Mahābhārata · Adhyāya 2.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.69.1
ततो युद्धाय संनद्धं चेदिराजं युधिष्ठिरः ।
दृष्ट्वा मतिमतां श्रेष्ठो नारदं समुवाच ह ॥ २.६९.१ ॥
Then, seeing the king of the Cedis armed for battle, Yudhiṣṭhira, best of the wise, spoke to Nārada.
2.69.2
अन्तरिक्षे च भूमौ च तेऽस्त्यविदितं क्वचित् ।
यानि राजविनाशाय भौमानि च खगानि च ॥ २.६९.२ ॥
Is there anything, in sky or on earth, unknown to you—earthly and airborne portents that foretell the ruin of kings?
2.69.3
निमित्तानीह जायन्ते उत्पाताश्च पृथग्विधाः ।
एतदित्छामि कार्त्स्न्येन श्रोतुं त्वत्तो महामुने ॥ २.६९.३ ॥
I wish to hear the omens that arise here, and the various portents, fully from you, O great sage.
2.69.4
इत्येवं मितमान्विप्रः कुरुराजस्य धीमतः ।
पृच्छतः सर्वमव्यग्रमाचचक्षे महायशाः ॥ २.६९.४ ॥
Thus questioned by the wise king of the Kurus, the brahmin of great fame, wise, declared everything calmly.
2.69.5
पराक्रमं च मार्गं च संनिपातं समुच्छ्रयम् ।
आरोहणं कुरुश्रेष्ठ अन्योन्यं प्रतिसर्पणम् ॥ २.६९.५ ॥
Valor, the course, the clash, the rising, the mounting—and, O best of the Kurus, each advancing against the other.
2.69.6
पश्मीनां व्यतिसंसर्गं व्यायामं वृत्तिपीडनम् ।
दर्शनादर्शनं चैव अदृश्यानां च दर्शनम् ॥ २.६९.६ ॥
The mutual conjunction of the planets, the contest, the oppression of livelihoods, the appearing and disappearing, and the sight of the unseen.
2.69.7
हानिं वृद्धिं च ह्रासं च वर्णस्थानं बलाबलम् ।
सर्वमेतत्परीक्षेत ग्रहाणां ग्रहकोविदः ॥ २.६९.७ ॥
Loss, gain, decline, colour, position, strength and weakness — the one skilled in the planets should examine all of these signs of the planets.
2.69.8
भौमाः पूर्वं प्रवर्तन्ते खेचराश्च ततः परम् ।
उत्पद्यन्ते च लोकेऽस्मिन्नुत्पाता देवनिर्मिताः ॥ २.६९.८ ॥
First earthly portents arise, and after them the portents of the sky-moving bodies; and in this world there arise the omens (utpāta) created by the gods.
2.69.9
यदा तु सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते ।
अपरेण गते सूर्ये तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.९ ॥
When, after the sun has gone to the west, the shadows of all beings do not change, that is a sign of defeat.
2.69.10
अच्छाये विमलच्छाया प्रतिच्छायेव दृश्यते ।
यत्र चैत्यकवृक्षाणां तत्र विद्यान्महद्भयम् ॥ २.६९.१० ॥
Where a clear shadow appears where there is no shadow, like a reflection, and where such things happen to the sacred trees (caitya), one should know that there is great danger.
2.69.11
शीर्णपर्णप्रवालाश्च शुष्कपर्णाश्च चैत्यकाः ।
अपभ्रष्टप्रवालाश्च तत्राभावं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.११ ॥
Where the sacred trees (caitya) have withered leaves and shoots, dry leaves, and shoots that have fallen away, there one should indicate absence (ruin).
2.69.12
स्निग्धपर्णप्रवालाश्च दृश्यन्ते यत्र चैत्यकाः ।
ईहमानाश्च वृक्षाश्च भावस्तत्र न संशयटः ॥ २.६९.१२ ॥
Where sacred trees (caitya) are seen with glossy leaves and shoots, and trees are thriving, there is prosperity; there is no doubt of it.
2.69.13
पुष्पे पुष्पं प्रजायेत फले वा फलमाश्रितम् ।
राजा वा राजमात्रो वा मरणायोपपद्यते ॥ २.६९.१३ ॥
If a flower springs from a flower, or a fruit arises upon a fruit, a king or a royal minister is brought to death.
2.69.14
प्रावृट्छरदि हेमन्ते वसन्ते वापि सर्वशः ।
आकालिकं पुष्पफलं राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.१४ ॥
In rain, autumn, winter or spring, in any season whatever, flower and fruit out of season should be taken to indicate disturbance in the realm.
2.69.15
नदीनां स्त्रोतसोऽकाले द्योतयन्ति महाभयम् ।
वनस्पतिः पूज्यमानः पूजितोऽपूजितोऽपि वा ॥ २.६९.१५ ॥
The streams of rivers, out of season, reveal great fear; and a tree, whether honored or unhonored, does likewise.
2.69.16
यदा भज्येत वातेन भिद्यते नमितोऽपि वा ।
अग्निवायुभयं विद्याच्छ्रेष्ठो वापि विनश्यति ॥ २.६९.१६ ॥
When a tree is broken or split by the wind, or breaks even though bent, one should know it as a sign of fire and wind; even the best man perishes.
2.69.17
दिशः सर्वाश्च दीप्यन्ते जायन्ते राजविभ्रमाः ।
भिद्यमानो यदा वृक्षो निनदेच्चापि पातितः।
सह राष्ट्रं च पतितं नतं वृक्षं प्रपातयेत् ॥ २.६९.१७ ॥
When all directions blaze and confusions arise among kings; when a tree, split and felled, cries out, it falls together with the realm; a bent tree should be made to fall.
2.69.18
अथैनं छेदयेत्कश्चित्प्रतिक्रुद्धो वनस्पतिः ।
छेत्ता भेत्ता पतिश्चैव क्षिप्रमेव नशिष्यति ॥ २.६९.१८ ॥
Then, if some enraged tree-spirit should cut him down, the cutter, the splitter and the master will quickly perish.
2.69.19
देवतानां च पतनं मष्टपानां च पातनम् ।
अचलानां प्रकम्पश्च तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.१९ ॥
The fall of the gods, the felling of the sacred trees (or shrines), and the trembling of the mountains — these are signs of defeat.
2.69.20
निशि चेन्द्रधनुर्दृष्टं ततोपि च महद्भयम् ।
तद्द्रष्टरेव भीतिः स्यान्नान्येषां भरतर्षभ ॥ २.६९.२० ॥
If a rainbow is seen at night, that too is a sign of great fear; fear will come only to the one who sees it, not to others, O bull of the Bharatas.
2.69.21
रात्राविन्द्रधनुर्दृष्ट्वा तद्राष्ट्रं परिवर्जयेत् ॥ २.६९.२१ ॥
Having seen a rainbow at night, one should avoid that kingdom.
2.69.22
अर्चा यत्र प्रनृत्यन्त नदन्ति च हसन्ति च ।
उन्मीलन्ति निमीलन्ति राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.२२ ॥
Where the images dance, roar, laugh, and open and close their eyes, one should declare that the kingdom will be disturbed.
2.69.23
शिला यदि प्रसिञ्चन्ति स्नेहांश्चोदकसम्भवान् ।
अन्यद्वा विकृतं किञ्चित्तद्भयस्य निदर्शनम् ॥ २.६९.२३ ॥
If stones sweat out moisture arising from water, or if anything else unnatural occurs, that is a sign of fear.
2.69.24
म्रियन्ते वा महामात्रा राजा सपरिवारकः ।
पुरस्य या भवेद्व्याधी राष्ट्रे देशे च विभ्रमाः ॥ २.६९.२४ ॥
Chief ministers die, or the king dies with his household, disease arises in the city, and there are confusions in the kingdom and the land.
2.69.25
देवतानां यदाऽऽवासे राज्ञां वा यत्र वेश्मनि ।
भाण्डागारायुधागारे निविशेत यदा मधु ॥ २.६९.२५ ॥
When honey settles in the dwelling of the gods, in the house of kings, in the treasury or the armoury, that is an evil omen.
2.69.26
सर्वं तदा भवेत्स्थानं हन्यमानं बलीयसा ।
आगन्तुकं भयं तत्र भवेदित्येव निर्दिशेत् ॥ २.६९.२६ ॥
Then that whole place will be struck by a mightier force; there will be fear coming from outside—so one should declare.
2.69.27
पादपश्चैव यो यत्र रक्तं स्रवति शोणितम् ।
दन्ताग्रात्कुञ्जरो वापि शृङ्गाद्वा वृषभस्तथा ॥ २.६९.२७ ॥
Where blood flows from a tree, or from the tip of an elephant's tusk, or likewise from a bull's horn.
2.69.28
पादपाद्राष्ट्रिविभ्रंशः कुञ्जराद्राजविभ्रमः ।
गोब्राह्मणविनाशः स्याद्वृवभस्येति निर्दिशेत् ॥ २.६९.२८ ॥
From a tree, the downfall of the realm; from an elephant, the confusion of the king; from a bull, the destruction of cows and brāhmaṇas—so one should declare.
2.69.29
छत्रं नरपतेर्यत्र निपतेत्पृथिवीतले ।
सराष्ट्रो नृपती राजन्क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ २.६९.२९ ॥
Where the king's umbrella falls to the ground, O king, that king together with his realm quickly perishes.
2.69.30
देवागारेषु वा यत्र राज्ञो वा यत्र वेश्मनि ।
विकृतं यदि दृश्येत नागावासेषु वा पुनः ॥ २.६९.३० ॥
If anything distorted is seen in the temples of the gods, in the king's house, or again in the dwellings of the serpents.
2.69.31
तस्य देशस्य पीडा स्याद्राज्ञो जनपदस्य वा ।
अनावृष्टिभयं घोरमतिदुर्भिक्षमादिशेत् ॥ २.६९.३१ ॥
Affliction will come to that country, to the king, or to the realm; one should foretell a terrible fear of drought and extreme famine.
2.69.32
अर्चाया बाहुभङ्गेन गृहस्थानां भयं भवेत् ।
भग्ने प्रहरणे विद्यात्सेनापतिविनाशनम् ॥ २.६९.३२ ॥
By the breaking of an arm of the image, fear will come to householders; when a weapon breaks, one should know it portends the destruction of the army commander.
2.69.33
आगन्तुका तु प्रतिमा स्थानं यत्र न विन्दति ।
जभ्यन्तरेण षण्मासाद्राजा त्यजति तत्पुरम् ॥ २.६९.३३ ॥
Where a newly arrived image finds no place, within six months the king abandons that city.
2.69.34
प्रदीर्यते मही यत्र विनदत्यपि पात्यते ।
म्रियते तत्र राजा च तत्र राष्ट्रं विनश्यति ॥ २.६९.३४ ॥
Where the earth splits open, roars, and even collapses, there the king dies, and there the kingdom is destroyed.
2.69.35
एणीपदान्वा सर्पान्वा डुण्डुभानथ दीप्यकान् ।
मण्डूको ग्रसते यत्र तत्र राजा विनश्यति ॥ २.६९.३५ ॥
Where a frog swallows eṇīpadas, snakes, ḍuṇḍubhas, or dīpyakas, there the king is destroyed.
2.69.36
अभिन्नं वाप्यपक्वं वा यत्रान्नमुपचीयते ।
जीर्यन्ते वा म्रियन्ते वा तदन्नं नोपभुञ्जते ॥ २.६९.३६ ॥
Where food is heaped up unbroken or uncooked, and people who eat it grow weak or die, they do not eat that food.
2.69.37
उदपाने च यत्रापो विवर्धन्ते युधिष्ठिर ।
स्थावरेषु प्रवर्तन्ते निर्गच्छेन्न पुनस्ततः ॥ २.६९.३७ ॥
Where water rises in a well, O Yudhiṣṭhira, and growth arises in fixed things, prosperity does not go out from there again.
2.69.38
अपादं वा त्रिपादं वा द्विशीर्षं वा चतुर्भुजम् ।
स्त्रियो यत्र प्रसूयन्ते ब्रूयात्तत्र पराभवम् ॥ २.६९.३८ ॥
Where women give birth to footless, three-footed, two-headed or four-armed beings, one should say there is ruin.
2.69.39
अजैडकाः स्त्रियो गावो ये चान्ये च वियोनयः ।
विकृतानि प्रजायन्ते तत्र तत्र पराभवः ॥ २.६९.३९ ॥
Where goats, ewes, women, cows and other beings of unnatural wombs bring forth deformed offspring, there and there is ruin.
2.69.40
नदी यत्र प्रतिस्रोता आवहेत्कलुषोदकम् ।
दिशश्च न प्रकाशन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.४० ॥
Where a river flows backward carrying turbid water and the directions do not shine, that is a sign of ruin.
2.69.41
एतानि च निमित्तानि यानि चान्यानि भारत ।
केशवादेव जायन्ते भौमानि च खगानि च ॥ २.६९.४१ ॥
These and other omens, O Bhārata, arise from Keśava himself, as do the earthly creatures and the birds of the sky.
2.69.42
चन्द्रादित्यौ ग्रहाश्चैव नक्षत्राणि च भारत ।
वायुरग्निस्तथा चापः पृथिवी च जनार्दनात् ॥ २.६९.४२ ॥
The moon and sun, the planets and stars, and likewise wind, fire, water and earth, O Bhārata, all arise from Janārdana.
2.69.43
यस्य देशस्य हानिं वा वृद्धिं वा कर्तुमिच्छति ।
तस्मिन्देशे निमित्तानि तानि तानि करोत्ययम् ॥ २.६९.४३ ॥
In whatever country he wishes to bring about loss or growth, in that country he produces these and those omens.
2.69.44
सोसौ चेदिपतेस्तात विनाशं समुपस्थितम् ।
निवेदयति गोविन्दः स्वैरुपायैर्न संशयः ॥ २.६९.४४ ॥
Dear one, that Govinda is announcing the destruction now approaching the lord of the Cedis, by his own means; there is no doubt.
2.69.45
इयं प्रचलिता भूमिरशिवा वान्ति मारुताः ।
राहुश्चाप्यपतत्सोममपर्वणि विशाम्पते ॥ २.६९.४५ ॥
This earth has trembled, inauspicious winds blow, and Rāhu has fallen upon the moon out of its proper time, O lord of men.
2.69.46
सनिर्घाताः पतन्त्युल्कास्तमः सञ्जायते भृशम् ।
चेदिराजविनाशाय हरिरेष विजृम्भते ॥ २.६९.४६ ॥
Meteors fall with thunderclaps, and dense darkness spreads; this Hari is stirring up for the destruction of the Cedi king.
2.69.47
एवमुक्त्वा तु देवर्षिर्नारदो विरराम ह ।
ताभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते। ॥ २.६९.४७ ॥
Having spoken thus, the divine sage Nārada fell silent, for that battle between those two lions of men was at hand.
2.69.48
ददृशुर्भूमिपालास्ते घोरानौत्पातिकान्बहून् ।
तत्र वै दृश्यमानानां दिक्षु सर्वासु भारत। ॥ २.६९.४८ ॥
There the kings saw many terrible portents appearing in all directions, O Bhārata.
2.69.49
अश्रूयन्त तदा राजञ्छिवानामशिवा रवाः ।
ररास च मही कृत्स्ना सवृक्षवनपर्वता। ॥ २.६९.४९ ॥
O king, then the inauspicious cries of auspicious creatures were heard, and the whole earth, with its trees, forests and mountains, cried out.
2.69.50
अपर्वणि च मध्याह्ने मूर्यं स्वर्भानुरग्रसत् ।
ध्वजाग्रे चेदिराजस्य सर्वरत्नपरिष्कृते। ॥ २.६९.५० ॥
At an unseasonable hour, at midday, Svarbhānu swallowed the sun, on the tip of the banner of the king of Cedi, which was adorned with all jewels.
2.69.51
अपतत्खाच्च्युतो गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डः परन्तप ।
आरण्यैः सहसा हृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः। ॥ २.६९.५१ ॥
O scorcher of foes, a vulture with a sharp beak fell from the sky; the wild creatures and the domestic beasts and birds were suddenly delighted.
2.69.52
चुक्रुशुर्भैरवं तत्र तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ।
एवमादिनि घोराणि भौमानि च स्वगानि च। ॥ २.६९.५२ ॥
When that battle drew near, they cried out terribly there; and such dreadful portents, of the earth and of the heavens, also occurred.
2.69.53
औत्पातिकान्यदृश्यन्त सङ्क्रुद्धे शार्ङ्गधन्वनि ॥ २.६९.५३ ॥
When the bearer of the Śārṅga bow (Kṛṣṇa) was enraged, ominous portents were seen.