महाभारत · अध्याय 2.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.74.1
वसन्दुर्योधनस्तस्यां सभायां पुरुषर्षभ ।
शनैर्ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह ॥ २.७४.१ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा! त्या सभेत राहणाऱ्या दुर्योधनाने शकुनीसह हळूहळू त्या संपूर्ण सभेला पाहिले.
2.74.2
तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनः ।
न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये ॥ २.७४.२ ॥
त्या सभेत कुरुनंदनाने नागसाह्वय नगरात त्याने पूर्वी कधीही न पाहिलेली दिव्य, अनपेक्षित दृश्ये पाहिली.
2.74.3
स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिः ।
स्फाटिकं स्थलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया ॥ २.७४.३ ॥
एकदा सभेच्या मध्यभागी धृतराष्ट्राचा तो पुत्र, राजा, स्फटिकाच्या जमिनीजवळ पोहोचून ते पाणी आहे अशा शंकेत पडला.
2.74.4
स्ववस्त्रोत्कर्षणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितः ।
दुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम् ॥ २.७४.४ ॥
बुद्धी मोहित झालेल्या राजाने आपले वस्त्र वर उचलले; मग खिन्न होऊन तोंड फिरवून तो त्या सभेत फिरू लागला.
2.74.5
ततः स्थले निपतितो दुर्मना व्रीडितो नृपः ।
निः श्वसन्विमुखश्चापि परिचक्राम तां सभाम् ॥ २.७४.५ ॥
मग जमिनीवर पडलेला, खिन्न व लज्जित झालेला राजा उसासे टाकत तोंड फिरवून त्या सभेत फिरू लागला.
2.74.6
ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभिताम् ।
वापीं मत्वा स्थलमिव सवासाः प्रापतञ्जले ॥ २.७४.६ ॥
मग स्फटिकासारख्या जलाने आणि स्फटिक कमळांनी शोभलेल्या विहिरीला कोरडी जमीन समजून तो वस्त्रांसह पाण्यात पडला.
2.74.7
जले निपतितं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
जहास जहसुश्चैव किङ्कराश्च सुयोधनम् ॥ २.७४.७ ॥
पाण्यात पडलेल्या त्याला पाहून महाबली भीमसेन हसला; सेवकही सुयोधनाकडे पाहून हसले.
2.74.8
वासांसि च शुभान्यस्मै प्रददू राजशासनात् ।
तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ॥ २.७४.८ ॥
राजाज्ञेने त्यांनी त्याला सुंदर वस्त्रे दिली; पण भिजून आलेल्या त्याला पाहून महाबली भीमसेन…
2.74.9
अर्जुनश्च यमौ चोभौ सर्वे ते प्राहसंस्तदा ।
नामर्षयत्ततस्तेषामवहासममर्षणः ॥ २.७४.९ ॥
अर्जुन आणि दोन यमज भाऊ, ते सर्व तेव्हा हसले; तेव्हा असहिष्णू भीमाने त्यांची थट्टा सहन केली नाही.
2.74.10
आकारं रक्षमाणस्तु न स तान्समुदैक्षत ।
पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतिरिष्यन्निव स्थलम् ॥ २.७४.१० ॥
आपले रूप सांभाळत तो त्यांच्याकडे पाहिले नाही; पुन्हा वस्त्र उचलून तो जणू काठाकडे परत जाणार होता.
2.74.11
आरुरोह ततः सर्वे जहसुश्च पुनर्जनाः ।
द्वारं तु पिहिताकारं स्फाटिकं प्रेक्ष्य भूमिपः।
प्रविशन्नाहतो मूर्ध्नि व्याघूर्णित इव स्थितः ॥ २.७४.११ ॥
मग सर्व चढले; लोक पुन्हा हसले; पण राजा स्फटिकाचे दार पाहून, ज्याचा आकार बंद असल्यासारखा होता, आत जाताना डोक्यावर आघात झाल्यासारखा घुटमळत उभा राहिला.
2.74.12
तादृशं च परं द्वारं स्फाटिकोरुकवाटकम् ।
विघट्टयन्कराभ्यां तु निष्क्रम्याग्रे पपात हा ॥ २.७४.१२ ॥
तसेच दुसरे स्फटिकाचे दार, रुंद पल्ल्यांचे; हातांनी धडपडत बाहेर जाताना पुढे पडला — अरेरे!
2.74.13
द्वारं तु वितताकारं समापेदे पुनश्च सः ।
तद्वृत्तं चेति मन्वानो द्वारस्थानादुपारमत् ॥ २.७४.१३ ॥
परंतु तो विस्तृत आकाराच्या त्या द्वाराजवळ पुन्हा गेला; ती घटना तशीच घडली असे मानून तो द्वारस्थानापासून मागे सरला.
2.74.14
एवं प्रलम्भान्विविधान्प्राप्य तत्र विशाम्पते ।
पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः ॥ २.७४.१४ ॥
हे प्रजाधिपती, तेथे अशा प्रकारे अनेक छलभ्रम पाहून पांडवांच्या अनुमतीने मग राजा दुर्योधन तेथून निघून गेला.
2.74.15
अपहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौ ।
प्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धिं जगाम गजसाह्वयम् ॥ २.७४.१५ ॥
महा राजसूय यज्ञात ती अद्भुत समृद्धी पाहून, आनंदित मनाने तो गजसाह्वयाकडे (हस्तिनापुराकडे) गेला.
2.74.16
पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यायमानस्य गच्छतः ।
दुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत ॥ २.७४.१६ ॥
पांडवांच्या वैभवाने दग्ध झालेल्या, विचार करत चालणाऱ्या राजा दुर्योधनाच्या मनात पापी बुद्धी उत्पन्न झाली.
2.74.17
पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान् ।
कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूद्वह ॥ २.७४.१७ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, पृथेचे पुत्र आनंदित असलेले पाहून, त्यांच्या अधीन असलेले राजे पाहून, आणि बालकांपर्यंत संपूर्ण जग हितकारक स्थितीत आहे हे पाहून.
2.74.18
महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम् ।
दूर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत ॥ २.७४.१८ ॥
महात्म्या पांडवांची परम महिमा पाहून धृतराष्ट्राचा पुत्र दुर्योधन निस्तेज आणि म्लान झाला.
2.74.19
स तु गच्छन्ननेकाग्नः सभामेकोऽन्वचिन्तयत् ।
श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.७४.१९ ॥
तो चालत असताना, विचलित मनाने, एकटाच त्या सभेचा आणि बुद्धिमान धर्मराजाच्या अनुपम वैभवाचा विचार करू लागला.
2.74.20
प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा ।
नाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः ॥ २.७४.२० ॥
तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र दुर्योधन अनवधान होता; सुबलपुत्र वारंवार बोलत असूनही त्याने उत्तर दिले नाही.
2.74.21
अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत ।
दुर्योधन कृतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि ॥ २.७४.२१ ॥
त्याला अनवधान पाहून शकुनी उत्तरला: "दुर्योधना, मूळ तोडलेल्या माणसासारखा उसासे टाकत तू चालला आहेस."
2.74.22
दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम् ।
जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः ॥ २.७४.२२ ॥
महात्मा श्वेताश्वाच्या (अर्जुनाच्या) अस्त्रप्रतापाने जिंकलेली आणि युधिष्ठिराच्या अधीन असलेली ही संपूर्ण पृथ्वी पाहून—
2.74.23
तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल ।
यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युतेः ॥ २.७४.२३ ॥
मामा, पार्थाचा (अर्जुनाचा) तो यज्ञ, देवांत इंद्राच्या यज्ञासारखा तसा झालेला पाहून—
2.74.24
अमर्षेण तु सम्पूर्णो दह्यमानो दिवानिशम् ।
शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम् ॥ २.७४.२४ ॥
मत्सराने भरून मी रात्रंदिवस जळत आहे; उन्हाळा आल्यावर थोडे पाणी आटावे तसा मी आटत आहे.
2.74.25
पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालो निपातितः ।
न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः ॥ २.७४.२५ ॥
पाहा, सात्वतांमधील श्रेष्ठाने शिशुपाल पाडला गेला; तेथे त्याचा अनुयायी असा एकही पुरुष नव्हता.
2.74.26
दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना ।
क्षान्तवन्तोऽपराधं ते को हि तत्क्षन्तुमर्हति ॥ २.७४.२६ ॥
पांडवांपासून उठलेल्या अग्नीत जळणाऱ्या राजांनी तुझा अपराध क्षमा केला; ती क्षमा करण्यास कोण योग्य आहे?
2.74.27
वासुदेवेन तत्कर्म यथाऽयुक्तं महत्कृतम् ।
सिद्धं च पाण्डुपुत्राणां प्रतापेन महात्मनाम् ॥ २.७४.२७ ॥
वासुदेवाने ते महत्कर्म अयोग्य रीतीने केले; आणि पांडुपुत्रांसाठी ते महात्म्यांच्या प्रतापाने सिद्ध झाले.
2.74.28
तथाहि रत्नन्यादाय विविधानि नृपा नृपम् ।
उपातिष्ठन्त कौन्येयं वैश्या इव करप्रदाः ॥ २.७४.२८ ॥
याप्रमाणे विविध रत्ने घेऊन राजे कौंतेय राजासमोर उभे राहिले; जसे वैश्य कर देणारे.
2.74.29
श्रियं तथागतं दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे ।
अमर्षवशमापन्नो दह्यामि न तथोचितः ॥ २.७४.२९ ॥
पांडवाकडे अशा रीतीने आलेली श्री जळत्या अग्नीसारखी पाहून, क्रोधाच्या वशात पडलेला मी जळत आहे; मी तसा (सहन करणारा) होण्यास योग्य नाही.
2.74.30
वह्निमेव प्रवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम् ।
अपो वापि प्रवेक्ष्यामिन हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.७४.३० ॥
मी अग्नीतच प्रवेश करीन, किंवा विष खाईन, किंवा पाण्यातही प्रवेश करीन; कारण मी जिवंत राहण्यास समर्थ होणार नाही.
2.74.31
को हि नाम पुमांल्लोके मर्षयिष्यति सत्ववान् ।
सपत्नानृद्ध्यतो दृष्ट्वा हीनमात्मानमेव च ॥ २.७४.३१ ॥
जगात कोणता सत्त्ववान पुरुष आपले शत्रू समृद्ध होताना आणि स्वतःला हीन पाहून हे सहन करील?
2.74.32
सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि ।
योऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम् ॥ २.७४.३२ ॥
मी स्त्री नाही, अस्त्रीही नाही; पुरुष नाही, अपुरुषही नाही; आज आलेली अशी समृद्धी पाहूनही मी ती सहन करीत आहे.
2.74.33
ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम् ।
यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संञ्ज्वरेत् ॥ २.७४.३३ ॥
पृथ्वीचे असे ईश्वरत्व, असे वैभव आणि असा यज्ञ पाहून माझ्यासारखा कोण मत्सराने जळणार नाही?
2.74.34
अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम् ।
सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये ॥ २.७४.३४ ॥
मी एकटा ती राजलक्ष्मी हस्तगत करण्यास असमर्थ आहे, आणि मला सहाय्यकही दिसत नाहीत; म्हणून मी मृत्यूचा विचार करीत आहे.
2.74.35
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम् ।
दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुद्धां श्रियं तामहतां तथा ॥ २.७४.३५ ॥
दैवच श्रेष्ठ मानतो, पुरुषार्थ निरर्थक आहे; कुंतीपुत्रांची ती शुद्ध, अक्षत समृद्धी पाहून.
2.74.36
कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल ।
तच्च सर्वमतिक्रम्य संवृद्धोऽप्स्विव पङ्गजम् ॥ २.७४.३६ ॥
हे सौबला, पूर्वी मी त्यांच्या नाशासाठी प्रयत्न केला होता; पण ते सर्व ओलांडून ते पाण्यातील कमळाप्रमाणे वाढले.
2.74.37
न दैवं परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम् ।
धार्तराष्ट्राश्च हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः। ॥ २.७४.३७ ॥
मी दैवाला श्रेष्ठ मानत नाही, आणि पौरुषही निरर्थक आहे. धृतराष्ट्राचे पुत्र घटत आहेत, आणि पृथेचे पुत्र सतत वाढत आहेत.
2.74.38
कृष्णस्तु सुमनास्तेषां विवर्धयति सम्पदः ।
सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम्। ॥ २.७४.३८ ॥
कृष्ण मात्र त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन त्यांची संपदा वाढवतो. त्यांची ती श्री आणि तशी ती सभा पाहून मी—
2.74.39
रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाऽग्निना ।
अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय ॥ २.७४.३९ ॥
रक्षकांनी केलेल्या त्या उपहासाने मी अग्नीने जळावे तसा तळमळत आहे. संतापाने भरलेला मी धृतराष्ट्राला हे निवेदन करतो.