Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.63

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.63.1

ततः सागरसङ्काशं दृष्ट्वा नृपतिमण्डलम् ।
संवर्तवाताभिहतं भीमं क्षुब्धमिवार्णवम्। ॥ २.६३.१ ॥

तब समुद्र के समान उस राजमंडल को देखकर, जो प्रलयकालीन वायु से आहत, क्षुब्ध महासागर की भाँति भयानक हो उठा था।

2.63.2

रोषात्प्रचलितं सर्वमिदमाह युधिष्ठिरः ।
भीष्मं मतिमतां मुख्यं वृद्धं कुरुपितामहम्।
बृहस्पतिं बृहत्तेजाः पुरुहूत इवारिहा। ॥ २.६३.२ ॥

क्रोध से विचलित सबकी ओर देखकर युधिष्ठिर ने बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, वृद्ध कुरुपितामह भीष्म से यह कहा, जैसे महान तेजवाले, शत्रुहंता इंद्र बृहस्पति से कहते हैं।

2.63.3

असौ रोषात्प्रचलितो महान्नृपतिसागरः ।
अत्र यत्प्रतिपत्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २.६३.३ ॥

क्रोध से विचलित यह महान राजसागर है। यहाँ जो करना उचित है, वह मुझे बताइए, हे पितामह।

2.63.4

यज्ञस्य च न विघ्नः स्यात्प्रजानां च हितं भवेत् ।
यथा सर्वत्र तत्सर्वं ब्रूहि मेऽद्य पितामह ॥ २.६३.४ ॥

यज्ञ में विघ्न न हो और प्रजा का कल्याण हो, जिससे सब कुछ सर्वत्र ठीक रहे—हे पितामह, आज मुझे वह सब बताइए।

2.63.5

इत्युक्तवति धर्मज्ञे धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
उवाचेदं वचो भीष्मस्ततः कुरुपितामहः ॥ २.६३.५ ॥

धर्मज्ञ धर्मराज युधिष्ठिर के ऐसा कहने पर कुरुपितामह भीष्म ने तब यह वचन कहा।

2.63.6

मा भैस्त्वं कुरुशार्दूल श्वा सिंहं हन्तुमर्हति ।
शिवः पन्थाः सुनीतोऽत्र मया पूर्वतरं वृतः ॥ २.६३.६ ॥

हे कुरुश्रेष्ठ, मत डरो; कुत्ता सिंह को नहीं मार सकता। यहाँ मैंने पहले ही कल्याणकारी और भली प्रकार निर्दिष्ट मार्ग चुन लिया है।

2.63.7

प्रसुप्ते हि यथा सिंहे श्वानस्तात समागताः ।
भषेयुः सहिताः सर्वे तथेमे वसुधाधिपाः ॥ २.६३.७ ॥

जैसे सोए हुए सिंह के पास कुत्ते इकट्ठे होकर भौंकें, वैसे ही ये सभी पृथ्वीपति एकत्र होकर भौंक रहे हैं।

2.63.8

वृष्णिसिंहस्य सुप्तस्य तथाऽमी प्रमुके स्थिताः ।
भषन्ते तात सङ्क्रुद्धाः श्वानः सिंहस्य सन्निधौ ॥ २.६३.८ ॥

वृष्णिसिंह के सोए रहने पर, उनके सामने खड़े ये लोग वैसे ही भौंक रहे हैं; हे तात, क्रोधित कुत्ते सिंह के समीप भौंकते हैं।

2.63.9

न हि सम्बुध्यते यावत्सुप्तः सिंह इवाच्युतः ।
तदिदं ज्ञातपूर्वं हि तव संस्तोतुमिच्छसि।
तेन सिंहीकरोत्येतानसिंहश्चेदिपुङ्गवः ॥ २.६३.९ ॥

जब तक सोया हुआ अच्युत सिंह जागता नहीं, तब तक ये नहीं जाग पाते; तुम्हें यह पहले से ज्ञात है और तुम इनकी स्तुति करना चाहते हो। यदि वह श्रेष्ठ पुरुष सिंह नहीं है, तो वह इन्हें सिंह बना देता है।

2.63.10

पार्थिवान्पार्थिवश्रेष्ठ शिशुपालोऽल्पचेतनः ।
सर्वान्सर्वात्मना तात नेतुकामो यमक्षयम् ॥ २.६३.१० ॥

हे राजाओं में श्रेष्ठ, अल्पबुद्धि शिशुपाल इन सब राजाओं को पूरी तरह यमलोक ले जाना चाहता है, हे तात।

2.63.11

नूनमेतत्समादातुं पुनरिच्छत्यधोक्षजः ।
यदस्य शिशुपालस्य तेजस्तिष्ठति भारत ॥ २.६३.११ ॥

निश्चय ही अधोक्षज (कृष्ण) इसे फिर से ग्रहण करना चाहते हैं, क्योंकि, हे भारत, शिशुपाल का यह तेज अभी भी बना हुआ है।

2.63.12

विप्लुता चास्य भद्रं ते बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षितम् ॥ २.६३.१२ ॥

हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, तुम्हारा कल्याण हो; इसकी बुद्धि भी विचलित हो गई है। हे कौन्तेय, चेदिराज की और सब भूपतियों की भी (यही दशा है)।

2.63.13

आदातुं च नरव्याघ्रो यं यमिच्छत्ययं तदा ।
तस्य विप्लवते बुद्धिरेवं चेदिपतेर्यथा ॥ २.६३.१३ ॥

और नरव्याघ्र जिस किसी को भी उस समय लेना चाहते हैं, उसकी बुद्धि भी चेदिराज की भाँति विचलित हो जाती है।

2.63.14

चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधवः ।
प्रभवश्चैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर ॥ २.६३.१४ ॥

हे युधिष्ठिर, तीनों लोकों में चार प्रकार के सभी प्राणियों के उद्गम और विनाश माधव ही हैं।

2.63.15

इति तस्य वचः श्रुत्वा ततश्चेदिपतिर्नृपः ।
भीष्मं रूक्षाक्षरा वाचः श्रावयामास भारत ॥ २.६३.१५ ॥

उनकी ये बातें सुनकर फिर चेदिपति राजा ने भीष्म से कठोर शब्दों वाली वाणी सुनाई, हे भारत।