महाभारत · अध्याय 2.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.69.1
ततो युद्धाय संनद्धं चेदिराजं युधिष्ठिरः ।
दृष्ट्वा मतिमतां श्रेष्ठो नारदं समुवाच ह ॥ २.६९.१ ॥
तेव्हा युद्धासाठी सज्ज झालेल्या चेदिराजाला पाहून, बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ युधिष्ठिर नारदाला म्हणाला.
2.69.2
अन्तरिक्षे च भूमौ च तेऽस्त्यविदितं क्वचित् ।
यानि राजविनाशाय भौमानि च खगानि च ॥ २.६९.२ ॥
आकाशात आणि भूमीवर राजांच्या विनाशाची सूचक भौम आणि खग चिन्हे तुम्हाला कुठेही अज्ञात नाहीत.
2.69.3
निमित्तानीह जायन्ते उत्पाताश्च पृथग्विधाः ।
एतदित्छामि कार्त्स्न्येन श्रोतुं त्वत्तो महामुने ॥ २.६९.३ ॥
येथे उद्भवणारे शकुन आणि विविध प्रकारचे उत्पात, हे महामुने, मला तुमच्याकडून संपूर्णपणे ऐकायचे आहे.
2.69.4
इत्येवं मितमान्विप्रः कुरुराजस्य धीमतः ।
पृच्छतः सर्वमव्यग्रमाचचक्षे महायशाः ॥ २.६९.४ ॥
कुरुराजा धीमान युधिष्ठिराने असे विचारल्यावर, बुद्धिमान आणि महायशस्वी ब्राह्मणाने शांतपणे सर्व काही सांगितले.
2.69.5
पराक्रमं च मार्गं च संनिपातं समुच्छ्रयम् ।
आरोहणं कुरुश्रेष्ठ अन्योन्यं प्रतिसर्पणम् ॥ २.६९.५ ॥
पराक्रम, मार्ग, संघर्ष, उत्कर्ष, चढाई, हे कुरुश्रेष्ठा, एकमेकांकडे पुढे सरकणे.
2.69.6
पश्मीनां व्यतिसंसर्गं व्यायामं वृत्तिपीडनम् ।
दर्शनादर्शनं चैव अदृश्यानां च दर्शनम् ॥ २.६९.६ ॥
ग्रहांचा परस्पर संयोग, स्पर्धा, उपजीविकेचे पीडन, दिसणे आणि न दिसणे, आणि अदृश्यांचे दर्शन.
2.69.7
हानिं वृद्धिं च ह्रासं च वर्णस्थानं बलाबलम् ।
सर्वमेतत्परीक्षेत ग्रहाणां ग्रहकोविदः ॥ २.६९.७ ॥
हानी, वृद्धी, ऱ्हास, वर्ण, स्थान आणि बलाबल — ग्रहांचे हे सर्व ग्रहज्ञाने तपासावे.
2.69.8
भौमाः पूर्वं प्रवर्तन्ते खेचराश्च ततः परम् ।
उत्पद्यन्ते च लोकेऽस्मिन्नुत्पाता देवनिर्मिताः ॥ २.६९.८ ॥
प्रथम भौम (भूमीसंबंधी) चिन्हे प्रकट होतात, नंतर खेचर (आकाशचर) चिन्हे; आणि या लोकात देवनिर्मित उत्पात उत्पन्न होतात.
2.69.9
यदा तु सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते ।
अपरेण गते सूर्ये तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.९ ॥
सूर्य पश्चिमेस गेल्यावरही सर्व प्राण्यांची छाया बदलत नसेल, तर ते पराभवाचे लक्षण आहे.
2.69.10
अच्छाये विमलच्छाया प्रतिच्छायेव दृश्यते ।
यत्र चैत्यकवृक्षाणां तत्र विद्यान्महद्भयम् ॥ २.६९.१० ॥
ज्या ठिकाणी छाया नसताना स्वच्छ छाया प्रतिबिंबासारखी दिसते, आणि जेथे चैत्यवृक्ष आहेत तेथे महाभय आहे असे जाणावे.
2.69.11
शीर्णपर्णप्रवालाश्च शुष्कपर्णाश्च चैत्यकाः ।
अपभ्रष्टप्रवालाश्च तत्राभावं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.११ ॥
पाने व कोवळे कोंब सुकलेले, पाने वाळलेली आणि कोंब गळलेले चैत्यवृक्ष जेथे असतील तेथे अभाव (नाश) सूचित करावा.
2.69.12
स्निग्धपर्णप्रवालाश्च दृश्यन्ते यत्र चैत्यकाः ।
ईहमानाश्च वृक्षाश्च भावस्तत्र न संशयटः ॥ २.६९.१२ ॥
गुळगुळीत पाने व कोंब असलेले चैत्यवृक्ष जेथे दिसतात आणि वृक्ष भरभराटत आहेत तेथे समृद्धी होते — यात संशय नाही.
2.69.13
पुष्पे पुष्पं प्रजायेत फले वा फलमाश्रितम् ।
राजा वा राजमात्रो वा मरणायोपपद्यते ॥ २.६९.१३ ॥
फुलात फूल उगवले किंवा फळावर फळ आले तर राजा किंवा राजमंत्री मृत्यूस सामोरा जातो.
2.69.14
प्रावृट्छरदि हेमन्ते वसन्ते वापि सर्वशः ।
आकालिकं पुष्पफलं राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.१४ ॥
पावसाळा, शरद, हेमंत किंवा वसंत कोणत्याही ऋतूत अकाली फुले-फळे आली तर ते राष्ट्रातील क्षोभ दर्शवते.
2.69.15
नदीनां स्त्रोतसोऽकाले द्योतयन्ति महाभयम् ।
वनस्पतिः पूज्यमानः पूजितोऽपूजितोऽपि वा ॥ २.६९.१५ ॥
नद्यांचे प्रवाह अकाली महाभय दर्शवतात; वृक्ष पूजिला गेला किंवा न गेला तरीही तसेच.
2.69.16
यदा भज्येत वातेन भिद्यते नमितोऽपि वा ।
अग्निवायुभयं विद्याच्छ्रेष्ठो वापि विनश्यति ॥ २.६९.१६ ॥
वाऱ्याने झाड मोडले, फुटले, किंवा वाकलेले असूनही मोडले तर अग्नी व वायूचे भय समजावे; श्रेष्ठ पुरुषही नाश पावतो.
2.69.17
दिशः सर्वाश्च दीप्यन्ते जायन्ते राजविभ्रमाः ।
भिद्यमानो यदा वृक्षो निनदेच्चापि पातितः।
सह राष्ट्रं च पतितं नतं वृक्षं प्रपातयेत् ॥ २.६९.१७ ॥
सर्व दिशा उजळल्या, राजांमध्ये भ्रम उत्पन्न झाले; झाड फुटून पडताना ओरडले तर ते राष्ट्रासह कोसळते; वाकलेले झाड पाडले जाते.
2.69.18
अथैनं छेदयेत्कश्चित्प्रतिक्रुद्धो वनस्पतिः ।
छेत्ता भेत्ता पतिश्चैव क्षिप्रमेव नशिष्यति ॥ २.६९.१८ ॥
मग कोणी क्रुद्ध झालेल्या वनस्पतीला तोडले तर तोडणारा, फोडणारा आणि स्वामी लवकरच नाश पावतील.
2.69.19
देवतानां च पतनं मष्टपानां च पातनम् ।
अचलानां प्रकम्पश्च तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.१९ ॥
देवतांचे पतन, मष्टपांचे (पवित्र वृक्ष किंवा मंदिरे) पाडले जाणे आणि पर्वतांचे कंपन — हे पराभवाचे लक्षण आहे.
2.69.20
निशि चेन्द्रधनुर्दृष्टं ततोपि च महद्भयम् ।
तद्द्रष्टरेव भीतिः स्यान्नान्येषां भरतर्षभ ॥ २.६९.२० ॥
रात्री इंद्रधनुष्य दिसले तर तेही मोठ्या भयाचे सूचक आहे; ते पाहणाऱ्यालाच भीती वाटेल, इतरांना नव्हे, हे भरतश्रेष्ठा.
2.69.21
रात्राविन्द्रधनुर्दृष्ट्वा तद्राष्ट्रं परिवर्जयेत् ॥ २.६९.२१ ॥
रात्री इंद्रधनुष्य पाहून त्या राष्ट्राचा त्याग करावा.
2.69.22
अर्चा यत्र प्रनृत्यन्त नदन्ति च हसन्ति च ।
उन्मीलन्ति निमीलन्ति राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.२२ ॥
जिथे मूर्ती नाचतात, गर्जतात, हसतात, डोळे उघडतात व मिटतात — तिथे राष्ट्रात क्षोभ होईल असे सांगावे.
2.69.23
शिला यदि प्रसिञ्चन्ति स्नेहांश्चोदकसम्भवान् ।
अन्यद्वा विकृतं किञ्चित्तद्भयस्य निदर्शनम् ॥ २.६९.२३ ॥
दगडांनी पाण्यापासून निर्माण होणारा ओलावा झिरपवला, किंवा अन्य काही विकृत घडले, तर ते भयाचे लक्षण आहे.
2.69.24
म्रियन्ते वा महामात्रा राजा सपरिवारकः ।
पुरस्य या भवेद्व्याधी राष्ट्रे देशे च विभ्रमाः ॥ २.६९.२४ ॥
प्रमुख अमात्य मरण पावणे, किंवा परिवारासह राजा मरण पावणे, नगरात रोग पसरणे, आणि राष्ट्रात व देशात गोंधळ.
2.69.25
देवतानां यदाऽऽवासे राज्ञां वा यत्र वेश्मनि ।
भाण्डागारायुधागारे निविशेत यदा मधु ॥ २.६९.२५ ॥
देवतांच्या निवासात, राजांच्या महालात, भांडारात किंवा शस्त्रागारात जेव्हा मध (मधमाश्यांचे पोळे) वस्ती करते, तेव्हा (ते अशुभ आहे).
2.69.26
सर्वं तदा भवेत्स्थानं हन्यमानं बलीयसा ।
आगन्तुकं भयं तत्र भवेदित्येव निर्दिशेत् ॥ २.६९.२६ ॥
तेव्हा ते सर्व स्थान बलवानाकडून आघात पावेल; तेथे बाहेरून येणारे भय उत्पन्न होईल, असे सांगावे.
2.69.27
पादपश्चैव यो यत्र रक्तं स्रवति शोणितम् ।
दन्ताग्रात्कुञ्जरो वापि शृङ्गाद्वा वृषभस्तथा ॥ २.६९.२७ ॥
जिथे वृक्षातून रक्त वाहते, किंवा हत्तीच्या दाताच्या टोकातून, किंवा बैलाच्या शिंगातून रक्त वाहते.
2.69.28
पादपाद्राष्ट्रिविभ्रंशः कुञ्जराद्राजविभ्रमः ।
गोब्राह्मणविनाशः स्याद्वृवभस्येति निर्दिशेत् ॥ २.६९.२८ ॥
वृक्षापासून राष्ट्राचा नाश, हत्तीपासून राजाचा गोंधळ, बैलापासून गाई आणि ब्राह्मणांचा नाश होतो, असे सांगावे.
2.69.29
छत्रं नरपतेर्यत्र निपतेत्पृथिवीतले ।
सराष्ट्रो नृपती राजन्क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ २.६९.२९ ॥
राजाचे छत्र जिथे जमिनीवर पडते, हे राजन्, तो राजा राष्ट्रासह लवकरच नष्ट होतो.
2.69.30
देवागारेषु वा यत्र राज्ञो वा यत्र वेश्मनि ।
विकृतं यदि दृश्येत नागावासेषु वा पुनः ॥ २.६९.३० ॥
देवालयांत, किंवा राजाच्या महालात, किंवा नागांच्या निवासस्थानांत काही विकृत दिसले तर.
2.69.31
तस्य देशस्य पीडा स्याद्राज्ञो जनपदस्य वा ।
अनावृष्टिभयं घोरमतिदुर्भिक्षमादिशेत् ॥ २.६९.३१ ॥
त्या देशाला किंवा राजाला किंवा जनपदाला पीडा होईल; भयंकर अनावृष्टीचे भय आणि अतिदुर्भिक्ष सूचित करावे.
2.69.32
अर्चाया बाहुभङ्गेन गृहस्थानां भयं भवेत् ।
भग्ने प्रहरणे विद्यात्सेनापतिविनाशनम् ॥ २.६९.३२ ॥
मूर्तीचा बाहू मोडल्यास गृहस्थांना भय होईल; शस्त्र मोडल्यास सेनापतीचा नाश जाणावा.
2.69.33
आगन्तुका तु प्रतिमा स्थानं यत्र न विन्दति ।
जभ्यन्तरेण षण्मासाद्राजा त्यजति तत्पुरम् ॥ २.६९.३३ ॥
आगंतुक मूर्तीला जेथे स्थान मिळत नाही, तेथे सहा महिन्यांत राजा ते नगर सोडतो.
2.69.34
प्रदीर्यते मही यत्र विनदत्यपि पात्यते ।
म्रियते तत्र राजा च तत्र राष्ट्रं विनश्यति ॥ २.६९.३४ ॥
जेथे पृथ्वी फुटते, गर्जते आणि पडतेही, तेथे राजा मरतो आणि तेथे राष्ट्र नष्ट होते.
2.69.35
एणीपदान्वा सर्पान्वा डुण्डुभानथ दीप्यकान् ।
मण्डूको ग्रसते यत्र तत्र राजा विनश्यति ॥ २.६९.३५ ॥
जेथे बेडूक एणीपद, सर्प, डुण्डुभ किंवा दीप्यक गिळतो, तेथे राजा नष्ट होतो.
2.69.36
अभिन्नं वाप्यपक्वं वा यत्रान्नमुपचीयते ।
जीर्यन्ते वा म्रियन्ते वा तदन्नं नोपभुञ्जते ॥ २.६९.३६ ॥
जेथे अन्न न फोडता किंवा न शिजवता ढीग केले जाते, आणि ते खाल्ल्याने लोक क्षीण होतात किंवा मरतात, तेथे लोक ते अन्न खात नाहीत.
2.69.37
उदपाने च यत्रापो विवर्धन्ते युधिष्ठिर ।
स्थावरेषु प्रवर्तन्ते निर्गच्छेन्न पुनस्ततः ॥ २.६९.३७ ॥
हे युधिष्ठिरा, जिथे विहिरीतील पाणी वाढते आणि स्थिर वस्तूंमध्ये (वाढ) उत्पन्न होते, तिथून (समृद्धी) पुन्हा निघून जात नाही.
2.69.38
अपादं वा त्रिपादं वा द्विशीर्षं वा चतुर्भुजम् ।
स्त्रियो यत्र प्रसूयन्ते ब्रूयात्तत्र पराभवम् ॥ २.६९.३८ ॥
जिथे स्त्रिया पाय नसलेल्या, तीन पाय असलेल्या, दोन डोकी किंवा चार हात असलेल्या (प्राण्यांना) जन्म देतात, तिथे पराभव आहे असे म्हणावे.
2.69.39
अजैडकाः स्त्रियो गावो ये चान्ये च वियोनयः ।
विकृतानि प्रजायन्ते तत्र तत्र पराभवः ॥ २.६९.३९ ॥
शेळ्या, मेंढ्या, स्त्रिया, गायी आणि इतर अनैसर्गिक योनींचे (प्राणी) जिथे विकृत (संतती) जन्माला घालतात, तिथे तिथे पराभव आहे.
2.69.40
नदी यत्र प्रतिस्रोता आवहेत्कलुषोदकम् ।
दिशश्च न प्रकाशन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.४० ॥
जिथे नदी उलट्या प्रवाहाने गढूळ पाणी वाहून नेते आणि दिशा प्रकाशत नाहीत, ते पराभवाचे लक्षण आहे.
2.69.41
एतानि च निमित्तानि यानि चान्यानि भारत ।
केशवादेव जायन्ते भौमानि च खगानि च ॥ २.६९.४१ ॥
हे भारता, हे आणि इतर शकुन, भूमीवरील आणि आकाशातील पक्षीही केशवापासूनच उत्पन्न होतात.
2.69.42
चन्द्रादित्यौ ग्रहाश्चैव नक्षत्राणि च भारत ।
वायुरग्निस्तथा चापः पृथिवी च जनार्दनात् ॥ २.६९.४२ ॥
हे भारता, चंद्र आणि सूर्य, ग्रह आणि नक्षत्रे, तसेच वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वीही जनार्दनापासून (उत्पन्न होतात).
2.69.43
यस्य देशस्य हानिं वा वृद्धिं वा कर्तुमिच्छति ।
तस्मिन्देशे निमित्तानि तानि तानि करोत्ययम् ॥ २.६९.४३ ॥
ज्या देशाची हानी किंवा वृद्धी करण्याची तो इच्छा करतो, त्या देशात तो ही ही चिन्हे निर्माण करतो.
2.69.44
सोसौ चेदिपतेस्तात विनाशं समुपस्थितम् ।
निवेदयति गोविन्दः स्वैरुपायैर्न संशयः ॥ २.६९.४४ ॥
हे तात, चेदिराजाचा जवळ आलेला विनाश गोविंद आपल्याच उपायांनी सूचित करत आहे, यात संशय नाही.
2.69.45
इयं प्रचलिता भूमिरशिवा वान्ति मारुताः ।
राहुश्चाप्यपतत्सोममपर्वणि विशाम्पते ॥ २.६९.४५ ॥
ही पृथ्वी कंपित झाली आहे, अशुभ वारे वाहत आहेत; हे विशांपते, असमयी राहू चंद्रावर कोसळला आहे.
2.69.46
सनिर्घाताः पतन्त्युल्कास्तमः सञ्जायते भृशम् ।
चेदिराजविनाशाय हरिरेष विजृम्भते ॥ २.६९.४६ ॥
गर्जनेसह उल्का पडत आहेत, घोर अंधार पसरत आहे; चेदिराजाच्या विनाशासाठी हा हरी जागृत होत आहे.
2.69.47
एवमुक्त्वा तु देवर्षिर्नारदो विरराम ह ।
ताभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते। ॥ २.६९.४७ ॥
असे बोलून देवर्षी नारद गप्प बसले; त्या दोन पुरुषसिंहांमध्ये ते युद्ध उपस्थित झाले होते.
2.69.48
ददृशुर्भूमिपालास्ते घोरानौत्पातिकान्बहून् ।
तत्र वै दृश्यमानानां दिक्षु सर्वासु भारत। ॥ २.६९.४८ ॥
तिथे त्या भूपालांनी सर्व दिशांत दिसणारे अनेक घोर उत्पात पाहिले, हे भारता.
2.69.49
अश्रूयन्त तदा राजञ्छिवानामशिवा रवाः ।
ररास च मही कृत्स्ना सवृक्षवनपर्वता। ॥ २.६९.४९ ॥
हे राजा, तेव्हा शुभ प्राण्यांचे अशुभ आवाज ऐकू येऊ लागले; वृक्ष, वने आणि पर्वतांसह सर्व पृथ्वी थरथरली.
2.69.50
अपर्वणि च मध्याह्ने मूर्यं स्वर्भानुरग्रसत् ।
ध्वजाग्रे चेदिराजस्य सर्वरत्नपरिष्कृते। ॥ २.६९.५० ॥
अवेळी, मध्यान्ही स्वर्भानूने सूर्याला गिळले; सर्व रत्नांनी सजवलेल्या चेदिराजाच्या ध्वजाच्या टोकावर.
2.69.51
अपतत्खाच्च्युतो गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डः परन्तप ।
आरण्यैः सहसा हृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः। ॥ २.६९.५१ ॥
हे परंतप, आकाशातून तीक्ष्ण चोचीचे एक गिधाड खाली पडले; वनातील आणि गावातील पशू-पक्षी अचानक आनंदित झाले.
2.69.52
चुक्रुशुर्भैरवं तत्र तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ।
एवमादिनि घोराणि भौमानि च स्वगानि च। ॥ २.६९.५२ ॥
ते युद्ध जवळ आले असता तेथे भयंकर आक्रोश झाला; असे भयानक भौम आणि आकाशीय उत्पातही झाले.
2.69.53
औत्पातिकान्यदृश्यन्त सङ्क्रुद्धे शार्ङ्गधन्वनि ॥ २.६९.५३ ॥
शार्ङ्गधनुष्यधारी (कृष्ण) संतप्त झाले असता उत्पात दिसू लागले.