મહાભારત · અધ્યાય 2.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.69.1
ततो युद्धाय संनद्धं चेदिराजं युधिष्ठिरः ।
दृष्ट्वा मतिमतां श्रेष्ठो नारदं समुवाच ह ॥ २.६९.१ ॥
ત્યારે યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા ચેદિરાજને જોઈને, બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે નારદને કહ્યું.
2.69.2
अन्तरिक्षे च भूमौ च तेऽस्त्यविदितं क्वचित् ।
यानि राजविनाशाय भौमानि च खगानि च ॥ २.६९.२ ॥
આકાશમાં અને પૃથ્વી પર રાજાઓના વિનાશના સૂચક ભૌમ અને ખગ ચિહ્નો તમારાથી ક્યાંય અજાણ્યા નથી.
2.69.3
निमित्तानीह जायन्ते उत्पाताश्च पृथग्विधाः ।
एतदित्छामि कार्त्स्न्येन श्रोतुं त्वत्तो महामुने ॥ २.६९.३ ॥
અહીં ઉદ્ભવતાં શકુનો અને અનેક પ્રકારના ઉત્પાતો, હે મહામુનિ, હું તમારી પાસેથી સંપૂર્ણપણે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
2.69.4
इत्येवं मितमान्विप्रः कुरुराजस्य धीमतः ।
पृच्छतः सर्वमव्यग्रमाचचक्षे महायशाः ॥ २.६९.४ ॥
કુરુરાજ બુદ્ધિમાન યુધિષ્ઠિરે આ રીતે પૂછ્યું ત્યારે, બુદ્ધિમાન અને મહાયશસ્વી બ્રાહ્મણે શાંતિથી બધું કહ્યું.
2.69.5
पराक्रमं च मार्गं च संनिपातं समुच्छ्रयम् ।
आरोहणं कुरुश्रेष्ठ अन्योन्यं प्रतिसर्पणम् ॥ २.६९.५ ॥
પરાક્રમ, માર્ગ, અથડામણ, ઉન્નતિ, ચઢાણ, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, એકબીજા તરફ આગળ વધવું.
2.69.6
पश्मीनां व्यतिसंसर्गं व्यायामं वृत्तिपीडनम् ।
दर्शनादर्शनं चैव अदृश्यानां च दर्शनम् ॥ २.६९.६ ॥
ગ્રહોનો પરસ્પર સંયોગ, સ્પર્ધા, આજીવિકાની પીડા, દેખાવું અને ન દેખાવું, અને અદૃશ્યોનું દર્શન.
2.69.7
हानिं वृद्धिं च ह्रासं च वर्णस्थानं बलाबलम् ।
सर्वमेतत्परीक्षेत ग्रहाणां ग्रहकोविदः ॥ २.६९.७ ॥
હાનિ, વૃદ્ધિ, ઘટાડો, વર્ણ, સ્થાન અને બળાબળ — ગ્રહોનું આ બધું ગ્રહજ્ઞે તપાસવું.
2.69.8
भौमाः पूर्वं प्रवर्तन्ते खेचराश्च ततः परम् ।
उत्पद्यन्ते च लोकेऽस्मिन्नुत्पाता देवनिर्मिताः ॥ २.६९.८ ॥
પહેલાં ભૌમ લક્ષણો પ્રવર્તે છે, પછી ખેચર લક્ષણો; અને આ લોકમાં દેવોએ રચેલા ઉત્પાતો ઉત્પન્ન થાય છે.
2.69.9
यदा तु सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते ।
अपरेण गते सूर्ये तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.९ ॥
સૂર્ય પશ્ચિમે ગયા પછી પણ સર્વ પ્રાણીઓની છાયા ન બદલાય, તો તે પરાજયનું લક્ષણ છે.
2.69.10
अच्छाये विमलच्छाया प्रतिच्छायेव दृश्यते ।
यत्र चैत्यकवृक्षाणां तत्र विद्यान्महद्भयम् ॥ २.६९.१० ॥
જ્યાં છાયા વિનાની જગ્યાએ નિર્મળ છાયા પ્રતિબિંબ જેવી દેખાય, અને જ્યાં ચૈત્ય વૃક્ષો હોય ત્યાં મહાભય જાણવો.
2.69.11
शीर्णपर्णप्रवालाश्च शुष्कपर्णाश्च चैत्यकाः ।
अपभ्रष्टप्रवालाश्च तत्राभावं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.११ ॥
પાંદડાં અને કૂંપળો કરમાઈ ગયેલાં, પાંદડાં સુકાયેલાં અને કૂંપળો ખરી પડેલાં ચૈત્ય વૃક્ષો હોય ત્યાં અભાવ (વિનાશ) સૂચવવો.
2.69.12
स्निग्धपर्णप्रवालाश्च दृश्यन्ते यत्र चैत्यकाः ।
ईहमानाश्च वृक्षाश्च भावस्तत्र न संशयटः ॥ २.६९.१२ ॥
ચીકણાં પાંદડાં અને કૂંપળોવાળાં ચૈત્ય વૃક્ષો જ્યાં દેખાય અને વૃક્ષો ફૂલેફાલે ત્યાં સમૃદ્ધિ થાય — આમાં સંશય નથી.
2.69.13
पुष्पे पुष्पं प्रजायेत फले वा फलमाश्रितम् ।
राजा वा राजमात्रो वा मरणायोपपद्यते ॥ २.६९.१३ ॥
ફૂલમાં ફૂલ ઊગે કે ફળ પર ફળ લાગે, તો રાજા કે રાજમંત્રી મૃત્યુ પામે છે.
2.69.14
प्रावृट्छरदि हेमन्ते वसन्ते वापि सर्वशः ।
आकालिकं पुष्पफलं राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.१४ ॥
વર્ષા, શરદ, હેમંત કે વસંત, કોઈ પણ ઋતુમાં અકાળે ફૂલ અને ફળ દેખાય તો તે રાષ્ટ્રમાં ક્ષોભ સૂચવે છે.
2.69.15
नदीनां स्त्रोतसोऽकाले द्योतयन्ति महाभयम् ।
वनस्पतिः पूज्यमानः पूजितोऽपूजितोऽपि वा ॥ २.६९.१५ ॥
નદીઓના પ્રવાહો અકાળે મહાભયનો સંકેત આપે છે; વૃક્ષ પૂજાયેલું હોય કે ન હોય, એમ જ.
2.69.16
यदा भज्येत वातेन भिद्यते नमितोऽपि वा ।
अग्निवायुभयं विद्याच्छ्रेष्ठो वापि विनश्यति ॥ २.६९.१६ ॥
પવનથી વૃક્ષ ભાંગે, ફાટે, કે નમેલું હોવા છતાં તૂટે, તો અગ્નિ અને વાયુનો ભય જાણવો; શ્રેષ્ઠ પુરુષ પણ નાશ પામે છે.
2.69.17
दिशः सर्वाश्च दीप्यन्ते जायन्ते राजविभ्रमाः ।
भिद्यमानो यदा वृक्षो निनदेच्चापि पातितः।
सह राष्ट्रं च पतितं नतं वृक्षं प्रपातयेत् ॥ २.६९.१७ ॥
બધી દિશાઓ ઝળહળે, રાજાઓમાં ભ્રમ ઉત્પન્ન થાય; વૃક્ષ ફાટીને પડતાં ચીસ પાડે તો તે રાષ્ટ્ર સાથે પડે છે; નમેલું વૃક્ષ પાડી દેવાય છે.
2.69.18
अथैनं छेदयेत्कश्चित्प्रतिक्रुद्धो वनस्पतिः ।
छेत्ता भेत्ता पतिश्चैव क्षिप्रमेव नशिष्यति ॥ २.६९.१८ ॥
પછી કોઈ ક્રોધિત વનસ્પતિને કાપે તો કાપનાર, ફોડનાર અને સ્વામી તરત નાશ પામશે.
2.69.19
देवतानां च पतनं मष्टपानां च पातनम् ।
अचलानां प्रकम्पश्च तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.१९ ॥
દેવતાઓનું પતન, મષ્ટપો (પવિત્ર વૃક્ષો અથવા મંદિરો)નું પાડવું અને પર્વતોનું કંપવું — આ પરાજયનાં લક્ષણ છે.
2.69.20
निशि चेन्द्रधनुर्दृष्टं ततोपि च महद्भयम् ।
तद्द्रष्टरेव भीतिः स्यान्नान्येषां भरतर्षभ ॥ २.६९.२० ॥
રાત્રે ઇન્દ્રધનુષ દેખાય તો તે પણ મોટા ભયનું સૂચક છે; તેને જોનારને જ ભય થાય, બીજાઓને નહીં, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
2.69.21
रात्राविन्द्रधनुर्दृष्ट्वा तद्राष्ट्रं परिवर्जयेत् ॥ २.६९.२१ ॥
રાત્રે ઇન્દ્રધનુષ જોઈને તે રાષ્ટ્રનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
2.69.22
अर्चा यत्र प्रनृत्यन्त नदन्ति च हसन्ति च ।
उन्मीलन्ति निमीलन्ति राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत् ॥ २.६९.२२ ॥
જ્યાં મૂર્તિઓ નાચે, ગર્જે, હસે, આંખો ખોલે અને બંધ કરે — ત્યાં રાષ્ટ્રમાં ક્ષોભ થશે એમ જાહેર કરવું.
2.69.23
शिला यदि प्रसिञ्चन्ति स्नेहांश्चोदकसम्भवान् ।
अन्यद्वा विकृतं किञ्चित्तद्भयस्य निदर्शनम् ॥ २.६९.२३ ॥
પથ્થરો પાણીમાંથી ઉદ્ભવતો ભેજ વહાવે, અથવા બીજું કંઈ વિકૃત થાય, તો તે ભયનું નિદર્શન છે.
2.69.24
म्रियन्ते वा महामात्रा राजा सपरिवारकः ।
पुरस्य या भवेद्व्याधी राष्ट्रे देशे च विभ्रमाः ॥ २.६९.२४ ॥
મુખ્ય અમાત્યો મૃત્યુ પામે, અથવા પરિવાર સહિત રાજા મૃત્યુ પામે, નગરમાં રોગ થાય, અને રાષ્ટ્ર તથા દેશમાં ગૂંચવણો થાય.
2.69.25
देवतानां यदाऽऽवासे राज्ञां वा यत्र वेश्मनि ।
भाण्डागारायुधागारे निविशेत यदा मधु ॥ २.६९.२५ ॥
દેવોના નિવાસમાં, રાજાઓના ભવનમાં, ભંડાર કે શસ્ત્રાગારમાં જ્યારે મધ (મધપૂડો) વસે, ત્યારે (તે અશુભ છે).
2.69.26
सर्वं तदा भवेत्स्थानं हन्यमानं बलीयसा ।
आगन्तुकं भयं तत्र भवेदित्येव निर्दिशेत् ॥ २.६९.२६ ॥
ત્યારે તે સમગ્ર સ્થાન બળવાનના પ્રહારથી પીડાશે; ત્યાં બહારથી આવનારો ભય થશે, એમ કહેવું જોઈએ.
2.69.27
पादपश्चैव यो यत्र रक्तं स्रवति शोणितम् ।
दन्ताग्रात्कुञ्जरो वापि शृङ्गाद्वा वृषभस्तथा ॥ २.६९.२७ ॥
જ્યાં વૃક્ષમાંથી લોહી વહે છે, અથવા હાથીના દાંતના અગ્રભાગમાંથી, અથવા બળદના શિંગડામાંથી લોહી વહે છે.
2.69.28
पादपाद्राष्ट्रिविभ्रंशः कुञ्जराद्राजविभ्रमः ।
गोब्राह्मणविनाशः स्याद्वृवभस्येति निर्दिशेत् ॥ २.६९.२८ ॥
વૃક્ષથી રાષ્ટ્રનો વિનાશ, હાથીથી રાજાનો ભ્રમ, બળદથી ગાયો અને બ્રાહ્મણોનો નાશ થાય છે, એમ કહેવું જોઈએ.
2.69.29
छत्रं नरपतेर्यत्र निपतेत्पृथिवीतले ।
सराष्ट्रो नृपती राजन्क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ २.६९.२९ ॥
રાજાનું છત્ર જ્યાં ભૂમિ પર પડે છે, હે રાજન્, તે રાજા રાષ્ટ્ર સહિત શીઘ્ર નાશ પામે છે.
2.69.30
देवागारेषु वा यत्र राज्ञो वा यत्र वेश्मनि ।
विकृतं यदि दृश्येत नागावासेषु वा पुनः ॥ २.६९.३० ॥
દેવાલયોમાં, અથવા રાજાના ભવનમાં, અથવા નાગોના આવાસોમાં જો કંઈ વિકૃત દેખાય તો.
2.69.31
तस्य देशस्य पीडा स्याद्राज्ञो जनपदस्य वा ।
अनावृष्टिभयं घोरमतिदुर्भिक्षमादिशेत् ॥ २.६९.३१ ॥
તે દેશને કે રાજાને કે જનપદને પીડા થશે; ભયંકર અનાવૃષ્ટિનો ભય અને અતિ દુષ્કાળ સૂચવવો.
2.69.32
अर्चाया बाहुभङ्गेन गृहस्थानां भयं भवेत् ।
भग्ने प्रहरणे विद्यात्सेनापतिविनाशनम् ॥ २.६९.३२ ॥
મૂર્તિનો હાથ ભાંગવાથી ગૃહસ્થોને ભય થશે; શસ્ત્ર ભાંગે તો સેનાપતિનો વિનાશ જાણવો.
2.69.33
आगन्तुका तु प्रतिमा स्थानं यत्र न विन्दति ।
जभ्यन्तरेण षण्मासाद्राजा त्यजति तत्पुरम् ॥ २.६९.३३ ॥
આગંતુક પ્રતિમાને જ્યાં સ્થાન ન મળે, ત્યાં છ મહિનામાં રાજા તે નગરને છોડી દે છે.
2.69.34
प्रदीर्यते मही यत्र विनदत्यपि पात्यते ।
म्रियते तत्र राजा च तत्र राष्ट्रं विनश्यति ॥ २.६९.३४ ॥
જ્યાં પૃથ્વી ફાટે, ગર્જે અને પડે પણ, ત્યાં રાજા મૃત્યુ પામે છે અને ત્યાં રાષ્ટ્ર નાશ પામે છે.
2.69.35
एणीपदान्वा सर्पान्वा डुण्डुभानथ दीप्यकान् ।
मण्डूको ग्रसते यत्र तत्र राजा विनश्यति ॥ २.६९.३५ ॥
જ્યાં દેડકો એણીપદ, સર્પો, ડુણ્ડુભ કે દીપ્યકને ગળી જાય છે, ત્યાં રાજા નાશ પામે છે.
2.69.36
अभिन्नं वाप्यपक्वं वा यत्रान्नमुपचीयते ।
जीर्यन्ते वा म्रियन्ते वा तदन्नं नोपभुञ्जते ॥ २.६९.३६ ॥
જ્યાં અન્ન તોડ્યા વિના કે રાંધ્યા વિના ઢગલો કરાય છે, અને તે ખાવાથી લોકો ક્ષીણ થાય કે મરી જાય, ત્યાં લોકો તે અન્ન ખાતા નથી.
2.69.37
उदपाने च यत्रापो विवर्धन्ते युधिष्ठिर ।
स्थावरेषु प्रवर्तन्ते निर्गच्छेन्न पुनस्ततः ॥ २.६९.३७ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જ્યાં કૂવામાં પાણી વધે અને સ્થિર વસ્તુઓમાં (વૃદ્ધિ) ઉત્પન્ન થાય, ત્યાંથી (સમૃદ્ધિ) ફરી બહાર નીકળતી નથી.
2.69.38
अपादं वा त्रिपादं वा द्विशीर्षं वा चतुर्भुजम् ।
स्त्रियो यत्र प्रसूयन्ते ब्रूयात्तत्र पराभवम् ॥ २.६९.३८ ॥
જ્યાં સ્ત્રીઓ પગ વિનાના, ત્રણ પગવાળા, બે માથાવાળા અથવા ચાર હાથવાળા (જીવોને) જન્મ આપે છે, ત્યાં પરાભવ થશે એમ કહેવું.
2.69.39
अजैडकाः स्त्रियो गावो ये चान्ये च वियोनयः ।
विकृतानि प्रजायन्ते तत्र तत्र पराभवः ॥ २.६९.३९ ॥
બકરીઓ, ઘેટીઓ, સ્ત્રીઓ, ગાયો અને અન્ય અસ્વાભાવિક યોનિવાળા (જીવો) જ્યાં વિકૃત (સંતાનો) ઉત્પન્ન કરે, ત્યાં ત્યાં પરાભવ છે.
2.69.40
नदी यत्र प्रतिस्रोता आवहेत्कलुषोदकम् ।
दिशश्च न प्रकाशन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ २.६९.४० ॥
જ્યાં નદી ઊલટા પ્રવાહે ગંદું પાણી વહાવે અને દિશાઓ પ્રકાશિત ન થાય, એ પરાભવનું લક્ષણ છે.
2.69.41
एतानि च निमित्तानि यानि चान्यानि भारत ।
केशवादेव जायन्ते भौमानि च खगानि च ॥ २.६९.४१ ॥
હે ભારત, આ અને બીજા શકુનો, ભૂમિના જીવો અને આકાશના પક્ષીઓ પણ કેશવ થકી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
2.69.42
चन्द्रादित्यौ ग्रहाश्चैव नक्षत्राणि च भारत ।
वायुरग्निस्तथा चापः पृथिवी च जनार्दनात् ॥ २.६९.४२ ॥
હે ભારત, ચંદ્ર અને સૂર્ય, ગ્રહો અને નક્ષત્રો, તેમ જ વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી પણ જનાર્દન થકી (ઉત્પન્ન થાય છે).
2.69.43
यस्य देशस्य हानिं वा वृद्धिं वा कर्तुमिच्छति ।
तस्मिन्देशे निमित्तानि तानि तानि करोत्ययम् ॥ २.६९.४३ ॥
જે દેશની હાનિ કે વૃદ્ધિ કરવાની તે ઇચ્છા કરે છે, તે દેશમાં તે આ આ નિમિત્તો ઉત્પન્ન કરે છે.
2.69.44
सोसौ चेदिपतेस्तात विनाशं समुपस्थितम् ।
निवेदयति गोविन्दः स्वैरुपायैर्न संशयः ॥ २.६९.४४ ॥
હે તાત, ચેદિરાજનો નજીક આવેલો વિનાશ ગોવિંદ પોતાના જ ઉપાયોથી સૂચવી રહ્યા છે, તેમાં સંશય નથી.
2.69.45
इयं प्रचलिता भूमिरशिवा वान्ति मारुताः ।
राहुश्चाप्यपतत्सोममपर्वणि विशाम्पते ॥ २.६९.४५ ॥
આ પૃથ્વી ધ્રૂજી રહી છે, અશુભ પવનો વહે છે; હે વિશાંપતિ, અપર્વમાં રાહુ ચંદ્ર પર પડ્યો છે.
2.69.46
सनिर्घाताः पतन्त्युल्कास्तमः सञ्जायते भृशम् ।
चेदिराजविनाशाय हरिरेष विजृम्भते ॥ २.६९.४६ ॥
ગર્જના સાથે ઉલ્કાઓ પડી રહી છે, ગાઢ અંધકાર છવાઈ રહ્યો છે; ચેદિરાજના વિનાશ માટે આ હરિ પ્રગટ થઈ રહ્યા છે.
2.69.47
एवमुक्त्वा तु देवर्षिर्नारदो विरराम ह ।
ताभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते। ॥ २.६९.४७ ॥
આમ કહીને દેવર્ષિ નારદ મૌન રહ્યા; તે બે પુરુષસિંહો વચ્ચે તે યુદ્ધ ઉપસ્થિત થયું હતું.
2.69.48
ददृशुर्भूमिपालास्ते घोरानौत्पातिकान्बहून् ।
तत्र वै दृश्यमानानां दिक्षु सर्वासु भारत। ॥ २.६९.४८ ॥
ત્યાં તે ભૂપતિઓએ સર્વ દિશાઓમાં દેખાતા અનેક ઘોર ઉત્પાતો જોયા, હે ભારત.
2.69.49
अश्रूयन्त तदा राजञ्छिवानामशिवा रवाः ।
ररास च मही कृत्स्ना सवृक्षवनपर्वता। ॥ २.६९.४९ ॥
હે રાજન, ત્યારે શુભ પ્રાણીઓના અશુભ અવાજો સંભળાયા; વૃક્ષો, વનો અને પર્વતો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી ધ્રૂજી ઊઠી.
2.69.50
अपर्वणि च मध्याह्ने मूर्यं स्वर्भानुरग्रसत् ।
ध्वजाग्रे चेदिराजस्य सर्वरत्नपरिष्कृते। ॥ २.६९.५० ॥
અસમયે, મધ્યાહ્ને સ્વર્ભાનુએ સૂર્યને ગ્રસી લીધો; સર્વ રત્નોથી શણગારેલા ચેદિરાજના ધ્વજના અગ્રભાગે.
2.69.51
अपतत्खाच्च्युतो गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डः परन्तप ।
आरण्यैः सहसा हृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः। ॥ २.६९.५१ ॥
હે શત્રુતાપન, આકાશમાંથી તીક્ષ્ણ ચાંચવાળું એક ગીધ પડ્યું; જંગલના અને ગામના પશુ-પક્ષીઓ અચાનક હર્ષિત થયાં.
2.69.52
चुक्रुशुर्भैरवं तत्र तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ।
एवमादिनि घोराणि भौमानि च स्वगानि च। ॥ २.६९.५२ ॥
તે યુદ્ધ આવી પહોંચતાં ત્યાં ભયાનક ચીત્કાર થયા; આવા ભયંકર ભૌમ અને આકાશી ઉત્પાતો પણ થયા.
2.69.53
औत्पातिकान्यदृश्यन्त सङ्क्रुद्धे शार्ङ्गधन्वनि ॥ २.६९.५३ ॥
શાર્ઙ્ગ ધનુષ્ય ધારણ કરનાર (કૃષ્ણ) ક્રોધિત થતાં ઉત્પાતો દેખાયા.