Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.58

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.58.1

एवमालोकयाञ्चक्रुर्द्वारकामृषभास्त्रयः ।
उपेन्द्रबलदेवौ च वासवश्च महायशाः ॥ २.५८.१ ॥

इस प्रकार द्वारका के तीन श्रेष्ठ पुरुषों ने देखा — उपेन्द्र, बलदेव और महायशस्वी वासव ने।

2.58.2

ततस्तं पाण्डरं शौरिर्मूर्ध्नि तिष्ठन्गरुत्मतः ।
प्रीतः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां रोमहर्षणम् ॥ २.५८.२ ॥

तब गरुड़ के सिर पर खड़े शौरि ने प्रसन्न होकर वह श्वेत शंख बजाया, जो शत्रुओं के रोंगटे खड़े कर देता था।

2.58.3

तस्य शङ्खस्य शब्देन सारश्चुक्षुभे भृशम् ।
ररास च नभः सर्वं तच्चित्रमभवत्तदा ॥ २.५८.३ ॥

उस शंख के शब्द से सेना अत्यधिक विचलित हो उठी, और सारा आकाश गूँज उठा; तब वह अद्भुत हो गया।

2.58.4

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं निशम्य कुकुरान्दकाः ।
प्रीयमाणाः समाजग्मुरालोक्य मधुसूदनम् ॥ २.५८.४ ॥

पाञ्चजन्य शंख की गर्जना सुनकर कुकुर और अन्धक वंश के लोग प्रसन्न होकर मधुसूदन को देखने एकत्र हो गए।

2.58.5

वसुदेवं पुरस्कृत्य वेणुशङ्खरवैः सह ।
उग्रसेनो ययौ राजा वासुदेवनिवेशनम् ॥ २.५८.५ ॥

वसुदेव को आगे करके, वेणु और शंख की ध्वनि के साथ, राजा उग्रसेन वासुदेव के निवास की ओर चले।

2.58.6

आनन्दितुं पर्यचन्स्वेषु वेश्मसु देवकी ।
रोहिणी च ययौ देशमाहुकस्य च याः स्त्रियः ॥ २.५८.६ ॥

अपने-अपने भवनों में आनन्द मनाने के लिए देवकी घूमीं; और रोहिणी तथा जो स्त्रियाँ थीं, वे आहुक के स्थान की ओर गईं।

2.58.7

हता ब्रह्मद्विषः सर्वे जयन्त्यन्धकवृष्णयटः ।
एवमुक्तः सह स्त्रीभिरक्षतैर्मधुसूदनः ॥ २.५८.७ ॥

ब्रह्मद्वेषी सब मारे गए, अंधक और वृष्णि विजयी हुए। ऐसा कहे जाने पर स्त्रियों सहित अक्षत मधुसूदन ने।

2.58.8

ततः शौरिः सुपर्णेन स्वं निवेशनमभ्ययात् ।
चकाराथ यथोद्देशमीश्वरो मणिपर्वतम् ॥ २.५८.८ ॥

तब शौरि ने गरुड़ द्वारा अपने निवास को प्रस्थान किया, और फिर ईश्वर ने मणिपर्वत को इच्छानुसार बनाया।

2.58.9

ततो धनानि रत्नानि सभायां मधुसूदनः ।
निधाय पुण्डरीकाक्षः पितुर्दर्शनलालसः ॥ २.५८.९ ॥

फिर धन और रत्न सभा में रखकर, पुण्डरीकाक्ष मधुसूदन, पिता के दर्शन की लालसा से।

2.58.10

ततः सान्दीपिनिं पूर्वं ब्राह्मणं चापि भारत ।
यथान्यायं वासुदेव उपस्पृष्ट्वा महायशाः ॥ २.५८.१० ॥

फिर, हे भारत, पहले सान्दीपनि ब्राह्मण को भी, महायशस्वी वासुदेव ने विधिपूर्वक आचमन करके।

2.58.11

ववन्दे पृथुताम्राक्षः प्रीयमाणो महायशाः ।
तथाऽश्रुपरिपूर्णाक्षमानन्दभृतचेतसम् ॥ २.५८.११ ॥

विशाल लाल नेत्रों वाले, प्रसन्न और महायशस्वी ने प्रणाम किया; वैसे ही आँसुओं से भरे नेत्रों वाले, आनन्द से भरे चित्त वाले को।

2.58.12

ववन्दे सह रामेण पितरं वासवानुजः ।
ताभ्यां च मूर्ध्न्युपाघ्रातः केशवः परवीरहा ॥ २.५८.१२ ॥

इन्द्र के अनुज ने राम के साथ पिता को प्रणाम किया; और उन दोनों ने शत्रु-वीरों के संहारक केशव का सिर सूँघा।

2.58.13

यथाश्रेष्ठमुपागम्य सात्वतान्यदुनन्दनः ।
सर्वेषां नाम जग्राह दाशार्हाणामधोक्षजः ॥ २.५८.१३ ॥

यदुनन्दन अधोक्षज ने क्रमानुसार सात्वतों के पास जाकर दाशार्हों में से सभी का नाम लेकर कुशल पूछी।

2.58.14

ततः सर्वाणि वित्तानि सर्वरत्नमयानि च ।
व्यभजत्तानि तेभ्योऽथ सर्वेभ्यो यदुनन्दनः ॥ २.५८.१४ ॥

फिर यदुनन्दन ने सारा धन और सब प्रकार के रत्नों से भरा सब कुछ उन सबमें बाँट दिया।

2.58.15

सा केशवमहामात्रैर्महेन्द्रप्रतिमैः सभा ।
शुशुभे वृष्णिशार्दूलैः सिंहैरिव गिरेर्गुहा ॥ २.५८.१५ ॥

इन्द्र के समान महाबली केशव और वृष्णिवंश के सिंहों से वह सभा वैसे ही शोभित हो उठी जैसे पर्वत की गुफा सिंहों से शोभित होती है।

2.58.16

अथासनगतान्सर्वानुवाच विबुधाधिपः ।
शुभया हर्षयन्वाचा महेन्द्रस्तान्महायशाः।
कुकुरान्धकमुख्यांश्च तं च राजानमाहुकम् ॥ २.५८.१६ ॥

फिर विबुधों के अधिपति महायशस्वी महेन्द्र ने आसनों पर बैठे सबको शुभ वाणी से प्रसन्न करते हुए कुकुर, अन्धकों के प्रमुखों और राजा आहुक से कहा।

2.58.17

यदर्थं जन्म कृष्णस्य मानुषेषु महात्मनः ।
यत्कृतं वासुदेवेन तद्वक्ष्यामि समासतः ॥ २.५८.१७ ॥

महात्मा कृष्ण का मनुष्यों के बीच जन्म जिस प्रयोजन से हुआ, और वासुदेव ने जो किया, वह मैं संक्षेप में कहूँगा।

2.58.18

अयं शतसहस्राणि दानवानामरिन्दमः ।
निहय् पुण्डरीकाक्षः पातालविवरं ययौ ॥ २.५८.१८ ॥

यह शत्रुओं का दमन करने वाला कमलनयन, लाखों दानवों का वध करके पाताल के विवर में चला गया।

2.58.19

यच्च नाधिगतं पूर्वैः प्रह्लादबलिशम्बरैः ।
तदिदं शौरिणा वित्तं प्रापितं भवतामिह ॥ २.५८.१९ ॥

जो धन पूर्वजों प्रह्लाद, बलि और शम्बर को भी प्राप्त नहीं हुआ था, वही धन यहाँ शौरि (कृष्ण) ने आप लोगों को दिलाया है।

2.58.20

सपाशं मुरमाक्रमय् पाञ्चजन्यं च धीमता ।
शिलासङ्घानतिक्रम्य निशुम्भः सगणो हतः ॥ २.५८.२० ॥

पाश सहित मुर को दबाकर और बुद्धिमान (कृष्ण) ने पाञ्चजन्य शंख (प्राप्त किया); शिलाओं के समूह लाँघकर निशुम्भ अपने गणों सहित मारा गया।

2.58.21

हयग्रीवश्च विक्रान्तो दानवो निहतो बली ।
मथितश्च मृधे भौमः कुण्डले चाहृते पुनः ॥ २.५८.२१ ॥

पराक्रमी दानव हयग्रीव बलवान होकर मारा गया, और युद्ध में भौम मथा गया; दोनों कुण्डल फिर से हरण किए गए।

2.58.22

पुनर्बाणवधे शौरिमादित्या वसुभिः सह ।
मन्मुखा आगमिष्यन्ति साध्याश्च मधुसूदनम् ॥ २.५८.२२ ॥

बाण के वध के समय फिर, आदित्य वसुओं सहित, मेरे सम्मुख होकर आएँगे; और साध्य भी मधुसूदन (कृष्ण) के पास आएँगे।

2.58.23

एवमुक्त्वा ततः सर्वानामन्त्र्य कुकुरान्धकान् ।
सस्वजे रामकृष्णौ च वसुदेवं च वासवः ॥ २.५८.२३ ॥

ऐसा कहकर तब वासव (इन्द्र) ने सभी कुकुर और अन्धकों को सम्बोधित किया, और राम-कृष्ण तथा वसुदेव का आलिंगन किया।

2.58.24

प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाननिरूद्धं च सारणम् ।
बभ्रुं झल्लिं गदं भानुं चारुदेष्णं च वृत्रहा ॥ २.५८.२४ ॥

प्रद्युम्न, साम्ब जिनमें प्रमुख थे, और अनिरुद्ध और सारण, बभ्रु, झल्लि, गद, भानु और चारुदेष्ण को वृत्रहन्ता (इन्द्र) ने (सम्बोधित किया)।

2.58.25

सत्कृत्य सारणाक्रूरौ पुनराभाष्य सात्यकिम् ।
सस्वजे वृष्णिराजानमाहुकं कुकुराधिपम्।
भोजं च कृतवर्णाणमन्यांश्चान्दकवृष्णिषु ॥ २.५८.२५ ॥

सारण और अक्रूर का सत्कार करके, फिर सात्यकि से बात करके, उन्होंने वृष्णिराज आहुक, कुकुरों के अधिपति को, तथा भोज, कृतवर्मा और अन्य अन्धक-वृष्णियों को गले लगाया।

2.58.26

आमन्त्र्य देवप्रवरैर्वासवो वासवानुजम् ।
ततः श्वेताचलप्रख्यं गजमैरावतं प्रभुः ॥ २.५८.२६ ॥

देवश्रेष्ठों से विदा लेकर वासव ने, वासव के अनुज से, तब श्वेत पर्वत के समान ऐरावत हाथी पर, प्रभु ने (आरोहण किया)।

2.58.27

पश्यतां सर्वभातानामारुरोह शचीपतिः ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च वरवारणम् ॥ २.५८.२७ ॥

सब प्राणियों के देखते-देखते शचीपति (इन्द्र) उस श्रेष्ठ हाथी पर चढ़ गए, जो पृथ्वी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग को (भर रहा था)।

2.58.28

मुखाडम्बरनिर्घोषैः पूरयन्तमिवासकृत् ।
हैमयन्त्रमहाकक्ष्यं हिरण्मयविषाणिनम् ॥ २.५८.२८ ॥

मुख से निकलने वाली गर्जना के घोष से बार-बार (दिशाओं को) भरता हुआ मानो, सोने के बड़े कसने वाले बन्धन वाला और सोने के दाँतों वाला (वह हाथी)।

2.58.29

मनोहरकुथास्तीर्णं सर्वरत्नविभूषितम् ।
नित्यस्रुतमदस्रावं क्षरन्तमिव तोयदम् ॥ २.५८.२९ ॥

मनोहर झूल से ढका हुआ, सभी रत्नों से सजा हुआ, जो सदा मद बहाता हुआ, मानो जल बरसाते मेघ के समान बह रहा हो।

2.58.30

दिशागजं महामात्रं काञ्चनस्रजमास्थितः ।
प्रबभौ मन्दराग्रस्थः प्रतपन्भानुमानिव ॥ २.५८.३० ॥

दिशाओं के हाथी के समान महान हाथी पर, स्वर्णमाला पहने हुए आसीन (इन्द्र), मन्दर पर्वत के शिखर पर स्थित, सूर्य के समान तपते हुए, चमक उठे।

2.58.31

ततो वज्मयं भीमं प्रगृह्य परामाङ्कुशम् ।
ययौ बलवता सार्धं पावकेन शचीपतिः ॥ २.५८.३१ ॥

तब वज्र से बने भयंकर श्रेष्ठ अंकुश को उठाकर शचीपति इन्द्र बलवान अग्नि के साथ चले।

2.58.32

तं करेणुगजव्रातैर्विमानैश्च मरुद्गणाः ।
पृष्ठतोऽनुययुः प्रीताः कुबेरवरुणग्रहाः ॥ २.५८.३२ ॥

करेणु और गजों के समूहों तथा विमानों के साथ मरुद्गण प्रसन्न होकर उनके पीछे चले, और कुबेर तथा वरुण आदि ग्रह भी।

2.58.33

स वायुपक्षमास्थाय वैश्वानरपथं गतः ।
प्राप्य सूर्यपथं देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २.५८.३३ ॥

वह देव वायु के पंख पर सवार होकर वैश्वानर के मार्ग पर गए, और सूर्य के मार्ग तक पहुँचकर वहीं अन्तर्धान हो गए।