Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.51

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.51.1

एवमुक्ते तु कौन्तेयस्ततः कौरवनन्दनः ।
आबभाषे पुनर्भीष्णे धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २.५१.१ ॥

ऐसा कहे जाने पर कुन्ती-पुत्र, कौरवों के आनन्द, धर्मराज युधिष्ठिर ने फिर भीष्म से कहा।

2.51.2

भूय एव मनुष्येन्द्र उपेन्द्रस्य यशस्विनः ।
जन्म वृष्णिषु विज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥ २.५१.२ ॥

हे मनुष्यों के इन्द्र, हे वक्ताओं में श्रेष्ठ! मैं यशस्वी उपेन्द्र (कृष्ण) का वृष्णियों में जन्म फिर से जानना चाहता हूँ।

2.51.3

यथैव भगवाञ्जातः क्षिताविह जनार्दनः ।
माधवेषु महाबुद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २.५१.३ ॥

जिस प्रकार भगवान जनार्दन इस पृथ्वी पर माधवों में, महाबुद्धि, उत्पन्न हुए, हे पितामह, वह मुझे बताइए।

2.51.4

एवमुक्तस्ततो भीष्मः केशवस्य महात्मनः ।
माधवेषु तथा जन्म कथयामास वीर्यवान् ॥ २.५१.४ ॥

ऐसा कहे जाने पर फिर वीर्यवान भीष्म ने महात्मा केशव का माधवों में जन्म इस प्रकार सुनाया।

2.51.5

हन्त ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथातथम् ।
यतो नारायणस्येह जन्म वृष्णिषु कौरव ॥ २.५१.५ ॥

अच्छा, हे युधिष्ठिर, मैं तुम्हें यथावत बताता हूँ कि नारायण का यहाँ वृष्णियों में जन्म किस प्रकार हुआ, हे कौरव।

2.51.6

पुरा लोके महाराज वर्तमाने कृते युगे ।
आसीत्रैलोक्यविख्यातः सङ्ग्रामस्तारकामयः ॥ २.५१.६ ॥

हे महाराज, पूर्वकाल में, जब कृतयुग चल रहा था, तब लोक में त्रिलोकविख्यात तारक के निमित्त एक युद्ध हुआ था।

2.51.7

विरोचनो मयस्तारो वराहः श्वेत एव च ।
विप्रचित्तिः प्रलम्बश्च वृत्रजम्भबलादयः ॥ २.५१.७ ॥

विरोचन, मय, तार, वराह, श्वेत और विप्रचित्ति, प्रलम्ब तथा वृत्र, जम्भ, बल आदि।

2.51.8

नमुचिः कालनेमिश्च प्रह्लाद इति विश्रुतः ।
लम्बः किशोरः स्वर्भानुररिष्टो राक्षसेश्वरः ॥ २.५१.८ ॥

नमुचि, कालनेमि और प्रह्लाद, जो प्रसिद्ध हैं; लम्ब, किशोर, स्वर्भानु तथा राक्षसराज अरिष्ट।

2.51.9

एते चान्ये च बहवो दैत्यसङ्घाः सहस्रशः ।
नानाशस्त्रधरा राजन्नानाभूषणवाहनाः ॥ २.५१.९ ॥

ये और दूसरे भी बहुत से दैत्यों के समूह हज़ारों की संख्या में थे, हे राजन्, जो नाना प्रकार के शस्त्र धारण किए और नाना आभूषणों व वाहनों से सजे थे।

2.51.10

देवतानामभिमुखास्तस्थुर्दैतेयदानवाः ।
देवास्तु युध्यमानास्ते दानवानभ्ययू रणे ॥ २.५१.१० ॥

दैत्य और दानव देवताओं के सामने खड़े हो गए; और देवता युद्ध करते हुए रण में दानवों की ओर बढ़े।

2.51.11

आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः ।
इन्द्रो यमश्च वरुणश्चन्द्रश्चैव धनेश्वरः ॥ २.५१.११ ॥

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण; इन्द्र, यम, वरुण, चन्द्र तथा धनेश्वर कुबेर।

2.51.12

अश्विनौ च महावीर्यौ ये चान्ये देवतागणाः ।
चक्रुर्युद्धं महाघोरं दानवैश्च यथाक्रमम् ॥ २.५१.१२ ॥

महापराक्रमी दोनों अश्विनीकुमार और जो अन्य देवगण थे, उन्होंने दानवों के साथ यथाक्रम अत्यन्त भयानक युद्ध किया।

2.51.13

युध्यमानाः समेयुश्च देवा दैतेयदानवैः ।
तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसङ्कुलम् ॥ २.५१.१३ ॥

लड़ते हुए देवता दैत्यों और दानवों से भिड़ गए। वह युद्ध भयंकर हुआ, देवों और दानवों से भरा हुआ।

2.51.14

ताभ्यां बलाभ्यां सञ्जज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा ।
तीक्ष्णशस्त्रैः किरन्तोऽथ अभ्ययुर्देवदानवाः ॥ २.५१.१४ ॥

उन दोनों सेनाओं के बीच तब भीषण संघर्ष छिड़ गया। तीखे शस्त्रों की वर्षा करते हुए देवता और दानव आगे बढ़े।

2.51.15

घ्रन्ति देवान्सगन्धर्वान्सयक्षोरगचारणान् ।
ते वध्यमाना दैतेयैर्देवसङ्घास्तदा रणे ॥ २.५१.१५ ॥

दैत्य गन्धर्वों, यक्षों, नागों और चारणों सहित देवताओं को मार रहे थे। तब युद्धभूमि में दैत्यों द्वारा मारे जाते हुए देवसमूह।

2.51.16

त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायमं प्रभुम् ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हरिरीश्वरः ॥ २.५१.१६ ॥

मन में रक्षक को याद करते हुए वे प्रभु देव नारायण की शरण में गए। इसी बीच वहाँ ईश्वर हरि आ पहुँचे।

2.51.17

दीपयञ्ज्योतिषा भूमिं शङ्खचक्रगदाधरः ।
तमागतं सुपर्णस्थं विष्णुं लोकनमस्कृतम् ॥ २.५१.१७ ॥

अपनी तेजस्विता से पृथ्वी को प्रकाशित करते हुए, शंख, चक्र और गदा धारण किए हुए। गरुड़ पर आसीन, लोकों द्वारा नमस्कृत उन विष्णु के आने पर।

2.51.18

दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे भयं त्यक्त्वा रमे सुराः ।
चक्रुर्युद्धं पुनः सर्वे देवा दैतेयदानवैः ॥ २.५१.१८ ॥

उन्हें देखकर सभी देवता हर्ष से भर गए, भय त्याग दिया, और हे राम, वे सब देवता फिर से दैत्यों और दानवों से युद्ध करने लगे।

2.51.19

तद्युद्धमभवद्घोरमचिन्त्यं रोमहर्षणम् ।
जघ्रुर्दैत्यान्त्रणे घोराः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥ २.५१.१९ ॥

वह युद्ध भयानक, अकल्पनीय और रोंगटे खड़े कर देने वाला था। इन्द्र के नेतृत्व में सभी भयंकर देवताओं ने रण में दैत्यों पर प्रहार किया।

2.51.20

ते बाध्यमाना बिबुधैर्दुद्रुवुदैत्यदानवाः ॥ २.५१.२० ॥

देवताओं से पीड़ित होकर वे दैत्य और दानव भाग निकले।

2.51.21

विद्रुतान्दानवान्दृष्ट्वा तदा भारत संयुगे ।
कालनेमिरिति ख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यता ॥ २.५१.२१ ॥

हे भरतवंशी! युद्ध में दानवों को भागते देखकर तब कालनेमि नाम का प्रसिद्ध दानव सामने प्रकट हुआ।

2.51.22

शत्रुप्रहरणे घोरः शतबाहुः शताननः ।
शतशीर्षः स्थितः श्रीमाञ्छतशृङ्गं इवाचलः ॥ २.५१.२२ ॥

शत्रुओं पर प्रहार करने में भयंकर, सौ भुजाओं वाला, सौ मुखों वाला और सौ सिरों वाला वह तेजस्वी दानव सौ शिखरों वाले पर्वत के समान खड़ा था।

2.51.23

भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणाङ्गदः ।
धूम्रकेतुर्हरिश्मश्रुर्निर्दष्टोष्ठपुटाननः ॥ २.५१.२३ ॥

सूर्य के समान मुकुट वाला, झंकारते आभूषण और बाजूबंद पहने, धुएँ के ध्वज वाला, पीली दाढ़ी वाला, दाँतों से काटे हुए होंठ और मुख वाला।

2.51.24

त्रैलोक्यान्तरविस्तारं धारयन्विपुलं वपुः ।
तर्जयन्वै रणे देवाञ्छादयन्वै दिशो दश ॥ २.५१.२४ ॥

तीनों लोकों के बीच तक फैला हुआ विशाल शरीर धारण किए, रण में देवताओं को ललकारता और दसों दिशाओं को ढकता हुआ।

2.51.25

अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धो व्यादितास्य इवान्तकः ।
तत्र शस्त्रप्रतानैश्च देवान्धर्षितवान्त्रणे ॥ २.५१.२५ ॥

अत्यन्त क्रुद्ध होकर वह खुले मुख वाले यम के समान दौड़ पड़ा, और वहाँ युद्ध में शस्त्रों की बौछार से उसने देवताओं पर आक्रमण कर उन्हें पीड़ित किया।

2.51.26

अभ्याययुः सुरान्सर्वान्पुनस्ते दैत्यदानवाः ।
आपीडयन्त्रणे क्रुद्धास्ततो देवान्युधिष्ठिर ॥ २.५१.२६ ॥

फिर वे दैत्य और दानव क्रोधित होकर सभी देवताओं पर टूट पड़े, और हे युधिष्ठिर, युद्ध में उन्होंने देवताओं को पीड़ित किया।

2.51.27

ते वध्यमाना विबुधाः समरे कालनेमिना ।
दैत्यैश्चैव महाराज दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ २.५१.२७ ॥

समर में कालनेमि और दैत्यों द्वारा मारे जाते हुए वे देवता, हे महाराज, दसों दिशाओं में भाग गए।

2.51.28

विबुधान्विद्रुतान्दृष्ट्वा कालनेमिर्महा।ञसुरः ।
इन्द्रं यमं च वरुणं वायुं च धनदं रविम् ॥ २.५१.२८ ॥

देवताओं को भागते हुए देखकर महान असुर कालनेमि ने इन्द्र, यम, वरुण, वायु, धनद और सूर्य को (देखा)।

2.51.29

एतांश्चान्यान्बलाञ्जित्वा तेषां कार्याण्यवाप सः ।
तान्सर्वान्सहसा जित्वा कालनेमिर्महासुरः ॥ २.५१.२९ ॥

इन्हें और अन्य देवताओं को बलपूर्वक जीतकर उसने उनके कार्य अपने अधीन कर लिए; उन सबको सहसा जीतकर महान असुर कालनेमि (ने यह किया)।

2.51.30

ददर्श गगने विष्णुं सुपर्णस्थं महाद्युतिम् ।
तं दृष्ट्वा क्रोधताम्राक्षस्तर्जयन्नभ्ययात्तदा ॥ २.५१.३० ॥

उसने आकाश में गरुड़ पर स्थित महान तेजस्वी विष्णु को देखा; उन्हें देखकर क्रोध से लाल नेत्रों वाला वह तब उन्हें धमकाते हुए आगे बढ़ा।

2.51.31

स बाहुशतमुद्यम्य सर्वास्त्रग्रहणं रणे ।
रोषाद्भारत दैत्येन्द्रो विष्णोरुरसि पातयत् ॥ २.५१.३१ ॥

उसने रणभूमि में सैकड़ों भुजाएँ उठाकर, जो सब प्रकार के अस्त्र थामे थीं, क्रोध से, हे भारत, दैत्यों के स्वामी ने विष्णु की छाती पर प्रहार किया।

2.51.32

दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे मयपुरोगमाः ।
स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य सर्वे विष्णुमुपाद्रवन् ॥ २.५१.३२ ॥

दैत्य और दानव, सब मय के नेतृत्व में, अपने-अपने अस्त्र लेकर सभी विष्णु की ओर दौड़ पड़े।

2.51.33

स ताड्यमानो।ञतिबलैर्दैत्यैः सर्वायुघोद्यतैः ।
न चचाल हरिर्युद्धेऽकम्पमान इवाचलः ॥ २.५१.३३ ॥

अति बलशाली दैत्यों द्वारा, जो सब आयुध उठाए थे, प्रहार किए जाने पर भी हरि युद्ध में नहीं डगमगाए, जैसे अचल पर्वत कम्पित नहीं होता।

2.51.34

पुनरुद्यम्य सङ्क्रुद्धः कालनेमिर्दृढां गदाम् ।
जघान गदया राजंस्तं विष्णुं गरुडं च वै ॥ २.५१.३४ ॥

फिर क्रोध से भरकर कालनेमि ने दृढ़ गदा उठाई और हे राजन्, उस गदा से विष्णु और गरुड़ दोनों पर प्रहार किया।

2.51.35

तं दृष्ट्वा गुरडं श्रान्तं चक्रमुद्यस्य वै हरिः ।
शतं शिरांसि बाहूंश्च सोच्छिनत्कालनेमिनः ॥ २.५१.३५ ॥

गरुड़ को थका हुआ देखकर हरि ने चक्र उठाया, और उसने कालनेमि के सौ सिर और भुजाएँ काट डालीं।

2.51.36

जघानान्यांस्च तान्सर्वान्समरे दैत्यदानवान् ।
विबुधानामृषीणां च स्वानि स्थानानि वै ददौ ॥ २.५१.३६ ॥

उसने युद्ध में अन्य सब दैत्यों और दानवों को भी मार डाला, और देवताओं तथा ऋषियों को उनके अपने स्थान लौटा दिए।

2.51.37

दत्त्वा सुराणां सुग्रीतो योग्यकर्माणि भारत ।
जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा हरिः ॥ २.५१.३७ ॥

देवताओं को उनके योग्य स्थान देकर, हे भारत, अत्यन्त प्रसन्न हरि तब ब्रह्मा के साथ ब्रह्मलोक को चले गए।

2.51.38

ब्रह्मलोकं प्रविश्याश्च प्राप्य नारायणः प्रभुः ।
पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रयम् ॥ २.५१.३८ ॥

ब्रह्मलोक में प्रवेश करके प्रभु नारायण ब्रह्मा के उस प्राचीन, दिव्य सदन तक पहुँचे, जो नारायण का आश्रय था।

2.51.39

स प्रविश्य तदा देवः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
सहस्रशीर्षा भूत्वा च शयनायोपचक्रमे ॥ २.५१.३९ ॥

वह देव वहाँ प्रवेश करके महर्षियों द्वारा स्तुति किए जाते हुए, सहस्र शीर्षों वाले रूप को धारण करके शयन के लिए उद्यत हुए।

2.51.40

आदिदेवः पुराणात्मा निद्रावशमुपागतः ।
शेते सुखं सदा विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः ॥ २.५१.४० ॥

आदिदेव, पुराणात्मा, निद्रा के वश में आए हुए, अव्यय विष्णु जगत को मोहित करते हुए सदा सुखपूर्वक शयन करते हैं।

2.51.41

जग्मुस्तस्याथ वर्षाणि शयानस्य महात्मनः ।
षट्त्रिंशच्छतसाहस्रं मानुषेणेह सङ्ख्यया ॥ २.५१.४१ ॥

उस सोते हुए महात्मा के मानव गणना के अनुसार यहाँ छत्तीस लाख वर्ष बीत गए।

2.51.42

जग्मुः कृतयुगत्रेताद्वापरान्ते बुबोध ह ।
ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः सुरैश्चापि सहर्षिभिः ॥ २.५१.४२ ॥

कृत, त्रेता और द्वापर युगों के अन्त में वे जागे; ब्रह्मा आदि, देवताओं और महर्षियों द्वारा स्तुति किए जाते हुए।

2.51.43

उत्पत्य शयनाद्विष्णुर्ब्रह्मणा विबुधैः सह ।
देवानां च हितार्थाय ययौ देवसभां प्रति ॥ २.५१.४३ ॥

विष्णु शय्या से उठकर ब्रह्मा और देवताओं के साथ देवताओं के हित के लिए देवसभा की ओर चले गए।

2.51.44

मेरोः शिरसि विन्यस्तां ज्वलन्तीं तां शुभां सभाम् ।
विविशुस्ते सुराः सर्वे ब्रह्मणा सह भारत ॥ २.५१.४४ ॥

हे भारत! मेरु के शिखर पर स्थित उस दीप्तिमान और शुभ सभा में ब्रह्मा के साथ वे सभी देवता प्रविष्ट हुए।

2.51.45

जग्मुस्तत्र निषेदुस्ते सा निःशब्दा ह्यभूत्तदा ।
तत्र भूमिरुवाचाथ खेदात्करुणभाषिणी ॥ २.५१.४५ ॥

वे वहाँ पहुँचे और बैठ गए; तब वह सभा निःशब्द हो गई। वहाँ दुःख से करुण वाणी बोलती हुई भूमि ने तब कहा।

2.51.46

राज्ञां बलैर्बलवतां खिन्नास्मि भृशपीडिता ।
नित्यं भारपरिश्रान्ता दुःखं जीवाम्यहं सुराः ॥ २.५१.४६ ॥

बलवान राजाओं की सेनाओं से मैं थक गई हूँ और अत्यंत पीड़ित हूँ। निरंतर भार से श्रांत होकर, हे देवताओ, मैं दुःख में जी रही हूँ।

2.51.47

पुरे पुरे च नृपतिः कोटिसङ्ख्यैर्बलैर्वृतः ।
राष्ट्रे राष्ट्रे च शतशो ग्रामाः कुलसहस्रिणः ॥ २.५१.४७ ॥

हर नगर में एक राजा करोड़ों की संख्या वाली सेनाओं से घिरा रहता है; और हर राज्य में सैकड़ों गाँव हैं, जिनमें हज़ारों कुल बसते हैं।

2.51.48

भूमिपानां सहस्रैश्च तेषां च बिलनां बलैः ।
ग्रामायुतैः पुरै राष्ट्रैरहं निर्विवरीकृता ॥ २.५१.४८ ॥

सहस्रों भूमिपतियों और उन बिलवासी राजाओं की सेनाओं से, तथा दसियों हज़ार गाँवों, नगरों और राज्यों से मैं ऐसी भर दी गई हूँ कि मुझमें कहीं रिक्त स्थान नहीं बचा।

2.51.49

तस्माद्धारयितुं शक्त्या न क्षमासि जनानहम् ।
दैत्यैश्च बाध्यमानास्ताः प्राज नित्यं दुरात्मभिः ॥ २.५१.४९ ॥

इसलिए मैं तुम्हारे द्वारा शक्ति से धारण किए जाने योग्य नहीं हूँ। दैत्यों द्वारा, जो दुरात्मा हैं, निरंतर पीड़ित होकर मैं…

2.51.50

भूमेस्तु वचनं श्रुत्वा देवो नारायणस्तदा ।
व्यादिश्य तान्सुरान्सर्वान्क्षितौ वस्तुं मनो दधे ॥ २.५१.५० ॥

पृथ्वी के वचन सुनकर तब देव नारायण ने उन सभी देवताओं को आदेश देकर पृथ्वी पर निवास करने का मन में निश्चय किया।