता स्वर्गात चढला. अशा प्रकारे दशरथपुत्र महात्म्याचा अवतार प्रसिद्ध आहे.
2.50.40
ततः कृष्णो महाबाहुर्भीतानामभयङ्करः ।
अष्टाविंशे युगे राजञ्जज्ञे श्रीवत्सलक्षणः ॥ २.५०.४० ॥
नंतर भयभीतांना अभय देणारे महाबाहू कृष्ण, हे राजा, अठ्ठाविसाव्या युगात श्रीवत्सलक्षणांनिशी जन्मले.
2.50.41
पेशलश्च वदान्यश्चलोके बहुमतो नृषु ।
स्मृतिमान्देशकालज्ञः शङ्खचक्रगदासिभृत् ॥ २.५०.४१ ॥
तो मधुर, उदार, जगात माणसांत अत्यंत आदरणीय, स्मरणशील, देशकाल जाणणारा, शंख-चक्र-गदा-खड्ग धारण करणारा आहे.
2.50.42
वासुदेव इति ख्यातो लोकानां हितकृत्सदा ।
वृष्णीनां च कुले जातो भूमेः प्रियचिकीर्षया ॥ २.५०.४२ ॥
वासुदेव नावाने प्रसिद्ध, जो सदैव लोकांचे हित करणारा, पृथ्वीचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने वृष्णिकुलात जन्मला.
2.50.43
शत्रूणां भयकृद्दाता मधुहेति स विश्रुतः ।
शकटार्जुनरामाणां कीलस्थानान्यसूदयत् ॥ २.५०.४३ ॥
तो शत्रूंना भय देणारा आहे; मधूचा वध करणारा म्हणून प्रसिद्ध आहे. शकट, अर्जुन व रामाची कीलस्थाने त्याने नष्ट केली.
2.50.44
कंसादीन्निजघानाजौ दैत्यान्मानुषविग्रहान् ।
अयं लोकहितार्थाय प्रादुर्भावो महात्मनः ॥ २.५०.४४ ॥
युद्धात त्याने कंस इत्यादी मानवदेहधारी दैत्यांचा वध केला. हा महात्म्याचा प्रादुर्भाव लोककल्याणासाठी आहे.
2.50.45
कल्की विष्णुयशा नाम भूयश्चोत्पत्स्यते हरिः ।
लेर्युगान्ते सम्प्राप्ते धर्मे शिथिलतां गते ॥ २.५०.४५ ॥
कल्की, विष्णुयशा नावाने, हरी पुन्हा जन्म घेईल; युगाच्या अंती, धर्म शिथिल झाल्यावर.
2.50.46
पाषण्डिनां गणानां हि वधार्थं भरतर्षभ ।
धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं विप्राणां हितकाम्यया ॥ २.५०.४६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पाखंडी समूहांच्या वधासाठी, धर्माच्या वृद्धीसाठी आणि ब्राह्मणांच्या हितेच्छेने.
2.50.47
एते चान्ये च बहवो विष्णोर्देवगणैर्युताः ।
प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः ॥ २.५०.४७ ॥
हे आणि इतर अनेक विष्णूचे प्रादुर्भाव, देवगणांसह; पुराणांमध्ये ब्रह्मवाद्यांनी गायलेले आहेत.