મહાભારત · અધ્યાય 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान् ।
न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः ॥ २.६४.१ ॥
હે ભીષ્મ, ઘણી ભયાનક વાતોથી રાજાઓને ડરાવતા તું વૃદ્ધ હોવા છતાં કેમ લજ્જા અનુભવતો નથી, કુળને કલંકિત કરનાર?
2.64.2
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया ।
वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः ॥ २.६४.२ ॥
સર્વ કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તું, ત્રીજા વર્ણના સ્વભાવે ધર્મથી રહિત વાત કરવી તારા માટે યોગ્ય જ છે.
2.64.3
नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् ।
तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः ॥ २.६४.३ ॥
નાવ સાથે બંધાયેલી નાવની જેમ, અથવા અંધ અંધનું અનુસરણ કરે તેમ, હે ભીષ્મ, જેમના તું અગ્રણી છે તે કૌરવો એવા જ છે.
2.64.4
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः ।
त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः ॥ २.६४.४ ॥
પૂતનાના વધથી શરૂ કરીને તેનાં કર્મોનું તેં વિશેષ વર્ણન કરવાથી અમારું મન ફરી અત્યંત વ્યથિત થયું છે.
2.64.5
अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः ।
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते ॥ २.६४.५ ॥
હે ભીષ્મ, અભિમાની મૂર્ખ એવો તું કેશવની સ્તુતિ કરવા ઇચ્છે છે, તારી જીભ સો ટુકડા થઈ કેમ ફાટતી નથી?
2.64.6
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः ।
तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि ॥ २.६४.६ ॥
હે ભીષ્મ, જ્યાં નિંદા કરવી જોઈએ ત્યાં અતિ બાળબુદ્ધિવાળા લોકો જ નિંદા કરે છે; જ્ઞાનમાં વૃદ્ધ છતાં તું આ ગોપાલની સ્તુતિ કરવા ઇચ્છે છે.
2.64.7
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् ।
तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ ॥ २.६४.७ ॥
આણે બાળપણમાં શકુનિને માર્યો તો એમાં શું આશ્ચર્ય? અથવા યુદ્ધમાં નિપુણ ન હતા તે બે ઘોડા અને બળદને, હે ભીષ્મ.
2.64.8
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम् ।
पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम् ॥ २.६४.८ ॥
ચેતનારહિત લાકડું આણે પગથી પાડ્યું, અથવા ગાડું, હે ભીષ્મ, તેમાં શું અદ્ભુત કર્યું?
2.64.9
अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ ।
नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः ॥ २.६४.९ ॥
અર્ક છોડ જેવડા તે બે વૃક્ષો આણે પાડ્યા, અને હાથીને પણ વશ કર્યો, તો તેમાં કોણે વિસ્મય કર્યો?
2.64.10
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः ।
तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम ॥ २.६४.१० ॥
વાલ્મીક જેટલો પર્વત આણે સાત દિવસ ઉપાડ્યો, તો હે ભીષ્મ, તે ગોવર્ધન છે; મારા મતે તે આશ્ચર્ય નથી.
2.64.11
भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि ।
इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः ॥ २.६४.११ ॥
પર્વતના શિખર પર રમતાં એણે ઘણું અન્ન ખાધું એમ; હે ભીષ્મ, આ સાંભળીને બીજા વિસ્મિત થયા.
2.64.12
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः ।
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः। ॥ २.६४.१२ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, જે બળવાનનું અન્ન એણે ખાધું, તે કંસને એણે માર્યો — આ બળવાનની વાત છે.
2.64.13
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम् ।
न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्। ॥ २.६४.१३ ॥
તેમના દ્વારા કંસ માર્યો ગયો, એ અત્યંત અદ્ભુત છે. ભીષ્મ, સજ્જનો ખરેખર કહેતા આવ્યા છે તે તેં સાંભળ્યું નથી?
2.64.14
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम ।
स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च। ॥ २.६४.१४ ॥
હે અધર્મને ન જાણનાર, કુરુકુળના અધમ, હું તને જે વચન કહેવાનો છું તે આ છે: સ્ત્રીઓ, ગાયો અને બ્રાહ્મણો પર શસ્ત્રો ન ચલાવવાં.
2.64.15
इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा ।
भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते ॥ २.६४.१५ ॥
આ રીતે સજ્જનો અને ધર્મિષ્ઠો સદા ઉપદેશ આપતા આવ્યા છે. ભીષ્મ, જગતમાં એ બધું તારામાં ખોટું દેખાય છે.
2.64.16
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम ।
अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम ॥ २.६४.१६ ॥
જ્ઞાન અને વયમાં વૃદ્ધ તથા મારાથી પણ ઘણા શ્રેષ્ઠ કેશવની સ્તુતિ કરતાં તું જાણે અજાણ્યાની જેમ બોલે છે, હે કૌરવાધમ.
2.64.17
गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते ।
एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति ॥ २.६४.१७ ॥
ભીષ્મ, તારા વચનથી ગૌહત્યારો અને સ્ત્રીહત્યારો પણ પૂજાય છે, તો આવો માણસ સ્તુતિને કેવી રીતે યોગ્ય હોય?
2.64.18
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः ।
सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः।
एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम् ॥ २.६४.१८ ॥
બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, જગતના પ્રભુ એવા એમનો પણ તારા વચનથી જનાર્દન એ રીતે આદર કરે છે. 'આ આમ જ છે, બધું આમ જ છે' — એ બધું ચોક્કસ જૂઠું છે.
2.64.19
आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः ।
अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि ॥ २.६४.१९ ॥
જો જનાર્દન પોતાને પોતે ચલાવી શકે, તો હે ભીષ્મ, જે તેમને ઇચ્છતો નથી તેને તમે સજ્જનની જેમ કેમ જુઓ છો?
2.64.20
न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा ॥ २.६४.२० ॥
ગાથા ગાનારને શિખામણ આપતી નથી, ભલે તે ઘણું ગાય; કુલિંગ પક્ષીની જેમ પ્રાણીઓ પોતાના સ્વભાવને પામે છે.
2.64.21
नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः ।
नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम् ॥ २.६४.२१ ॥
ચોક્કસ તમારો આ સ્વભાવ નીચ છે, એમાં શંકા નથી; નદીના પુત્ર હોવાથી તમારું મન ચંચળ, સ્થિર નથી મનાય છે.
2.64.22
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते ।
येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः ॥ २.६४.२२ ॥
તેથી આ પાંડવોનો સ્વભાવ પણ વધુ પાપી મનાય છે; કૃષ્ણ જેમને સૌથી પૂજ્ય છે અને તમે જેમના માર્ગદર્શક છો.
2.64.23
धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ।
को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः ॥ २.६४.२३ ॥
તમે ધર્મવાન છો છતાં અધર્મને જાણનારા છો; સજ્જનોના માર્ગથી ભ્રષ્ટ થયેલા છો. જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ થઈને, પોતાને ધર્મિષ્ઠ જાણનાર કોણ છે?
2.64.24
कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता ।
चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव ॥ २.६४.२४ ॥
જો તમે ધર્મને જાણો છો અને તમારી બુદ્ધિ પ્રાજ્ઞ હોય, તો ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને તમે જેમ કર્યું તેમ બીજું કોણ કરે?
2.64.25
अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना ।
अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया ॥ २.६४.२५ ॥
તારું કલ્યાણ થાઓ! ધર્મને જાણનારી એ કન્યા બીજાને ચાહતી હતી; તો પોતાને પ્રાજ્ઞ માનનારા તેં અંબા નામની એ કન્યાનું હરણ કેમ કર્યું?
2.64.26
तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः ।
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन् ॥ २.६४.२६ ॥
હે ભીષ્મ! તેં હરણ કરેલી એ કન્યાને તારા ભાઈ રાજા વિચિત્રવીર્યે સ્વીકારી નહોતી; સજ્જનોના માર્ગનું સ્મરણ રાખવું એ એનું કર્તવ્ય હતું.
2.64.27
भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः ।
तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि ॥ २.६४.२७ ॥
બે પત્નીઓ હોવા છતાં, બીજાની સામે જ, પોતાને પ્રાજ્ઞ માનનારા તારાથી સજ્જનોના આચરણના માર્ગે આ સંતાનો જન્મ્યાં.
2.64.28
को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा ।
यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः ॥ २.६४.२८ ॥
હે ભીષ્મ! તારો કયો ધર્મ છે? તું ધારણ કરે છે તે આ બ્રહ્મચર્ય વ્યર્થ છે; મોહથી કે નપુંસકતાથી તું તે ધારણ કરે છે, એમાં સંશય નથી.
2.64.29
न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित् ।
न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः ॥ २.६४.२९ ॥
હે ધર્મજ્ઞ! તારામાં ક્યાંય શિષ્ટાચાર મને દેખાતો નથી; તેં વૃદ્ધોની ક્યારેય સેવા કરી નથી, છતાં આ રીતે ધર્મ કહે છે.
2.64.30
इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ।
सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २.६४.३० ॥
યજ્ઞો કર્યા, દાન આપ્યાં, વેદોનું અધ્યયન કર્યું, બહુદક્ષિણાવાળા યજ્ઞો કર્યા—છતાં આ બધું સંતાનની સોળમી કળા જેટલું પણ લાયક નથી.
2.64.31
व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् ।
सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात् ॥ २.६४.३१ ॥
હે ભીષ્મ, વ્રત અને ઉપવાસથી જે ઘણું કરાય છે, તે બધું નિઃસંતાનને નિશ્ચયથી વ્યર્થ થાય છે.
2.64.32
सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् ।
हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम् ॥ २.६४.३२ ॥
નિઃસંતાન અને વૃદ્ધ તે, ખોટા ધર્મના ઉપદેશને કારણે, હંસની જેમ હવે તને પણ સ્વજનો દ્વારા વધ પ્રાપ્ત થશે.
2.64.33
एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा ।
भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः ॥ २.६४.३३ ॥
પૂર્વે જ્ઞાની એવા અન્ય માણસો આ રીતે કહે છે. હે ભીષ્મ, તું સાંભળે ત્યારે તે હું બરાબર કહીશ.
2.64.34
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा ।
धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च ॥ २.६४.३४ ॥
પૂર્વે સમુદ્રના કિનારે એક વૃદ્ધ હંસ હતો એવું કહેવાય છે. ધર્મની વાત બોલનાર પણ આચરણમાં ભિન્ન તે પક્ષીઓને ઉપદેશ આપતો.
2.64.35
धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः ॥ २.६४.३५ ॥
'ધર્મ આચરો, અધર્મ ન કરો' એવું તેનું વચન પક્ષીઓએ સાંભળ્યું. હે ભીષ્મ, ધર્મ બોલનારા તે પક્ષીઓએ સતત તે સાંભળ્યું.
2.64.36
हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः ।
ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः ॥ २.६४.३६ ॥
પણ હંસનું વચન સાંભળીને બધા પક્ષીઓ પ્રસન્ન થયા. તેમણે હંસને ચારે બાજુથી ઘેરીને તેને કહ્યું.
2.64.37
कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः ।
को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः ॥ २.६४.३७ ॥
આપ પક્ષીઓ માટે બધું સંક્ષેપમાં કહો. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ ધર્મ કયો છે તે અમને કહો.
2.64.38
प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः ।
एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः ॥ २.६४.३८ ॥
હે પક્ષીસમૂહો, પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા જ ધર્મ છે; હિંસા અધર્મ છે. ધર્મ-અધર્મ સંક્ષેપમાં આટલું જ જાણવું.
2.64.39
वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः ।
ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः ॥ २.६४.३९ ॥
વૃદ્ધ હંસના વચન સાંભળીને તે પક્ષીઓ એકઠાં થઈ, ધર્મના લોભી બનીને, જાણે હસતાં હોય તેમ બોલ્યાં.
2.64.40
धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः ।
स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः ॥ २.६४.४० ॥
જગતમાં નિત્ય ધર્મ કરનાર, અતિ ધીર એવો તે અંડજ — તે ધર્માત્મા ક્યાં જાય છે? તે અહીં મને તત્ત્વતઃ કહો.
2.64.41
बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः ।
धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना।
न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति ॥ २.६४.४१ ॥
હે પક્ષીઓ, તમે બાળકો છો; ધર્મની સૂક્ષ્મતા તમે જાણતા નથી. જગતમાં શુભ બુદ્ધિથી સતત ધર્મ કરનાર, આયુષ્યના અંતે પોતાનો દેહ છોડી સ્વર્ગે જાય છે.
2.64.42
तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः ।
स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः ॥ २.६४.४२ ॥
એ જ રીતે હું પણ યોગ્ય સમયે આ દેહ છોડીને સ્વર્ગલોકે જઈશ. આ જ ધર્મની ગતિ છે.
2.64.43
एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम् ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते ॥ २.६४.४३ ॥
આ રીતે તે હંસે પક્ષીઓને ધર્મકથા ઘણી કહી; હે ભીષ્મ, પક્ષીઓ સતત ધર્મ જ સાંભળતાં રહ્યાં.
2.64.44
अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः ।
अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम ॥ २.६४.४४ ॥
પછી સમુદ્રજળમાં વિચરતાં અંડજોએ તેના માટે ભોજન લાવ્યું; હે ભીષ્મ, બીજાઓએ પણ ધર્મ માટે લાવ્યાનું અમે સાંભળ્યું છે.
2.64.45
ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः ।
समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः ॥ २.६४.४५ ॥
તે પક્ષીઓ તેની પાસે પોતાનાં બધાં ઇંડાં મૂકીને સમુદ્રજળમાં વિચરતાં આનંદ માણતાં; હે ભીષ્મ.
2.64.46
तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत् ।
स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि ॥ २.६४.४६ ॥
તે પાપીએ તેમનાં બધાં ઇંડાં ખાઈ લીધાં; અસાવધ પક્ષીઓ વચ્ચે તે હંસ પોતાના કર્મમાં સાવધ હતો.
2.64.47
ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः ।
अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह ॥ २.६४.४७ ॥
પછી તેમનાં ઇંડાં એક પછી એક ઘટતાં ગયાં, ત્યારે બીજો એક મહાપ્રાજ્ઞ અંડજ શંકા કરવા લાગ્યો; અને એક વાર તેણે જોયું પણ.
2.64.48
ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् ।
तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम् ॥ २.६४.४८ ॥
પછી હંસનો અપરાધ જોઈને, તેમના અત્યંત દુઃખથી પીડિત તે પક્ષીએ સર્વ પક્ષીઓને તે કહેવા માંડ્યું.
2.64.49
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः ।
निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ॥ २.६४.४९ ॥
ત્યારે નજીક રહેલાં એ પક્ષીઓએ પ્રત્યક્ષ જોઈને, મિથ્યાચારી એ હંસને તે જ વખતે મારી નાખ્યો, હે કુરુશ્રેષ્ઠ.
2.64.50
एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः ।
निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम् ॥ २.६४.५० ॥
એ જ રીતે હંસસ્વભાવવાળા તને પણ આ ભૂપતિઓ, હે ભીષ્મ, અત્યંત ક્રોધે ભરાઈને, પક્ષીઓ અંડજને મારે તેમ મારી નાખશે.
2.64.51
गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत ॥ २.६४.५१ ॥
અહીં પુરાણને જાણનારા લોકો જે ગાથા ગાય છે, તે ગાથા પણ, હે ભીષ્મ, હે ભારત, હું તને સારી રીતે કહીશ.
2.64.52
अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि ।
अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते ॥ २.६४.५२ ॥
અંતરાત્મા ઘવાયો હોય ત્યારે, હે પત્રરથ, તું અશુચિ થઈને ગર્જે છે; ઈંડાં ખાવાનું આ કર્મ તારી વાણીને ઓળંગી જાય છે.