Mahābhārata · Adhyāya 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
ततः स कुरुराजस्य सर्वकर्मसमृद्धिमान् ।
यज्ञः प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलोत्सवः ॥ २.७२.१ ॥
Then that sacrifice of the Kuru king, prosperous in all its rites, O king, bringing joy, shone forth with great festivity.
2.72.2
शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान् ।
अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः ॥ २.७२.२ ॥
With obstacles calmed and happily begun, rich in abundant wealth and grain, abounding in food and many dainties, it was well protected by Keśava.
2.72.3
समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम् ।
कोटिसहस्रं प्रददौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ २.७२.३ ॥
He completed that great Rājasūya sacrifice, and gave ten million to the high-souled brahmins.
2.72.4
न करिष्यति तं लोके कश्चिदन्यो महीपतिः ।
याजकाः सर्वकामैश्च सततं ततृपुर्धनैः ॥ २.७२.४ ॥
No other king in the world will perform such a sacrifice; the priests were constantly satisfied with every desire and with wealth.
2.72.5
ततश्चावभृथस्नातः स राजा पाण्डुनन्दनः ।
व्यासं धौम्यं वसिष्ठं च नारदं च महामुनिम् ॥ २.७२.५ ॥
Then, having bathed in the final ablution, that king, son of Pāṇḍu, honoured Vyāsa, Dhaumya, Vasiṣṭha, Nārada and the great sage.
2.72.6
सुमन्तु जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च ।
याज्ञवल्क्यं च कपिलं कपालं कौशिकं तथा।
सर्वांश्च ऋत्विक्प्रवरान्पूजयामास सत्कृतान् ॥ २.७२.६ ॥
Sumantu, Jaimini, Paila, Vaiśampāyana, Yājñavalkya, Kapila, Kapāla and Kauśika, and all the foremost officiating priests, he honoured with due respect.
2.72.7
युष्मत्प्रसादात्प्राप्तोऽयं राजसूयो महाक्रतुः ।
जनार्दनप्रसादाद्धि सम्पूर्णो मे मनोरथः ॥ २.७२.७ ॥
By your grace this great Rājasūya sacrifice has been attained, and by the grace of Janārdana my desire is indeed fulfilled.
2.72.8
अथ यज्ञं समाप्यान्ते पूजयामास माधवम् ।
बलदेव च देवेशं भीष्माद्यांश्च कुरूद्वहान् ॥ २.७२.८ ॥
Then, when the sacrifice was finished, he honored Mādhava, Balarāma, lord of the gods, and Bhīṣma and the other foremost of the Kurus.
2.72.9
ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समस्तं पार्थिवं क्षत्रमुपगम्येदमब्रवीत् ॥ २.७२.९ ॥
Then all the kings of the warrior class approached Yudhiṣṭhira, the righteous-souled one who had bathed in the final ablution, and said this.
2.72.10
दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवानसि ।
आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया ॥ २.७२.१० ॥
By good fortune you prosper, knower of dharma, and you have attained sovereignty. Descendant of Ajamīḍha, you have increased the fame of the Ajamīḍhas.
2.72.11
कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः ।
आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सूपूजिताः ॥ २.७२.११ ॥
By this deed, lord of kings, a great dharma has been performed. Tiger among men, well honored in every desire, we ask your leave.
2.72.12
स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २.७२.१२ ॥
We shall go to our own kingdoms, so you ought to grant us leave. Having heard these words of the kings, Dharmarāja Yudhiṣṭhira...
2.72.13
यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ।
राजानः सर्व एवैते प्रीत्याऽस्मान्प्तमुपागताः ॥ २.७२.१३ ॥
Having honored the kings and all the brothers as was fitting, he said: 'All these kings have come to us out of affection.'
2.72.14
प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छय परन्तपाः ।
अनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान् ॥ २.७२.१४ ॥
'Kings who torment your foes, having taken my leave, set out for your own realms. May good fortune be yours. Best of kings, we shall accompany you to the borders of your lands.'
2.72.15
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः ।
यथार्हं नृपतीन्सर्वानेकैकं समनुव्रजन् ॥ २.७२.१५ ॥
Understanding their brother's word, the Pāṇḍavas, followers of dharma, accompanied each of the kings as was fitting.
2.72.16
विरायटमन्वायात्तूर्णं धृष्टह्युम्नः प्रतापवान् ।
धनञ्जयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथम् ॥ २.७२.१६ ॥
The mighty Dhṛṣṭadyumna quickly followed Virāṭa, and Dhanañjaya (Arjuna) followed the great-souled great charioteer Yajñasena (Drupada).
2.72.17
भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः ।
द्रोणं तु ससुतं वीरं सहदेवो युधां पतिः ॥ २.७२.१७ ॥
The mighty Bhīmasena followed Bhīṣma and Dhṛtarāṣṭra, and Sahadeva, lord of warriors, followed the hero Droṇa together with his son.
2.72.18
नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात् ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महारथान् ॥ २.७२.१८ ॥
O king, Nakula followed Subala together with his son; the sons of Draupadī, along with Saubhadra, followed the great charioteers of the mountain lands.
2.72.19
अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः ।
एवं सुपूजिताः सर्वे जग्मुर्विप्राः सहस्रशः ॥ २.७२.१९ ॥
The bulls among the warrior-kings likewise followed the other kṣatriyas. Thus well honored, all the brahmins departed by the thousands.
2.72.20
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु ब्राह्मणेषु च ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान् ॥ २.७२.२० ॥
When all the lords of earth and all the brahmins had departed, the mighty Vāsudeva spoke these words to Yudhiṣṭhira.
2.72.21
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि ॥ २.७२.२१ ॥
Joy of the Kurus, I take my leave of you and shall go to Dvārakā. By good fortune you have attained the Rājasūya, the best of sacrifices.
2.72.22
तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराजो जनार्दनम् ।
तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तः क्रतुवरो मया ॥ २.७२.२२ ॥
Thus addressed, the king of dharma said to Janārdana: Govinda, by your grace I have attained this best of sacrifices.
2.72.23
क्षत्रं समग्रमपि च त्वत्प्रसादाद्वशे स्थितम् ।
उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम् ॥ २.७२.२३ ॥
By your grace the whole warrior class stands under my control, and having received the chief tribute, they have come before me alone.
2.72.24
कथं त्वद्गमनार्थं मे वाणी वितरतेऽनघ ॥ २.७२.२४ ॥
O faultless one, how can my voice consent to your departure?
2.72.25
न ह्यहं त्वामृते वीरं रतिं प्राप्नोमि कर्हचित् ।
अवश्यं चैव गन्तव्या भवता द्वारका पुरी ॥ २.७२.२५ ॥
Without you, hero, I never find delight; and you must certainly go to the city of Dvārakā.
2.72.26
एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान् ।
अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः ॥ २.७२.२६ ॥
Thus addressed, that righteous-souled Hari, who had Yudhiṣṭhira as his companion and wide renown, approached Pṛthā, pleased, and said:
2.72.27
साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः ।
सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि ॥ २.७२.२७ ॥
Aunt, today your sons have obtained sovereignty; their aims are fulfilled and they are rich in wealth. So may you obtain joy.
2.72.28
अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे ।
सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः ॥ २.७२.२८ ॥
With your permission I am eager to go to Dvārakā. Keśava honoured Subhadrā and Draupadī.
2.72.29
निष्क्रम्यान्तः पुरात्तस्माद्युधिष्ठिरसहायवान् ।
स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ २.७२.२९ ॥
Coming out of those inner apartments, accompanied by Yudhiṣṭhira, having bathed and performed recitation, he had the brahmins speak words of blessing.
2.72.30
ततो मेघवपुः प्रग्व्यं स्यन्दनं च सुकल्पितम् ।
योजयित्वा महाबाहुर्दारुकः समुपस्थितः ॥ २.७२.३० ॥
Then Dāruka, cloud-bodied and great-armed, having yoked the excellent and well-prepared chariot, stood ready.
2.72.31
उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः ॥ २.७२.३१ ॥
Seeing the chariot standing ready, its banner the best of the Tārkṣya (Garuḍa) sign, the great-minded one circled it to the right and mounted it.
2.72.32
प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम् ॥ २.७२.३२ ॥
Then the lotus-eyed one set out for the city of Dvārakā.
2.72.33
तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम् ॥ २.७२.३३ ॥
Dharma-king Yudhiṣṭhira, glorious, together with his brothers, followed on foot after that mighty-strong Vāsudeva.
2.72.34
ततो मुहूर्तं सङ्गृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २.७२.३४ ॥
Then, halting the excellent chariot for a moment, the lotus-eyed Hari spoke to Yudhiṣṭhira, son of Kuntī.
2.72.35
अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशाम्पते ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ॥ २.७२.३५ ॥
Ever vigilant, protect your subjects, O lord of the people, as the rain-cloud protects living beings and birds protect a great tree.
2.72.36
बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः ।
कृत्वा परस्परेणैव संवादं कृष्णपाण्डवौ ॥ २.७२.३६ ॥
As the immortals depend upon Indra, the thousand-eyed, so let your kinsmen depend upon you; and let Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas keep up their mutual discourse.
2.72.37
अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति ।
गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप ॥ २.७२.३७ ॥
Taking leave of one another, they went to their own homes. O king, after Kṛṣṇa, foremost of the Sātvatas, had gone to Dvāravatī.
2.72.38
महादुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ।
सूतपुत्रश्च गधेयः सह दुःशासनादिभिः ॥ २.७२.३८ ॥
King Mahā-Duryodhana, and Śakuni, son of Subala, and the son of the charioteer (Karṇa), and Gāndhāreya together with Duḥśāsana and the others.
2.72.39
सर्वकामगुणोपेतैरर्च्यमानास्तु भारत ।
तस्यां सभायां दिव्यायामवसंस्तत्र पाण्डवैः ॥ २.७२.३९ ॥
O Bhārata, honored and dwelling there in that divine assembly-hall, endowed with every pleasing quality, together with the Pāṇḍavas.