महाभारत · अध्याय 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान् ।
न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः ॥ २.६४.१ ॥
हे भीष्मा, अनेक भयानक गोष्टींनी राजांना घाबरवणारा तू वृद्ध असूनही का लाजत नाहीस, कुलाला कलंक लावणारा?
2.64.2
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया ।
वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः ॥ २.६४.२ ॥
सर्व कुरूंमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला, तिसऱ्या वर्णाच्या स्वभावामुळे धर्मविरुद्ध बोलणे योग्यच आहे.
2.64.3
नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् ।
तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः ॥ २.६४.३ ॥
नावेला बांधलेल्या नावेप्रमाणे, किंवा आंधळा आंधळ्याच्या मागे जातो तसे, हे भीष्मा, तू ज्यांचा अग्रणी आहेस ते कौरव असेच आहेत.
2.64.4
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः ।
त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः ॥ २.६४.४ ॥
पूतनेच्या वधापासून सुरुवात करून त्याची कर्मे तू विशेषतः वर्णन केल्यामुळे आमचे मन पुन्हा अत्यंत व्यथित झाले आहे.
2.64.5
अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः ।
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते ॥ २.६४.५ ॥
हे भीष्मा, गर्विष्ठ मूर्खा, केशवाची स्तुती करू इच्छिणारी तुझी जीभ शंभर तुकडे का होत नाही?
2.64.6
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः ।
तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि ॥ २.६४.६ ॥
हे भीष्मा, जिथे निंदा करायला हवी तिथे अत्यंत बालबुद्धी लोकच निंदा करतात; ज्ञानाने वृद्ध असूनही तू या गवळ्याची स्तुती करू इच्छितोस.
2.64.7
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् ।
तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ ॥ २.६४.७ ॥
याने बालपणी शकुनीला मारले तर यात काय आश्चर्य? किंवा युद्धात निपुण नसलेल्या त्या दोन घोड्या-बैलांना, हे भीष्म.
2.64.8
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम् ।
पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम् ॥ २.६४.८ ॥
चेतनारहित लाकूड याने पायाने पाडले, किंवा गाडी, हे भीष्म, त्यात काय अद्भुत केले?
2.64.9
अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ ।
नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः ॥ २.६४.९ ॥
अर्क रोपाएवढी ती दोन झाडे याने पाडली, आणि हत्तीला वश केले, तर त्यात कोणते आश्चर्य मानले?
2.64.10
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः ।
तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम ॥ २.६४.१० ॥
वारुळाएवढा पर्वत याने सात दिवस धरला, तर, हे भीष्म, तो गोवर्धनच; तो माझ्या मते आश्चर्य नाही.
2.64.11
भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि ।
इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः ॥ २.६४.११ ॥
पर्वताच्या शिखरावर खेळताना याने पुष्कळ अन्न खाल्ले, असे; हे भीष्म, हे ऐकून इतर विस्मित झाले.
2.64.12
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः ।
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः। ॥ २.६४.१२ ॥
हे धर्मज्ञा, ज्या बलवान्याचे अन्न याने खाल्ले, त्या कंसाला याने मारले — हेच बलवानाचे वर्तन.
2.64.13
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम् ।
न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्। ॥ २.६४.१३ ॥
त्याच्याकडून कंस मारला गेला, हे अत्यंत अद्भुत आहे. भीष्मा, सज्जन निश्चितच हे सांगत असताना तू हे ऐकले नाहीस का?
2.64.14
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम ।
स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च। ॥ २.६४.१४ ॥
हे अधर्म न जाणणाऱ्या, कुरुकुलातील अधमा, मी तुला जे बोलणार आहे ते हे: स्त्रिया, गाई आणि ब्राह्मण यांच्यावर शस्त्रे चालवू नयेत.
2.64.15
इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा ।
भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते ॥ २.६४.१५ ॥
असा सज्जन आणि धार्मिक लोक नेहमी उपदेश करत आले आहेत. भीष्मा, जगात ते सर्व तुझ्यामध्ये खोटे दिसते.
2.64.16
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम ।
अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम ॥ २.६४.१६ ॥
ज्ञानाने व वयाने वडील आणि माझ्यापेक्षाही अत्यंत श्रेष्ठ अशा केशवाची स्तुती करीत तू जणू अनभिज्ञासारखे बोलत आहेस, हे कौरवांतील अधमा.
2.64.17
गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते ।
एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति ॥ २.६४.१७ ॥
भीष्मा, तुझ्या शब्दांमुळे गोहत्या करणारा आणि स्त्रीहत्या करणाराही पूजला जात असेल, तर असा माणूस स्तुतीस कसा पात्र ठरू शकतो?
2.64.18
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः ।
सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः।
एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम् ॥ २.६४.१८ ॥
जो बुद्धिमानांत श्रेष्ठ आणि जगाचा प्रभू आहे, त्याचा तुझ्या शब्दांमुळे जनार्दनही असाच सन्मान करतो. 'हे असेच आहे, हे सर्व असेच आहे' — ते सर्व निश्चितच खोटे आहे.
2.64.19
आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः ।
अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि ॥ २.६४.१९ ॥
जनार्दन स्वतःला स्वतः नियंत्रित करू शकत असतील, तर हे भीष्मा, जो त्यांची इच्छा करत नाही त्याला तुम्ही सज्जनासारखे कसे पाहता?
2.64.20
न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा ॥ २.६४.२० ॥
गाथा गाणाऱ्याला शिकवत नाही, तो कितीही गायला तरी; कुलिंग पक्ष्याप्रमाणे प्राणी आपल्या स्वभावाकडेच जातात.
2.64.21
नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः ।
नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम् ॥ २.६४.२१ ॥
निश्चितच तुमचा हा स्वभाव नीच आहे, यात शंका नाही; नदीचे पुत्र असल्यामुळे तुमचे मन चंचल, स्थिर नाही असे मानले जाते.
2.64.22
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते ।
येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः ॥ २.६४.२२ ॥
म्हणून या पांडवांचा स्वभावही अधिक पापी मानला जातो; कृष्ण ज्यांचा सर्वात पूज्य आहे आणि तुम्ही ज्यांचे मार्गदर्शक आहात.
2.64.23
धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ।
को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः ॥ २.६४.२३ ॥
तुम्ही धर्मवान असूनही अधर्म जाणणारे आहात; सज्जनांच्या मार्गापासून ढळलेले आहात. ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असून स्वतःला धर्मिष्ठ जाणणारा कोण असेल?
2.64.24
कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता ।
चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव ॥ २.६४.२४ ॥
तुम्ही धर्म जाणता आणि तुमची बुद्धी प्रज्ञावान असेल, तर धर्माचा विचार करून तुम्ही जसे केले तसे दुसरा कोण करेल?
2.64.25
अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना ।
अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया ॥ २.६४.२५ ॥
तुझे कल्याण असो! धर्म जाणणारी ती कन्या दुसऱ्यावर प्रेम करीत होती; मग स्वतःला शहाणा समजणाऱ्या तू अंबा नावाच्या त्या कन्येचे हरण कसे केलेस?
2.64.26
तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः ।
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन् ॥ २.६४.२६ ॥
हे भीष्मा! तू हरण केलेल्या त्या कन्येचा तुझा बंधू राजा विचित्रवीर्य याने स्वीकार केला नाही; सज्जनांचा मार्ग स्मरण ठेवणे त्याला योग्य होते.
2.64.27
भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः ।
तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि ॥ २.६४.२७ ॥
दोन पत्नी असूनही, दुसऱ्याच्या देखत, स्वतःला शहाणा समजणाऱ्या तुझ्यापासून सज्जनांच्या आचरणाच्या मार्गावर ही संतती जन्मली.
2.64.28
को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा ।
यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः ॥ २.६४.२८ ॥
हे भीष्मा! तुझा कोणता धर्म आहे? तू धारण केलेले हे ब्रह्मचर्य व्यर्थ आहे; मोहामुळे किंवा नपुंसकतेमुळे तू ते धारण करीत आहेस, यात संशय नाही.
2.64.29
न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित् ।
न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः ॥ २.६४.२९ ॥
हे धर्मज्ञा! तुझ्यात कुठेही सदाचार मला दिसत नाही; तू कधीही वृद्धांची सेवा केलेली नाहीस, तरीही असा धर्म तू सांगतोस.
2.64.30
इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ।
सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २.६४.३० ॥
यज्ञ केले, दाने दिली, वेद अध्ययन केले, बहुदक्षिणेचे यज्ञ केले—तरीही हे सर्व संतानाच्या सोळाव्या कलेइतकेही योग्य नाही.
2.64.31
व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् ।
सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात् ॥ २.६४.३१ ॥
हे भीष्मा, व्रते आणि उपवास यांनी जे पुष्कळ केले जाते, ते सर्व निपुत्रिकासाठी निश्चितच व्यर्थ होते.
2.64.32
सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् ।
हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम् ॥ २.६४.३२ ॥
निपुत्रिक आणि वृद्ध असलेला तो खोट्या धर्माचा उपदेश केल्यामुळे, हंसाप्रमाणे आता तुलाही आप्तांकडून वध प्राप्त होईल.
2.64.33
एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा ।
भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः ॥ २.६४.३३ ॥
पूर्वी ज्ञानी असलेले इतर लोक असेच सांगतात. हे भीष्मा, तू ऐकत असताना ते मी नीट सांगेन.
2.64.34
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा ।
धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च ॥ २.६४.३४ ॥
पूर्वी समुद्रकिनारी एक वृद्ध हंस होता असे सांगतात. धर्माची वाणी बोलणारा, परंतु वर्तनात वेगळा, तो पक्ष्यांना उपदेश करीत असे.
2.64.35
धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः ॥ २.६४.३५ ॥
'धर्म आचरा, अधर्म करू नका' हे त्याचे वचन पक्ष्यांनी ऐकले. हे भीष्मा, धर्मवादी पक्षी सतत ते ऐकत असत.
2.64.36
हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः ।
ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः ॥ २.६४.३६ ॥
पण हंसाचे वचन ऐकून सर्व पक्षी आनंदित झाले. त्यांनी हंसाला सर्व बाजूंनी वेढून त्याला म्हटले.
2.64.37
कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः ।
को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः ॥ २.६४.३७ ॥
आपण पक्ष्यांसाठी सर्व काही थोडक्यात सांगा. हे द्विजश्रेष्ठा, उत्तम धर्म कोणता ते आम्हाला सांगा.
2.64.38
प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः ।
एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः ॥ २.६४.३८ ॥
हे पक्ष्यांनो, प्राण्यांप्रती अहिंसा हाच धर्म आहे; हिंसा हा अधर्म आहे. धर्म-अधर्म संक्षेपात हेच जाणावे.
2.64.39
वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः ।
ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः ॥ २.६४.३९ ॥
वृद्ध हंसाचे बोल ऐकून ते पक्षी एकत्र जमले, धर्माचे लोभी होऊन, जणू हसत-हसत बोलले.
2.64.40
धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः ।
स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः ॥ २.६४.४० ॥
जगात नित्य धर्म करणारा, अत्यंत धीर असा जो अंडज आहे, तो धर्मात्मा जिथे जातो ते येथे मला तत्त्वतः सांगा.
2.64.41
बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः ।
धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना।
न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति ॥ २.६४.४१ ॥
हे पक्ष्यांनो, तुम्ही बालके आहात; धर्माचे सूक्ष्म तत्त्व तुम्हाला कळत नाही. जगात शुभबुद्धीने सतत धर्म करणारा आयुष्याच्या अंती आपला देह सोडून स्वर्गाला जातो.
2.64.42
तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः ।
स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः ॥ २.६४.४२ ॥
त्याचप्रमाणे मीही योग्य वेळी हा देह सोडून स्वर्गलोकाला जाईन. हीच धर्माची गती आहे.
2.64.43
एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम् ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते ॥ २.६४.४३ ॥
असे त्या हंसाने पक्ष्यांना वारंवार धर्मकथा सांगितली; हे भीष्मा, पक्ष्यांनी सतत धर्मच ऐकला.
2.64.44
अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः ।
अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम ॥ २.६४.४४ ॥
मग समुद्रजलात संचार करणाऱ्या अंडजांनी त्याच्यासाठी अन्न आणले; हे भीष्मा, इतरांनीही धर्मासाठी आणले असे आम्ही ऐकले आहे.
2.64.45
ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः ।
समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः ॥ २.६४.४५ ॥
ते पक्षी त्याच्या जवळच आपली सर्व अंडी ठेवून समुद्राच्या पाण्यात विहार करून आनंदित होत; हे भीष्मा.
2.64.46
तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत् ।
स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि ॥ २.६४.४६ ॥
त्या पापी प्राण्याने त्या सर्वांची अंडी खाऊन टाकली; गाफील पक्ष्यांमध्ये तो हंस आपल्या कर्तव्यात सावध होता.
2.64.47
ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः ।
अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह ॥ २.६४.४७ ॥
मग त्यांची अंडी एकेक करून कमी होत असताना, दुसरा एक महाप्राज्ञ अंडज शंका घेऊ लागला; एकदा त्याने ते पाहिलेही.
2.64.48
ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् ।
तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम् ॥ २.६४.४८ ॥
मग हंसाचा दोष पाहून, त्यांच्या अत्यंत दुःखाने पीडित झालेला तो पक्षी सर्व पक्ष्यांना ते सांगू लागला.
2.64.49
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः ।
निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ॥ २.६४.४९ ॥
तेव्हा जवळ असलेल्या त्या पक्ष्यांनी प्रत्यक्ष पाहून, मिथ्याचारी त्या हंसाला त्याच वेळी ठार केले, हे कुरुश्रेष्ठा.
2.64.50
एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः ।
निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम् ॥ २.६४.५० ॥
त्याचप्रमाणे हंसस्वभावाच्या तुलाही हे भूपती, हे भीष्मा, अत्यंत क्रुद्ध होऊन, पक्षी अंडजाला मारतात तसे मारतील.
2.64.51
गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत ॥ २.६४.५१ ॥
येथे पुराण जाणणारे लोक जी गाथा गातात, ती गाथाही, हे भीष्मा, हे भारता, मी तुला नीट सांगेन.
2.64.52
अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि ।
अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते ॥ २.६४.५२ ॥
अंतरात्मा दुखावला असता, हे पत्ररथा, तू अशुचिपणे गर्जतोस; अंडी खाण्याचे हे कर्म तुझ्या वाणीचे उल्लंघन करते.