Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.70

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.70.1

ततो विष्फारयन्राजा महच्चैदिपतिर्धनुः ।
अभियास्यन्हृषीकेशमुवाच मधुसूदनम् ॥ २.७०.१ ॥

तब राजा चैद्य ने अपना विशाल धनुष तानकर, हृषीकेश पर आक्रमण करने को उद्यत होकर, मधुसूदन से कहा।

2.70.2

एकस्त्वमसि मे शत्रुस्तत्त्वां हत्वाऽद्य माधव ।
ततः सागरपर्यन्तां पालयिष्यामि मेदिनीम् ॥ २.७०.२ ॥

तुम अकेले ही मेरे शत्रु हो। हे माधव, आज तुम्हें मारकर मैं समुद्र तक फैली इस पृथ्वी की रक्षा करूँगा।

2.70.3

द्वैरथं काङ्क्षितं यद्वै तदिदं पर्युपस्थितम् ।
चिरस्य वत मे दिष्ट्या वासुदेव सह त्वया।
अद्य त्वां निहनिष्यामि भीष्मं च सह पाण्डवैः ॥ २.७०.३ ॥

जिस द्वंद्व युद्ध की मैं बहुत समय से इच्छा कर रहा था, वह अब मेरे सामने आ उपस्थित हुआ है। हे वासुदेव, भाग्य से आज मैं तुम्हें और पाण्डवों सहित भीष्म को मार डालूँगा।

2.70.4

एवमुक्त्वा स तं बाणैर्निशितैरत्ततेजनैः ।
विव्याध युधि तीक्ष्णाग्रैश्चेदिराड्यपुङ्गवम् ॥ २.७०.४ ॥

ऐसा कहकर उसने तीखे, तेज़ धार वाले बाणों से युद्ध में उस श्रेष्ठ पुरुष को बींध डाला।

2.70.5

कङ्कपत्रच्छदा बाणाश्चेदिराजधनुश्च्युताः ।
विविशुस्ते तदा कृष्णं भुजङ्गा इव पर्वतम् ॥ २.७०.५ ॥

चैद्य राजा के धनुष से छूटे, बगुले के पंखों से सजे बाण तब कृष्ण में ऐसे घुस गए जैसे सर्प पर्वत में घुस जाते हैं।

2.70.6

नाददानस्य चैद्यस्य शरानत्यस्यतोपि वा ।
दधृशुर्विवरं केचिद्गतिं वायोरिवाम्बरे ॥ २.७०.६ ॥

चैद्य बाण लेता और छोड़ता जा रहा था, फिर भी कुछ लोगों ने उसमें कोई अंतराल नहीं देखा, जैसे आकाश में वायु की गति दिखाई नहीं देती।

2.70.7

चेदिराजमहामेधः शरजालाम्बुमांस्तदा ।
अभ्यवर्षद्धृषीकेशं पयोद इव पर्वतम् ॥ २.७०.७ ॥

चेदिराज मानो महामेघ थे, जो उस समय बाणों के जाल रूपी जल से भरे हुए थे, और उन्होंने हृषीकेश पर उसी प्रकार वर्षा की जैसे बादल पर्वत पर बरसता है।

2.70.8

ततः शार्ङ्गममित्रघ्नः कृत्वा सशरमच्युतः ।
आबभाषे महबाहुः सुनीथं परवीरहा ॥ २.७०.८ ॥

तब शत्रुओं का नाश करने वाले, महाबाहु, परवीरहा अच्युत ने शार्ङ्ग धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाया और सुनीथ से बोले।

2.70.9

अयं त्वं भामकस्तीक्ष्णश्चेदिराज महाशरः ।
भेत्तुमर्हति वेगेन महाशनिरिवाचलम् ॥ २.७०.९ ॥

यह तुम्हारा भामक, तीक्ष्ण, महाशर है, हे चेदिराज! जैसे महाशनि पर्वत को वेग से भेद डालता है, वैसे ही यह भेदने में समर्थ है।

2.70.10

एवं ब्रुवति गोविन्दे ततश्चेदिपतिः पुनः ।
मुमोच निशितानन्यान्कृष्णं प्रति शरान्बहून् ॥ २.७०.१० ॥

गोविन्द के ऐसा कहते ही चेदिपति ने फिर कृष्ण की ओर तीखे और अन्य बहुत से बाण छोड़े।

2.70.11

अथ बाणार्दितः कृष्णः शार्ङ्गमायम्य दीप्तिमान् ।
मोच निशितान्बाणाञ्छतशोथ सहस्रशः ॥ २.७०.११ ॥

तब बाणों से पीड़ित होकर दीप्तिमान कृष्ण ने शार्ङ्ग धनुष खींचा और सैकड़ों-हजारों तीखे बाण छोड़े।

2.70.12

ताञ्छरांस्तु स चिच्छेद शरवर्षैस्तु चेदिराट् ।
षड्भिश्चान्यैर्जघानाशु केशवं चेदिपुङ्गवः ॥ २.७०.१२ ॥

उस चेदिराज ने उन बाणों को शर-वर्षा से काट डाला, और चेदियों में श्रेष्ठ उसने छह और अन्य बाणों से शीघ्र केशव पर प्रहार किया।

2.70.13

ततोऽस्रं सहसा कृष्णः प्रमुमोच जगद्गुरुः ।
अस्त्रेण तन्महाबाहुर्वारयामास चेदिराट् ॥ २.७०.१३ ॥

तब जगद्गुरु कृष्ण ने सहसा एक अस्त्र छोड़ा, और महाबाहु चेदिराज ने उस अस्त्र को अपने अस्त्र से रोक दिया।

2.70.14

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् ।
सर्वतः समवाकीर्य शौरिं दामोदरं तदा ॥ २.७०.१४ ॥

तब उसने सौ हज़ार झुके हुए गाँठों वाले बाणों से चारों ओर से ढककर शौरि दामोदर को आच्छादित कर दिया।

2.70.15

ननाद बलवान्क्रुद्धः शिशुपालः प्रतापवान् ।
इदं चोवाच संरब्धः केशवं परवीरहा ॥ २.७०.१५ ॥

बलवान, क्रुद्ध और प्रतापी शिशुपाल गरज उठा; क्रोध से भरकर, शत्रुवीरों का वध करने वाले उसने केशव से यह कहा।

2.70.16

अद्याङ्गं मामका बाणा भेत्स्यन्ति तव संयुगे ।
हत्वा त्वां समुतामात्यं पाण्डवांश्च तरस्विनः ॥ २.७०.१६ ॥

आज मेरे बाण युद्ध में तुम्हारे अंग-अंग को भेद देंगे; तुम्हें, तुम्हारे अमात्यों सहित, और वेगवान पाण्डवों को मारकर।

2.70.17

अनृण्यमद्यय यास्यामि जरासन्धस्य धीमतः ।
कंसस्य केशिनश्चैव नरकस्य तथैव ह ॥ २.७०.१७ ॥

आज मैं बुद्धिमान जरासन्ध का, कंस का, केशी का और नरक का ऋण चुका दूँगा, ठीक वैसे ही।

2.70.18

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः शिशुपालो जनार्दनम् ।
अदृश्यं शरवर्षेण सर्वतः स चकार ह ॥ २.७०.१८ ॥

ऐसा कहकर क्रोध से लाल नेत्रों वाले शिशुपाल ने जनार्दन को बाणों की वर्षा से चारों ओर से अदृश्य कर दिया।

2.70.19

ततोऽस्त्रेणैव चान्योन्यं निकृत्य च शरान्बहून् ।
शरवर्षैस्तदा चैद्यमन्तर्धातुं प्रचक्रमे ॥ २.७०.१९ ॥

तब अस्त्र से ही एक-दूसरे के बहुत से बाण काटकर, तब बाणों की वर्षा से चैद्य (शिशुपाल) ने अन्तर्धान होना आरम्भ किया।

2.70.20

अन्तर्धानगतौ वीरौ शुशुभाते महारथौ ।
तौ दृष्ट्वा सर्वभूतानि साधुसाध्वित्यपूजयन् ॥ २.७०.२० ॥

अन्तर्धान हुए वे दोनों वीर महारथी सुशोभित हुए। उन्हें देखकर सभी प्राणियों ने 'साधु, साधु' कहकर उनकी प्रशंसा की।

2.70.21

न दृष्टपूर्वमस्माभिर्युद्धमीदृशकं पुरा ।
ततः कृष्णं जघानाशु शुशुपालस्त्रिभिः शरैः ॥ २.७०.२१ ॥

हमने पहले कभी ऐसा युद्ध नहीं देखा था। तब शिशुपाल ने शीघ्र ही तीन बाणों से कृष्ण पर प्रहार किया।

2.70.22

कृष्णोऽपि बाणैर्विव्याध सुनीथं पञ्चभिर्युधि ।
ततः सुनीथं सप्तत्या नाराचैर्दयद्बली। ॥ २.७०.२२ ॥

कृष्ण ने भी युद्ध में पाँच बाणों से सुनीथ को बींध दिया। तब बलवान् (शिशुपाल) ने सत्तर नाराच-बाणों से सुनीथ को छेद डाला।

2.70.23

ततोऽतिविद्धः कृष्णेन सुनीथः क्रोधमूर्छितः ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्वासुदेवं स्तनान्तरे ॥ २.७०.२३ ॥

तब कृष्ण से अत्यधिक बिंधा हुआ सुनीथ क्रोध से मूर्छित होकर तीखे बाणों से वासुदेव को छाती के बीच में बींध गया।

2.70.24

पुनः कृष्णं त्रिभिर्विद्ध्वा ननादावसरे नृपः ।
तोऽतिदारुणं युद्धं सहसा चक्रतुस्तदा ॥ २.७०.२४ ॥

फिर राजा ने उचित अवसर पर तीन बाणों से कृष्ण को बींधकर गर्जना की। तब वे दोनों सहसा अत्यन्त भयंकर युद्ध करने लगे।

2.70.25

नौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महागजौ ।
दंष्ट्राभिरिव पञ्चास्यौ चरणैरिव कुक्कुटौ ॥ २.७०.२५ ॥

जैसे दो बाघ नखों से, दो महागज दाँतों से, दो पञ्चमुख सिंह दाढ़ों से, और दो मुर्गे पंजों से (लड़ते हैं),

2.70.26

दारयेतां शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं युधि तावुभौ ।
ततो मुमुचतुः क्रुद्धौ शरवर्षमनुत्तमम् ॥ २.७०.२६ ॥

युद्ध में वे दोनों तीखे बाणों से एक-दूसरे को चीरने लगे। तब क्रुद्ध होकर उन दोनों ने अनुपम बाणवर्षा छोड़ी।

2.70.27

शरैरेव शराञ्छित्वा तावुभौ पुरुषर्षभौ ।
चक्रातेऽस्त्रमयं युद्धं घोरं तदतिमानुषम् ॥ २.७०.२७ ॥

बाणों से ही बाणों को काटकर वे दोनों नरश्रेष्ठ अस्त्रों से भरा हुआ, भयंकर और अति-मानवीय युद्ध करते रहे।

2.70.28

आग्नेयमस्त्रं मुमुचे शिशुपालः प्रतापवान् ।
वारुणास्त्रेण तच्छ्रीघ्रं नाशयामास केशवः ॥ २.७०.२८ ॥

प्रतापी शिशुपाल ने आग्नेय अस्त्र छोड़ा। केशव ने उसे तुरंत वरुणास्त्र से नष्ट कर दिया।

2.70.29

कौबेरमस्त्रं सहसा चेदिराट् प्रमुमोच ह ।
रणैव सहसाऽनाशयत्तं जगत्प्रभुः ॥ २.७०.२९ ॥

चेदिराज ने अचानक कुबेर का अस्त्र छोड़ा। जगत्प्रभु ने युद्ध में ही तुरंत उसे नष्ट कर दिया।

2.70.30

याम्यमस्त्रं ततः क्रुद्धो मुमुचे कालमोहितः ।
याम्येनैवास्त्रयोगेन याम्यमस्त्रं व्यनाशयत् ॥ २.७०.३० ॥

फिर क्रुद्ध और काल से मोहित शिशुपाल ने यम का अस्त्र छोड़ा। यम के ही अस्त्र-प्रयोग से (कृष्ण ने) यम के उस अस्त्र को नष्ट कर दिया।

2.70.31

गान्धर्वेण च गान्धर्वं मानवं मानवेन च ।
वायव्येन च वायव्यं रौद्रं रौद्रेण चाभिभूः ॥ २.७०.३१ ॥

गन्धर्व अस्त्र से गन्धर्व अस्त्र को, और मानव अस्त्र से मानव अस्त्र को, वायव्य से वायव्य को और रौद्र से रौद्र को उस विजेता ने काट डाला।

2.70.32

ऐन्द्रमैन्द्रेण भगवान्वैष्णवेन च वैष्णवम् ।
एवमस्त्राणि कुर्वाणौ युयुधाते महाबलौ ॥ २.७०.३२ ॥

इंद्र अस्त्र से इंद्र अस्त्र को और वैष्णव से वैष्णव को भगवान ने काटा; इस प्रकार अस्त्र चलाते हुए वे दोनों महाबली युद्ध करते रहे।

2.70.33

ततो मायां विकुर्वाणो दमगोषसुतो बली ।
गदामुसलसंयुक्ताञ्छक्तितोमरसायकान् ॥ २.७०.३३ ॥

तब माया रचते हुए दमघोष के बलवान पुत्र ने गदा, मूसल से युक्त, शक्ति, तोमर और बाण छोड़े।

2.70.34

परश्वथमुसण्डीश्च ववर्ष युधि केशवम् ।
अमोघास्त्रेण भगवान्नाशयामास केशिहा ॥ २.७०.३४ ॥

परशु, मुसंडी आदि की वर्षा युद्ध में केशव पर हुई; अमोघ अस्त्र से केशिहा भगवान ने उसे नष्ट कर दिया।

2.70.35

शिलावर्षं महाघोरं ववर्ष युधि चेदिराट् ।
वज्रास्त्रेणाभिसङ्क्रुद्धश्चूर्णं तदकरोत्प्रभुः ॥ २.७०.३५ ॥

युद्ध में चेदिराज ने अत्यंत भयंकर शिलावर्षा की; अत्यंत क्रुद्ध प्रभु ने वज्र अस्त्र से उसे चूर्ण कर दिया।

2.70.36

जलवर्षं ततो घोरं व्यस़जच्चेदिपुङ्गवः ।
वायव्यास्त्रेण भगवान्व्याक्षिपच्छतशो हि तत् ॥ २.७०.३६ ॥

तब चेदियों में श्रेष्ठ ने भयंकर जलवर्षा छोड़ी; भगवान ने वायव्य अस्त्र से उसे सैकड़ों टुकड़ों में बिखेर दिया।

2.70.37

निहत्य सर्वमायां वै सुनीतस्य जनार्दनः ।
स मुहूर्तं चकाराशु द्वन्द्वयुद्धं महारथः ॥ २.७०.३७ ॥

सुनीत की सारी माया नष्ट करके जनार्दन ने शीघ्र ही एक मुहूर्त तक महारथी के रूप में द्वन्द्वयुद्ध किया।

2.70.38

स बाणयुद्धं कुर्वाणो भर्त्सयामास चेदिराट् ।
दमघोषसुतो धृष्टमुवाच यदुपुङ्गवम् ॥ २.७०.३८ ॥

बाणयुद्ध करते हुए चेदिराज (दमघोष के पुत्र) ने यदुश्रेष्ठ की निंदा की और ढिठाई से यह कहा।

2.70.39

अद्य कृष्णमकृष्णं तु कुर्वन्तु मम सायकाः ।
इत्येवमुक्त्वा दुष्टात्मा शरवर्षं जनार्दने ॥ २.७०.३९ ॥

आज मेरे बाण कृष्ण को अकृष्ण कर दें, ऐसा कहकर उस दुष्टचित्त ने जनार्दन पर बाणों की वर्षा की।

2.70.40

मुमोच पुरुषव्याघ्रो घोरं वै चेदिपुङ्गवः ।
शरसंङ्कृत्तगात्रस्तु क्षणेन यदुनन्दनः ॥ २.७०.४० ॥

चेदियों में श्रेष्ठ और नरश्रेष्ठ ने घोर बाण छोड़े; किंतु यदुनन्दन का शरीर क्षण भर में बाणों से छिन्न-भिन्न हो गया।

2.70.41

रुधिरं परिसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ।
न यन्ता न रथो वापि न चाश्वाः पर्वतोपमाः ॥ २.७०.४१ ॥

मदमत्त हाथी की भाँति उनसे रक्त बह निकला; न सारथी, न रथ, न ही पर्वत-समान घोड़े (दिखाई दे रहे थे)।

2.70.42

दृश्यन्ते शरसञ्छन्नाः केशवस्य महात्मनः ।
केशवं तदवस्थं तु दृष्ट्वा भूतानि चक्रुशुः ॥ २.७०.४२ ॥

महात्मा केशव (के शरीर) पर बाणों से ढकी (वस्तुएँ) दिखाई दे रही थीं; केशव को उस दशा में देखकर प्राणी चीख उठे।

2.70.43

दारुकस्तु तदा प्राह कृष्णं यादवनन्दनम् ।
नेदृशो दृष्टपूर्वो हि सङ्ग्रामो वै पुरा मया ॥ २.७०.४३ ॥

तब दारुक ने यादवों के आनंद कृष्ण से कहा, "पहले मैंने कभी ऐसा युद्ध नहीं देखा।"

2.70.44

स्थातव्यमिति तिष्ठामि त्वत्प्रभावेण माधव ।
अन्यथा न च मे प्राणा धरायेयुर्जनार्दन ॥ २.७०.४४ ॥

"जो करना है वही करते हुए मैं खड़ा हूँ, आपकी शक्ति से, हे माधव। अन्यथा, हे जनार्दन, मेरे प्राण शरीर में नहीं टिकते।"

2.70.45

अतः सञ्चिन्त्य गोविन्द क्षिप्रमस्य वधं कुरु ।
एवमुक्तस्तु सूतेन केशवो वाक्यमब्रवीत् ॥ २.७०.४५ ॥

"इसलिए, हे गोविंद, सोच-विचार कर इसका शीघ्र वध करो।" सारथी के ऐसा कहने पर केशव ने यह वचन कहा।

2.70.46

एष ह्यतिबलो दैत्यो हिरण्यकशिपुः पुरा ।
रिपुः सुराणामभवद्वरदानेन गर्वितः ॥ २.७०.४६ ॥

"यह अत्यंत बलशाली दैत्य हिरण्यकशिपु पूर्वकाल में वरदान पाकर गर्वित होकर देवताओं का शत्रु बना था।"

2.70.47

तथाऽऽसीद्रावणो नाम राक्षसो ह्यतिवीर्यवान् ।
तेनैव बलवीर्येण बलं नागणयन्मम ॥ २.७०.४७ ॥

"इसी प्रकार रावण नामक अत्यंत पराक्रमी राक्षस था, जिसने अपने बल और पराक्रम के कारण मेरे बल को कुछ न गिना।"

2.70.48

अहं मृत्युश्च भविता काले काले दुरात्मनः ।
न भेतव्यं तथा सूत नैष कश्चिन्मयि स्थिते ॥ २.७०.४८ ॥

"मैं ही समय-समय पर दुरात्माओं का मृत्यु बनूँगा। इसलिए हे सारथी, डरना नहीं; मेरे रहते कोई भी (इनका बल) नहीं है।"

2.70.49

इत्येवमुक्त्वा भगवान्ननर्द गरुडध्वजः ।
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं पूरयामास केशवः ॥ २.७०.४९ ॥

यह कहकर गरुड़ध्वज भगवान ने गर्जना की और केशव ने महान शंख पाञ्चजन्य को फूँक दिया।

2.70.50

संमोहयित्वा भगवांश्चक्रं दिव्यं समाददे ।
चिच्छेद च सुनीथस्य शिरश्चक्रेण संयुगे ॥ २.७०.५० ॥

भगवान ने मोहित करके दिव्य चक्र ग्रहण किया और युद्ध में चक्र से सुनीथ का सिर काट डाला।

2.70.51

स पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः ।
ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाः ॥ २.७०.५१ ॥

वह महाबाहु वज्र से आहत पर्वत की भाँति गिर पड़ा; तब राजाओं ने चेदिपति के शरीर से श्रेष्ठ तेज निकलते देखा।

2.70.52

उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम् ।
ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम्।
ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप ॥ २.७०.५२ ॥

हे महाराज, आकाश से उठते सूर्य की भाँति वह तेज ऊपर उठा; तब उसने कमलपत्र के समान नेत्रों वाले, लोकों से नमस्कृत कृष्ण को प्रणाम किया, और हे नराधिप, वह तेज उन्हीं में प्रवेश कर गया।

2.70.53

तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः ।
यद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम् ॥ २.७०.५३ ॥

यह देखकर सभी राजाओं ने इसे अद्भुत माना कि वह तेज महाबाहु पुरुषोत्तम में प्रविष्ट हो गया।

2.70.54

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः ।
कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल न वसुन्धरा ॥ २.७०.५४ ॥

बिना बादल के आकाश ने वर्षा की, जलती हुई वज्र गिरी; कृष्ण द्वारा चैद्य के मारे जाने पर भी पृथ्वी नहीं काँपी।

2.70.55

ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किञ्चन ।
अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥ २.७०.५५ ॥

तब कुछ राजा वहाँ कुछ भी नहीं बोले, जब समय वाणी की सीमा से परे चला गया था और वे जनार्दन को देखते रहे।

2.70.56

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन्नमर्षिताः ।
अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः ॥ २.७०.५६ ॥

कुछ अमर्षित राजाओं ने हाथों से हाथों के अग्रभाग को मला, और अन्य क्रोध से मूर्छित होकर दाँतों से अपने होंठ काटने लगे।

2.70.57

रहश्च केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः ।
केचिदेव सुसंरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन् ॥ २.७०.५७ ॥

कुछ राजाओं ने एकांत में वार्ष्णेय (कृष्ण) की प्रशंसा की, कुछ अत्यधिक रुष्ट हो गए, और अन्य तटस्थ रहे।

2.70.58

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः ।
ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः।
शशंसुर्निर्वृताः सर्वे दृष्ट्वा कृष्णस्य विक्रमम् ॥ २.७०.५८ ॥

हर्षित महर्षि केशव के पास गए और उनकी स्तुति करते हुए; ब्राह्मण, महात्मा और महाबली राजा भी—सभी संतुष्ट होकर कृष्ण का पराक्रम देखकर उनकी प्रशंसा करने लगे।

2.70.59

सदेवगन्धर्वगणा राजानो भुवि विश्रुताः ।
प्रणामं हि हृषीकेशे प्राकुर्वत महात्मनि ॥ २.७०.५९ ॥

देवों और गंधर्वों के समूहों सहित पृथ्वी पर विख्यात राजाओं ने भी महात्मा हृषीकेश को प्रणाम किया।

2.70.60

ये त्वासुरगणाः पक्षाः सम्भूताः क्षत्रिया इह ।
ते निन्दन्ति हृषीकेशं दुरात्मानो गतायुषः ॥ २.७०.६० ॥

परन्तु जो असुरगणों के पक्ष में यहाँ उत्पन्न क्षत्रिय हैं, वे दुरात्मा और आयु बीत चुके लोग हृषीकेश की निंदा करते हैं।

2.70.61

प्रजापतिगणा ये तु मध्यस्थाश्च महात्मनि ।
ब्रह्मर्षयश्च सिद्धाश्च गन्धर्वोरगचारणाः ॥ २.७०.६१ ॥

जो प्रजापति के गण, महात्मा (कृष्ण) के समीप स्थित ब्रह्मर्षि, सिद्ध, गन्धर्व, उरग और चारण थे।

2.70.62

ते वै स्तुवन्ति गोविन्दं दिव्यैर्मङ्गलसंयुतैः ।
परस्परं च नृत्यन्ति गीतेन विविधेन च।
उपतिष्ठन्ति गोविन्दं प्रीतियुक्ता महात्मनि ॥ २.७०.६२ ॥

वे दिव्य मंगल वचनों से गोविन्द की स्तुति करते, परस्पर नाचते, विविध गीतों के साथ और प्रीति से युक्त होकर महात्मा गोविन्द की सेवा में उपस्थित होते थे।

2.70.63

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः ।
ब्राह्मणाश्चापि सुप्रीताः पाण्डवाश्च महाबलाः ॥ २.७०.६३ ॥

हर्षित महर्षि केशव के पास गए और उनकी स्तुति करते रहे; ब्राह्मण भी अत्यन्त प्रसन्न हुए, और महाबली पाण्डव भी।

2.70.64

पाण्डवस्त्वब्रवीद्भातॄन्सत्कारेण महीपतिम् ।
दमघोषात्मजं शूरं संस्कारयत मा चिरम् ॥ २.७०.६४ ॥

तब पाण्डव (युधिष्ठिर) ने भाइयों से कहा — 'सत्कारपूर्वक दमघोष के शूर पुत्र, इस भूपति का तुरन्त संस्कार (अभिषेक) करो, विलम्ब मत करो।'

2.70.65

कुरुराजवचः श्रुत्वा भ्रातरस्ते त्वरान्विताः ।
तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा ॥ २.७०.६५ ॥

कुरुराज का वचन सुनकर वे भाई शीघ्रता से युक्त हो गए, और तब उन्होंने भाई की आज्ञा का वैसे ही पालन किया।

2.70.66

चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रं तस्याज्ञया हरेः ।
अभ्यषिञ्चत तं पार्थः सहितैर्वसुधाधिपैः ॥ २.७०.६६ ॥

हरि (कृष्ण) की आज्ञा से, पार्थ (अर्जुन) ने अन्य भूपतियों के साथ मिलकर चेदियों के आधिपत्य पर उनके पुत्र का अभिषेक किया।