महाभारत · अध्याय 2.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.51.1
एवमुक्ते तु कौन्तेयस्ततः कौरवनन्दनः ।
आबभाषे पुनर्भीष्णे धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २.५१.१ ॥
असे सांगितल्यावर कुंतीपुत्र, कौरवांचा आनंद असलेला धर्मराज युधिष्ठिर पुन्हा भीष्मांशी बोलला.
2.51.2
भूय एव मनुष्येन्द्र उपेन्द्रस्य यशस्विनः ।
जन्म वृष्णिषु विज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥ २.५१.२ ॥
हे मनुष्येंद्रा, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा! यशस्वी उपेंद्राचा (कृष्णाचा) वृष्णींमधील जन्म पुन्हा जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
2.51.3
यथैव भगवाञ्जातः क्षिताविह जनार्दनः ।
माधवेषु महाबुद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २.५१.३ ॥
भगवान जनार्दन या पृथ्वीवर माधवांमध्ये, महाबुद्धिमान होऊन ज्या प्रकारे जन्मला, ते हे पितामहा, मला सांगा.
2.51.4
एवमुक्तस्ततो भीष्मः केशवस्य महात्मनः ।
माधवेषु तथा जन्म कथयामास वीर्यवान् ॥ २.५१.४ ॥
असे विचारले असता पराक्रमी भीष्मांनी महात्मा केशवाचा माधवांमधील जन्म असा सांगितला.
2.51.5
हन्त ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथातथम् ।
यतो नारायणस्येह जन्म वृष्णिषु कौरव ॥ २.५१.५ ॥
ठीक, हे युधिष्ठिरा, नारायण येथे वृष्णींमध्ये ज्या प्रकारे जन्मला ते मी तुला यथार्थ सांगतो, हे कौरवा.
2.51.6
पुरा लोके महाराज वर्तमाने कृते युगे ।
आसीत्रैलोक्यविख्यातः सङ्ग्रामस्तारकामयः ॥ २.५१.६ ॥
हे महाराजा, पूर्वी कृतयुग चालू असताना लोकात त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असा तारकासंबंधी एक संग्राम झाला होता.
2.51.7
विरोचनो मयस्तारो वराहः श्वेत एव च ।
विप्रचित्तिः प्रलम्बश्च वृत्रजम्भबलादयः ॥ २.५१.७ ॥
विरोचन, मय, तार, वराह, श्वेत, विप्रचित्ती, प्रलंब, वृत्र, जंभ, बल इत्यादी.
2.51.8
नमुचिः कालनेमिश्च प्रह्लाद इति विश्रुतः ।
लम्बः किशोरः स्वर्भानुररिष्टो राक्षसेश्वरः ॥ २.५१.८ ॥
नमुचि, कालनेमी, प्रसिद्ध प्रल्हाद, लंब, किशोर, स्वर्भानु आणि राक्षसेश्वर अरिष्ट.
2.51.9
एते चान्ये च बहवो दैत्यसङ्घाः सहस्रशः ।
नानाशस्त्रधरा राजन्नानाभूषणवाहनाः ॥ २.५१.९ ॥
हे आणि इतर अनेक, हजारो दैत्यसंघ, हे राजा, नाना शस्त्रे धारण करणारे, नाना अलंकार व वाहनांनी युक्त होते.
2.51.10
देवतानामभिमुखास्तस्थुर्दैतेयदानवाः ।
देवास्तु युध्यमानास्ते दानवानभ्ययू रणे ॥ २.५१.१० ॥
दैत्य व दानव देवतांसमोर उभे राहिले; आणि देव युद्ध करीत रणात दानवांवर चालून गेले.
2.51.11
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः ।
इन्द्रो यमश्च वरुणश्चन्द्रश्चैव धनेश्वरः ॥ २.५१.११ ॥
आदित्य, वसू, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण; इंद्र, यम, वरुण, चंद्र आणि धनेश्वर कुबेर.
2.51.12
अश्विनौ च महावीर्यौ ये चान्ये देवतागणाः ।
चक्रुर्युद्धं महाघोरं दानवैश्च यथाक्रमम् ॥ २.५१.१२ ॥
महापराक्रमी दोन अश्विनीकुमार आणि इतर देवगणांनी दानवांबरोबर यथाक्रम अतिभयंकर युद्ध केले.
2.51.13
युध्यमानाः समेयुश्च देवा दैतेयदानवैः ।
तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसङ्कुलम् ॥ २.५१.१३ ॥
लढणारे देव दैत्य आणि दानवांशी भिडले. देव-दानवांनी भरलेले ते युद्ध भयंकर झाले.
2.51.14
ताभ्यां बलाभ्यां सञ्जज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा ।
तीक्ष्णशस्त्रैः किरन्तोऽथ अभ्ययुर्देवदानवाः ॥ २.५१.१४ ॥
त्या दोन सैन्यांमध्ये तेव्हा तुमुल संघर्ष पेटला. तीक्ष्ण शस्त्रांचा वर्षाव करीत देव-दानव पुढे सरसावले.
2.51.15
घ्रन्ति देवान्सगन्धर्वान्सयक्षोरगचारणान् ।
ते वध्यमाना दैतेयैर्देवसङ्घास्तदा रणे ॥ २.५१.१५ ॥
दैत्य गंधर्व, यक्ष, उरग आणि चारणांसह देवांना मारत होते. तेव्हा रणांगणात दैत्यांनी मारलेले देवसमूह.
2.51.16
त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायमं प्रभुम् ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हरिरीश्वरः ॥ २.५१.१६ ॥
मनाने रक्षक असलेल्या देव नारायण प्रभूला ते शरण गेले. याच वेळी तेथे ईश्वर हरी आले.
2.51.17
दीपयञ्ज्योतिषा भूमिं शङ्खचक्रगदाधरः ।
तमागतं सुपर्णस्थं विष्णुं लोकनमस्कृतम् ॥ २.५१.१७ ॥
तेजाने पृथ्वी उजळवीत, शंख-चक्र-गदा धारण करून, गरुडावर बसून आलेल्या, लोकांनी नमस्कारलेल्या विष्णूला.
2.51.18
दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे भयं त्यक्त्वा रमे सुराः ।
चक्रुर्युद्धं पुनः सर्वे देवा दैतेयदानवैः ॥ २.५१.१८ ॥
त्यांना पाहून आनंदलेल्या सर्व देवांनी भय सोडले. हे रामा, सर्व देव पुन्हा दैत्य आणि दानवांशी युद्ध करू लागले.
2.51.19
तद्युद्धमभवद्घोरमचिन्त्यं रोमहर्षणम् ।
जघ्रुर्दैत्यान्त्रणे घोराः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥ २.५१.१९ ॥
ते युद्ध भयंकर, अकल्पनीय आणि अंगावर काटा आणणारे होते. इंद्राच्या पुढाकाराने सर्व उग्र देवांनी रणांगणात दैत्यांवर प्रहार केला.
2.51.20
ते बाध्यमाना बिबुधैर्दुद्रुवुदैत्यदानवाः ॥ २.५१.२० ॥
देवांनी पीडित केलेले ते दैत्य आणि दानव पळून गेले.
2.51.21
विद्रुतान्दानवान्दृष्ट्वा तदा भारत संयुगे ।
कालनेमिरिति ख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यता ॥ २.५१.२१ ॥
हे भरता! युद्धात दानवांना पळताना पाहून तेव्हा कालनेमी नावाचा प्रसिद्ध दानव समोर दिसला.
2.51.22
शत्रुप्रहरणे घोरः शतबाहुः शताननः ।
शतशीर्षः स्थितः श्रीमाञ्छतशृङ्गं इवाचलः ॥ २.५१.२२ ॥
शत्रूंवर प्रहार करण्यात भयंकर, शंभर बाहू, शंभर मुखे आणि शंभर मस्तके असलेला तो श्रीमान शंभर शिखरांच्या पर्वतासारखा उभा राहिला.
2.51.23
भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणाङ्गदः ।
धूम्रकेतुर्हरिश्मश्रुर्निर्दष्टोष्ठपुटाननः ॥ २.५१.२३ ॥
सूर्यासारखा मुकुट असलेला, झणझणणारी आभूषणे आणि बाजूबंद घातलेला, धुराच्या ध्वजाचा, पिंगट दाढीचा, दातांनी चावलेले ओठ आणि तोंड असलेला.
2.51.24
त्रैलोक्यान्तरविस्तारं धारयन्विपुलं वपुः ।
तर्जयन्वै रणे देवाञ्छादयन्वै दिशो दश ॥ २.५१.२४ ॥
तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेले विशाल शरीर धारण करून, रणात देवांना धमकावत आणि दहाही दिशा व्यापत.
2.51.25
अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धो व्यादितास्य इवान्तकः ।
तत्र शस्त्रप्रतानैश्च देवान्धर्षितवान्त्रणे ॥ २.५१.२५ ॥
अत्यंत संतापून उघड्या तोंडाच्या यमासारखा तो धावला; तेथे युद्धात शस्त्रांच्या वर्षावाने त्याने देवांवर हल्ला करून त्यांना पीडा दिली.
2.51.26
अभ्याययुः सुरान्सर्वान्पुनस्ते दैत्यदानवाः ।
आपीडयन्त्रणे क्रुद्धास्ततो देवान्युधिष्ठिर ॥ २.५१.२६ ॥
पुन्हा ते दैत्य आणि दानव क्रोधाने सर्व देवांवर चालून आले; हे युधिष्ठिरा, युद्धात त्यांनी देवांना पीडा दिली.
2.51.27
ते वध्यमाना विबुधाः समरे कालनेमिना ।
दैत्यैश्चैव महाराज दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ २.५१.२७ ॥
युद्धात कालनेमी आणि दैत्यांकडून मारले जात असलेले ते देव, हे महाराजा, दहा दिशांकडे पळाले.
2.51.28
विबुधान्विद्रुतान्दृष्ट्वा कालनेमिर्महा।ञसुरः ।
इन्द्रं यमं च वरुणं वायुं च धनदं रविम् ॥ २.५१.२८ ॥
देव पळताना पाहून महासुर कालनेमीने इंद्र, यम, वरुण, वायू, कुबेर आणि सूर्य यांना पाहिले.
2.51.29
एतांश्चान्यान्बलाञ्जित्वा तेषां कार्याण्यवाप सः ।
तान्सर्वान्सहसा जित्वा कालनेमिर्महासुरः ॥ २.५१.२९ ॥
यांना आणि इतरांना बलाने जिंकून त्याने त्यांची कार्ये स्वतःकडे घेतली; त्या सर्वांना अचानक जिंकणाऱ्या महासुर कालनेमीने असे केले.
2.51.30
ददर्श गगने विष्णुं सुपर्णस्थं महाद्युतिम् ।
तं दृष्ट्वा क्रोधताम्राक्षस्तर्जयन्नभ्ययात्तदा ॥ २.५१.३० ॥
आकाशात गरुडावर उभ्या असलेल्या महातेजस्वी विष्णूला त्याने पाहिले; त्याला पाहून क्रोधाने लाल डोळ्यांचा तो धमकावत तेव्हा पुढे सरकला.
2.51.31
स बाहुशतमुद्यम्य सर्वास्त्रग्रहणं रणे ।
रोषाद्भारत दैत्येन्द्रो विष्णोरुरसि पातयत् ॥ २.५१.३१ ॥
युद्धात सर्व शस्त्रे धरणाऱ्या शंभर बाहू उगारून, हे भारता, रागाने दैत्येंद्राने विष्णूच्या छातीवर प्रहार केला.
2.51.32
दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे मयपुरोगमाः ।
स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य सर्वे विष्णुमुपाद्रवन् ॥ २.५१.३२ ॥
दैत्य आणि दानव, मयाच्या नेतृत्वाखाली सर्वजण, आपापली शस्त्रे घेऊन विष्णूकडे धावले.
2.51.33
स ताड्यमानो।ञतिबलैर्दैत्यैः सर्वायुघोद्यतैः ।
न चचाल हरिर्युद्धेऽकम्पमान इवाचलः ॥ २.५१.३३ ॥
सर्व शस्त्रे उगारलेल्या अति बलवान दैत्यांनी प्रहार केलेला असूनही हरी युद्धात हलला नाही, अचल पर्वताप्रमाणे.
2.51.34
पुनरुद्यम्य सङ्क्रुद्धः कालनेमिर्दृढां गदाम् ।
जघान गदया राजंस्तं विष्णुं गरुडं च वै ॥ २.५१.३४ ॥
पुन्हा संतापलेल्या कालनेमीने दृढ गदा उगारून, हे राजा, त्या गदेने विष्णूवर आणि गरुडावरही प्रहार केला.
2.51.35
तं दृष्ट्वा गुरडं श्रान्तं चक्रमुद्यस्य वै हरिः ।
शतं शिरांसि बाहूंश्च सोच्छिनत्कालनेमिनः ॥ २.५१.३५ ॥
गरुडाला थकलेले पाहून हरीने चक्र उगारले आणि कालनेमीची शंभर शिरे व बाहू तोडले.
2.51.36
जघानान्यांस्च तान्सर्वान्समरे दैत्यदानवान् ।
विबुधानामृषीणां च स्वानि स्थानानि वै ददौ ॥ २.५१.३६ ॥
युद्धात इतर सर्व दैत्य व दानवांना त्याने ठार केले, आणि देव व ऋषींना त्यांची स्वस्थाने परत दिली.
2.51.37
दत्त्वा सुराणां सुग्रीतो योग्यकर्माणि भारत ।
जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा हरिः ॥ २.५१.३७ ॥
हे भारता, देवतांना त्यांची योग्य स्थाने देऊन अत्यंत प्रसन्न झालेले हरी तेव्हा ब्रह्मदेवांसह ब्रह्मलोकाला गेले.
2.51.38
ब्रह्मलोकं प्रविश्याश्च प्राप्य नारायणः प्रभुः ।
पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रयम् ॥ २.५१.३८ ॥
ब्रह्मलोकात प्रवेश करून प्रभू नारायण ब्रह्मदेवांच्या त्या प्राचीन, दिव्य निवासस्थानी पोहोचले; ते नारायणाचे आश्रयस्थान होते.
2.51.39
स प्रविश्य तदा देवः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
सहस्रशीर्षा भूत्वा च शयनायोपचक्रमे ॥ २.५१.३९ ॥
तो देव तेथे प्रवेश करून महर्षींकडून स्तुती केला जात असताना, सहस्र मस्तकांचे रूप धारण करून शयनासाठी सिद्ध झाला.
2.51.40
आदिदेवः पुराणात्मा निद्रावशमुपागतः ।
शेते सुखं सदा विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः ॥ २.५१.४० ॥
आदिदेव, पुराणात्मा, निद्रेच्या अधीन झालेले, अव्यय विष्णू जगाला मोहित करीत सदैव सुखाने शयन करतात.
2.51.41
जग्मुस्तस्याथ वर्षाणि शयानस्य महात्मनः ।
षट्त्रिंशच्छतसाहस्रं मानुषेणेह सङ्ख्यया ॥ २.५१.४१ ॥
झोपी गेलेल्या त्या महात्म्याचे मानवी गणनेनुसार येथे छत्तीस लाख वर्षे उलटली.
2.51.42
जग्मुः कृतयुगत्रेताद्वापरान्ते बुबोध ह ।
ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः सुरैश्चापि सहर्षिभिः ॥ २.५१.४२ ॥
कृत, त्रेता, द्वापर या युगांच्या अंती ते जागे झाले; ब्रह्मदेवादींनी, देवांनी आणि महर्षींनी स्तुती केली असता.
2.51.43
उत्पत्य शयनाद्विष्णुर्ब्रह्मणा विबुधैः सह ।
देवानां च हितार्थाय ययौ देवसभां प्रति ॥ २.५१.४३ ॥
विष्णू शय्येवरून उठून ब्रह्मदेव आणि देवांसह देवांच्या हितासाठी देवसभेकडे गेले.
2.51.44
मेरोः शिरसि विन्यस्तां ज्वलन्तीं तां शुभां सभाम् ।
विविशुस्ते सुराः सर्वे ब्रह्मणा सह भारत ॥ २.५१.४४ ॥
हे भारता, मेरूच्या शिखरावर स्थापित त्या तेजस्वी शुभ सभेत ब्रह्मदेवांसह सर्व देव प्रविष्ट झाले.
2.51.45
जग्मुस्तत्र निषेदुस्ते सा निःशब्दा ह्यभूत्तदा ।
तत्र भूमिरुवाचाथ खेदात्करुणभाषिणी ॥ २.५१.४५ ॥
ते तेथे गेले आणि बसले; तेव्हा ती सभा निःशब्द झाली. तेथे दुःखाने करुण वाणीने पृथ्वी बोलली.
2.51.46
राज्ञां बलैर्बलवतां खिन्नास्मि भृशपीडिता ।
नित्यं भारपरिश्रान्ता दुःखं जीवाम्यहं सुराः ॥ २.५१.४६ ॥
बलवान राजांच्या सैन्यांमुळे मी खिन्न आणि अत्यंत पीडित आहे. सततच्या भाराने थकून, हे देवांनो, मी दुःखात जगत आहे.
2.51.47
पुरे पुरे च नृपतिः कोटिसङ्ख्यैर्बलैर्वृतः ।
राष्ट्रे राष्ट्रे च शतशो ग्रामाः कुलसहस्रिणः ॥ २.५१.४७ ॥
प्रत्येक नगरात कोट्यवधी सैन्यांनी वेढलेला एक राजा आहे; प्रत्येक राष्ट्रात हजारो कुटुंबे असलेली शेकडो गावे आहेत.
2.51.48
भूमिपानां सहस्रैश्च तेषां च बिलनां बलैः ।
ग्रामायुतैः पुरै राष्ट्रैरहं निर्विवरीकृता ॥ २.५१.४८ ॥
हजारो भूपतींच्या आणि त्यांच्या सैन्यांनी, हजारो गावे, नगरे आणि राष्ट्रांनी मी अशी भरून गेले आहे की माझ्यात कुठेही रिकामी जागा उरलेली नाही.
2.51.49
तस्माद्धारयितुं शक्त्या न क्षमासि जनानहम् ।
दैत्यैश्च बाध्यमानास्ताः प्राज नित्यं दुरात्मभिः ॥ २.५१.४९ ॥
म्हणून तुझ्या शक्तीने मला धारण करणे तुला शक्य नाही. दुरात्म्या दैत्यांकडून सतत पीडित होऊन मी…
2.51.50
भूमेस्तु वचनं श्रुत्वा देवो नारायणस्तदा ।
व्यादिश्य तान्सुरान्सर्वान्क्षितौ वस्तुं मनो दधे ॥ २.५१.५० ॥
पृथ्वीचे बोल ऐकून तेव्हा देव नारायणाने त्या सर्व देवांना आज्ञा देऊन पृथ्वीवर वास करण्याचा निश्चय केला.