महाभारत · अध्याय 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
ततः स कुरुराजस्य सर्वकर्मसमृद्धिमान् ।
यज्ञः प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलोत्सवः ॥ २.७२.१ ॥
तेव्हा कुरुराजाचा तो यज्ञ, सर्व कर्मांत समृद्ध होऊन, हे राजा, आनंद देणारा, महान उत्सवासह शोभला.
2.72.2
शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान् ।
अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः ॥ २.७२.२ ॥
विघ्ने शांत होऊन, सुखाने आरंभ होऊन, विपुल धनधान्य, अन्न आणि अनेक भक्ष्यपदार्थांनी युक्त होऊन, केशवाने उत्तम रीतीने संरक्षित केला गेला.
2.72.3
समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम् ।
कोटिसहस्रं प्रददौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ २.७२.३ ॥
त्याने तो राजसूय महायज्ञ पूर्ण केला आणि महात्म्या ब्राह्मणांना कोट्यवधी दान दिले.
2.72.4
न करिष्यति तं लोके कश्चिदन्यो महीपतिः ।
याजकाः सर्वकामैश्च सततं ततृपुर्धनैः ॥ २.७२.४ ॥
जगात दुसरा कोणी राजा असा यज्ञ करणार नाही; याजक सर्व इच्छा आणि धनाने सतत तृप्त झाले.
2.72.5
ततश्चावभृथस्नातः स राजा पाण्डुनन्दनः ।
व्यासं धौम्यं वसिष्ठं च नारदं च महामुनिम् ॥ २.७२.५ ॥
नंतर अवभृथस्नान करून पांडुपुत्र तो राजा व्यास, धौम्य, वसिष्ठ, नारद आणि महामुनी यांना (सन्मानित करता झाला).
2.72.6
सुमन्तु जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च ।
याज्ञवल्क्यं च कपिलं कपालं कौशिकं तथा।
सर्वांश्च ऋत्विक्प्रवरान्पूजयामास सत्कृतान् ॥ २.७२.६ ॥
सुमंतु, जैमिनी, पैल, वैशंपायन, याज्ञवल्क्य, कपिल, कपाल आणि कौशिक, तसेच सर्व श्रेष्ठ ऋत्विजांचा त्याने आदराने सत्कार केला.
2.72.7
युष्मत्प्रसादात्प्राप्तोऽयं राजसूयो महाक्रतुः ।
जनार्दनप्रसादाद्धि सम्पूर्णो मे मनोरथः ॥ २.७२.७ ॥
तुमच्या कृपेनेच हा राजसूय महायज्ञ प्राप्त झाला आहे. जनार्दनाच्या कृपेनेच माझा मनोरथ पूर्ण झाला आहे.
2.72.8
अथ यज्ञं समाप्यान्ते पूजयामास माधवम् ।
बलदेव च देवेशं भीष्माद्यांश्च कुरूद्वहान् ॥ २.७२.८ ॥
यज्ञ संपल्यानंतर त्याने माधव, देवेश बलदेव आणि भीष्मादी कुरुश्रेष्ठांचा सन्मान केला.
2.72.9
ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समस्तं पार्थिवं क्षत्रमुपगम्येदमब्रवीत् ॥ २.७२.९ ॥
नंतर अवभृथ स्नान केलेल्या धर्मात्मा युधिष्ठिराजवळ सर्व क्षत्रिय राजे येऊन असे म्हणाले.
2.72.10
दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवानसि ।
आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया ॥ २.७२.१० ॥
सुदैवाने, हे धर्मज्ञा, तू वाढत आहेस, साम्राज्य प्राप्त केलेस. अजमीढवंशजा, तू अजमीढांचे यश वाढवलेस.
2.72.11
कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः ।
आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सूपूजिताः ॥ २.७२.११ ॥
या कर्माने, हे राजेंद्रा, महान धर्म संपन्न झाला. हे नरव्याघ्रा, सर्व इच्छांनी उत्तम सन्मानित झालेले आम्ही निरोप मागतो.
2.72.12
स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २.७२.१२ ॥
आम्ही आपापल्या राज्यांकडे जाऊ, म्हणून आम्हाला परवानगी द्यावी. राजांचे हे शब्द ऐकून धर्मराज युधिष्ठिर...
2.72.13
यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ।
राजानः सर्व एवैते प्रीत्याऽस्मान्प्तमुपागताः ॥ २.७२.१३ ॥
यथोचित सन्मान करून त्यांनी सर्व राजांना आणि बंधूंना म्हटले — 'हे सर्व राजे प्रेमाने आपल्याकडे आले आहेत.'
2.72.14
प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छय परन्तपाः ।
अनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान् ॥ २.७२.१४ ॥
'शत्रूंना तापविणाऱ्या राजांनो! माझी अनुमती घेऊन आपापल्या राज्यांकडे प्रस्थान करा. आपले कल्याण असो. श्रेष्ठ नृपतींनो, आपल्या राज्याच्या सीमेपर्यंत आम्ही आपल्यासोबत येऊ.'
2.72.15
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः ।
यथार्हं नृपतीन्सर्वानेकैकं समनुव्रजन् ॥ २.७२.१५ ॥
भावाचे वचन जाणून धर्माचरण करणारे पांडव यथोचितपणे प्रत्येक राजाबरोबर जाऊन त्यांना निरोप देऊ लागले.
2.72.16
विरायटमन्वायात्तूर्णं धृष्टह्युम्नः प्रतापवान् ।
धनञ्जयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथम् ॥ २.७२.१६ ॥
प्रतापी धृष्टद्युम्न तात्काळ विराटामागे गेला; धनंजय महात्मा महारथी यज्ञसेन (द्रुपद) यांच्यामागे गेला.
2.72.17
भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः ।
द्रोणं तु ससुतं वीरं सहदेवो युधां पतिः ॥ २.७२.१७ ॥
महाबली भीमसेन भीष्म आणि धृतराष्ट्र यांच्यामागे गेला; योद्ध्यांचा स्वामी सहदेव पुत्रासह वीर द्रोणाचार्यांच्यामागे गेला.
2.72.18
नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात् ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महारथान् ॥ २.७२.१८ ॥
हे राजा! नकुल पुत्रासह सुबलाच्यामागे गेला; द्रौपदीचे पुत्र सौभद्रासह पर्वतीय महारथींच्यामागे गेले.
2.72.19
अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः ।
एवं सुपूजिताः सर्वे जग्मुर्विप्राः सहस्रशः ॥ २.७२.१९ ॥
क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेले राजेही इतर क्षत्रियांच्या मागोमाग गेले. अशा प्रकारे उत्तम सत्कार मिळालेले सर्व ब्राह्मण हजारोंच्या संख्येने निघून गेले.
2.72.20
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु ब्राह्मणेषु च ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान् ॥ २.७२.२० ॥
सर्व राजे आणि सर्व ब्राह्मण निघून गेल्यावर, प्रतापी वासुदेव युधिष्ठिरांना असे म्हणाले.
2.72.21
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि ॥ २.७२.२१ ॥
हे कुरुनंदना, मी तुझा निरोप घेऊन द्वारकेला जाईन. सुदैवाने तू श्रेष्ठ यज्ञ राजसूय प्राप्त केला आहेस.
2.72.22
तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराजो जनार्दनम् ।
तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तः क्रतुवरो मया ॥ २.७२.२२ ॥
असे सांगितल्यावर धर्मराज जनार्दनांना म्हणाले: हे गोविंदा, तुझ्या कृपेमुळेच मला हा श्रेष्ठ यज्ञ प्राप्त झाला.
2.72.23
क्षत्रं समग्रमपि च त्वत्प्रसादाद्वशे स्थितम् ।
उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम् ॥ २.७२.२३ ॥
तुझ्या कृपेने संपूर्ण क्षत्रियवर्ग माझ्या ताब्यात आहे. प्रमुख खंडणी घेऊन ते सर्व माझ्यासमोरच उपस्थित झाले आहेत.
2.72.24
कथं त्वद्गमनार्थं मे वाणी वितरतेऽनघ ॥ २.७२.२४ ॥
हे निष्पाप, तुझ्या प्रस्थानाला माझी वाणी कशी संमती देईल?
2.72.25
न ह्यहं त्वामृते वीरं रतिं प्राप्नोमि कर्हचित् ।
अवश्यं चैव गन्तव्या भवता द्वारका पुरी ॥ २.७२.२५ ॥
वीरा, तुझ्याशिवाय मला कधीही आनंद मिळत नाही; तू अवश्य द्वारका नगरीला जायला हवेस.
2.72.26
एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान् ।
अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः ॥ २.७२.२६ ॥
असे सांगितले गेल्यावर, धर्मात्मा, युधिष्ठिराचा सहायक, विपुल कीर्तीचा हरी आनंदाने पृथेजवळ जाऊन म्हणाला.
2.72.27
साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः ।
सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि ॥ २.७२.२७ ॥
आत्ये, आज तुझ्या पुत्रांनी साम्राज्य मिळवले आहे; त्यांची कार्ये सिद्ध झाली आहेत, ते धनवान झाले आहेत; तू आनंद प्राप्त कर.
2.72.28
अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे ।
सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः ॥ २.७२.२८ ॥
तुझी अनुमती मिळाली असता मी द्वारकेला जाण्यास उत्सुक आहे; केशवाने सुभद्रा व द्रौपदीचा सन्मान केला.
2.72.29
निष्क्रम्यान्तः पुरात्तस्माद्युधिष्ठिरसहायवान् ।
स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ २.७२.२९ ॥
त्या अंतःपुरातून बाहेर पडून, युधिष्ठिरासह, स्नान करून आणि जप करून, ब्राह्मणांकडून स्वस्तिवाचन करवले.
2.72.30
ततो मेघवपुः प्रग्व्यं स्यन्दनं च सुकल्पितम् ।
योजयित्वा महाबाहुर्दारुकः समुपस्थितः ॥ २.७२.३० ॥
मग मेघासारखा देहाचा, महाबाहू दारुक उत्तम आणि सुसज्ज रथाला जोडून हजर झाला.
2.72.31
उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः ॥ २.७२.३१ ॥
सज्ज उभा असलेला, गरुडध्वज असलेला तो रथ पाहून, महामनस्क (कृष्ण) प्रदक्षिणा घालून त्यावर आरूढ झाला.
2.72.32
प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम् ॥ २.७२.३२ ॥
नंतर कमलनयन (कृष्ण) द्वारका नगरीकडे निघाले.
2.72.33
तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम् ॥ २.७२.३३ ॥
धर्मराज युधिष्ठिर भावांसह पायी चालत त्या महाबलवान वासुदेवाच्या मागे गेला.
2.72.34
ततो मुहूर्तं सङ्गृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २.७२.३४ ॥
नंतर क्षणभर श्रेष्ठ रथ थांबवून कमलनयन हरी कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला म्हणाले.
2.72.35
अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशाम्पते ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ॥ २.७२.३५ ॥
हे प्रजापती, सदैव सावध राहून प्रजांचे रक्षण कर; जसे मेघ प्राण्यांचे आणि पक्षी मोठ्या वृक्षाचे रक्षण करतात.
2.72.36
बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः ।
कृत्वा परस्परेणैव संवादं कृष्णपाण्डवौ ॥ २.७२.३६ ॥
देव जसे सहस्राक्ष इंद्रावर अवलंबून असतात, तसे बांधवांनी तुझ्यावर अवलंबून राहावे; कृष्ण आणि पांडवांनी परस्पर संवाद करावा.
2.72.37
अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति ।
गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप ॥ २.७२.३७ ॥
एकमेकांचा निरोप घेऊन ते आपापल्या घरी गेले. हे राजा, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ कृष्ण द्वारवतीला गेल्यावर.
2.72.38
महादुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ।
सूतपुत्रश्च गधेयः सह दुःशासनादिभिः ॥ २.७२.३८ ॥
महाराज दुर्योधन, सुबलपुत्र शकुनी, सूतपुत्र (कर्ण) आणि गांधारीपुत्र दुःशासन आदींसह.
2.72.39
सर्वकामगुणोपेतैरर्च्यमानास्तु भारत ।
तस्यां सभायां दिव्यायामवसंस्तत्र पाण्डवैः ॥ २.७२.३९ ॥
हे भारता, सर्व इच्छित गुणांनी युक्त अशा त्या दिव्य सभेत पांडवांसोबत तिथे राहून ते सन्मानित होत होते.