ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान् ।
न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः ॥ २.६४.१ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕੁਲ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ?
2.64.2
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया ।
वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः ॥ २.६४.२ ॥
ਸਾਰੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੂੰ, ਤੀਜੇ ਵਰਣ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਹੀ ਹੈ।
2.64.3
नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् ।
तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः ॥ २.६४.३ ॥
ਕਿਸ਼ਤੀ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੂੰ ਆਗੂ ਹੈਂ, ਉਹ ਕੌਰਵ ਵੀ ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
2.64.4
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः ।
त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः ॥ २.६४.४ ॥
ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਮਨ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
2.64.5
अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः ।
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते ॥ २.६४.५ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਹੰਕਾਰੀ ਮੂਰਖ ਤੂੰ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਸੌ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ?
2.64.6
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः ।
तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि ॥ २.६४.६ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜਿੱਥੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੋਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਇਸ ਗਵਾਲੇ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
2.64.7
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् ।
तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ ॥ २.६४.७ ॥
ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈਰਾਨੀ? ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਬਲਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ।
2.64.8
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम् ।
पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम् ॥ २.६४.८ ॥
ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਬੇਜਾਨ ਲੱਕੜ ਪੈਰ ਨਾਲ ਡੇਗੀ, ਜਾਂ ਗੱਡਾ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਦਭੁਤ ਕੀਤਾ?
2.64.9
अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ ।
नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः ॥ २.६४.९ ॥
ਅਰਕ ਦੇ ਪੌਦੇ ਜਿੱਡੇ ਉਹ ਦੋ ਰੁੱਖ ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਡੇਗੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ?
2.64.10
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः ।
तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम ॥ २.६४.१० ॥
ਬਾਂਬੀ ਜਿੱਡਾ ਪਰਬਤ ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਉਹ ਗੋਵਰਧਨ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ।
2.64.11
भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि ।
इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः ॥ २.६४.११ ॥
ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅੰਨ ਖਾਧਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ।
2.64.12
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः ।
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः। ॥ २.६४.१२ ॥
ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਜਿਸ ਬਲਵਾਨ ਦਾ ਅੰਨ ਇਸ ਨੇ ਖਾਧਾ, ਉਸ ਕੰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਮਾਰਿਆ — ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
2.64.13
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम् ।
न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्। ॥ २.६४.१३ ॥
ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੰਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਜਦਕਿ ਸੱਜਣ ਜ਼ਰੂਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ?
2.64.14
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम ।
स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च। ॥ २.६४.१४ ॥
ਹੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਰੂ ਕੁਲ ਦੇ ਅਧਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਹੈ: ਇਸਤਰੀਆਂ, ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
2.64.15
इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा ।
भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते ॥ २.६४.१५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਸਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
2.64.16
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम ।
अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम ॥ २.६४.१६ ॥
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਅਧਮ।
2.64.17
गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते ।
एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति ॥ २.६४.१७ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੇ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਗਊ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
2.64.18
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः ।
सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः।
एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम् ॥ २.६४.१८ ॥
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਗਤ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਵਜੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ' — ਉਹ ਸਭ ਯਕੀਨਨ ਝੂਠ ਹੈ।
2.64.19
आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः ।
अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि ॥ २.६४.१९ ॥
ਜੇ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਧੂ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?
2.64.20
न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा ॥ २.६४.२० ॥
ਗਾਥਾ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗਾਵੇ; ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਲਿੰਗ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ।
2.64.21
नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः ।
नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम् ॥ २.६४.२१ ॥
ਯਕੀਨਨ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਨੀਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਨਦੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
2.64.22
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते ।
येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः ॥ २.६४.२२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਯ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੋ।
2.64.23
धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ।
को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः ॥ २.६४.२३ ॥
ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋ ਪਰ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?
2.64.24
कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता ।
चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव ॥ २.६४.२४ ॥
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਗਿਆ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਵੇਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?
2.64.25
अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना ।
अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया ॥ २.६४.२५ ॥
ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ! ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਕੰਨਿਆ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਤੂੰ ਅੰਬਾ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ?
2.64.26
तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः ।
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन् ॥ २.६४.२६ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ! ਤੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਂਦੀ ਉਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਜਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਨੇ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਉਸ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਸੀ।
2.64.27
भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः ।
तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि ॥ २.६४.२७ ॥
ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਤੈਥੋਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੰਤਾਨਾਂ ਜੰਮੀਆਂ।
2.64.28
को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा ।
यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः ॥ २.६४.२८ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ! ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਹੈ? ਤੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
2.64.29
न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित् ।
न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः ॥ २.६४.२९ ॥
ਹੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆ! ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਤੂੰ ਕਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈਂ।
2.64.30
इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ।
सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २.६४.३० ॥
ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ, ਬਹੁਤ ਦੱਖਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਹੋਏ—ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
2.64.31
व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् ।
सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात् ॥ २.६४.३१ ॥
ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨਿਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.64.32
सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् ।
हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम् ॥ २.६४.३२ ॥
ਨਿਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਉਹ ਝੂਠੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਾਰਨ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਮਿਲੇਗਾ।
2.64.33
एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा ।
भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः ॥ २.६४.३३ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਾਂਗਾ।
2.64.34
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा ।
धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च ॥ २.६४.३४ ॥
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੋਈ ਬੁੱਢਾ ਹੰਸ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
2.64.35
धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः ॥ २.६४.३५ ॥
'ਧਰਮ ਕਰੋ, ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰੋ' ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਧਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਸਦਾ ਇਹ ਸੁਣਿਆ।
2.64.36
हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः ।
ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः ॥ २.६४.३६ ॥
ਪਰ ਹੰਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੰਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.64.37
कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः ।
को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः ॥ २.६४.३७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ।
2.64.38
प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः ।
एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः ॥ २.६४.३८ ॥
ਹੇ ਪੰਛੀਓ, ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2.64.39
वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः ।
ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः ॥ २.६४.३९ ॥
ਬਿਰਧ ਹੰਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪੰਛੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਭੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ।
2.64.40
धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः ।
स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः ॥ २.६४.४० ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਧਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਧੀਰ ਜੋ ਅੰਡਜ ਹੈ — ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ।
2.64.41
बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः ।
धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना।
न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति ॥ २.६४.४१ ॥
ਹੇ ਪੰਛੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਬਾਲਕ ਹੋ; ਧਰਮ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਧਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.64.42
तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः ।
स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः ॥ २.६४.४२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ।
2.64.43
एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम् ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते ॥ २.६४.४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਹੰਸ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਕਥਾ ਬਹੁਤ ਸੁਣਾਈ; ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਪੰਛੀ ਸਦਾ ਧਰਮ ਹੀ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।
2.64.44
अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः ।
अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम ॥ २.६४.४४ ॥
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਅੰਡਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਲਿਆਂਦਾ; ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
2.64.45
ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः ।
समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः ॥ २.६४.४५ ॥
ਉਹ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਡੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ।
2.64.46
तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत् ।
स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि ॥ २.६४.४६ ॥
ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਖਾ ਲਏ; ਉਹ ਹੰਸ ਬੇਪਰਵਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਸੀ।
2.64.47
ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः ।
अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह ॥ २.६४.४७ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਘਟਦੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅੰਡਜ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖ ਵੀ ਲਿਆ।
2.64.48
ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् ।
तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम् ॥ २.६४.४८ ॥
ਫਿਰ ਹੰਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
2.64.49
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः ।
निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ॥ २.६४.४९ ॥
ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਝੂਠੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਹੰਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
2.64.50
एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः ।
निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम् ॥ २.६४.५० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੰਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਅੰਡਜ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
2.64.51
गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत ॥ २.६४.५१ ॥
ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੀ ਗਾਥਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਾਥਾ ਵੀ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
2.64.52
अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि ।
अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते ॥ २.६४.५२ ॥
ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਘਾਇਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਪੱਤਰਰਥ, ਤੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਗਰਜਦਾ ਹੈਂ; ਅੰਡੇ ਖਾਣ ਦਾ ਇਹ ਕਰਮ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।