Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.78

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.78.1

यन्मया पाण्डवोयानां दृष्टं तच्छृणु भारत ।
आहृतं भूमिपालैर्हि वसु मुख्यं ततस्ततः ॥ २.७८.१ ॥

हे भारत, पाण्डवों के लिए जो उपहार मैंने देखे हैं, उन्हें सुनो। राजाओं ने श्रेष्ठ धन लाकर दिया, फिर और भी, फिर और भी।

2.78.2

नाविदं मूढमात्मानं दृष्ट्वाहं तदरेर्धनम् ।
फलतो भूमितो वाऽपि प्रतिपद्यस्व भारत ॥ २.७८.२ ॥

हे भारत, शत्रु का वह धन देखकर मैंने अपने को मूढ़ समझा। फल से या भूमि से, जो भी हो, इसे समझ लो।

2.78.3

और्णान्बैलान्वार्षदंशान् जातरूपपरिष्कृतान् ।
प्रावाराजिनमुख्यांश्च काम्भोजः प्रददौ बहून् ॥ २.७८.३ ॥

कम्बोज ने ऊनी कम्बल, बैल, स्वर्ण से सजे वर्षा-रोधी वस्त्र और श्रेष्ठ चादरें तथा मृगचर्म, बहुत से दिए।

2.78.4

अश्वांस्तित्तिरिकल्माषांस्त्रिशतं शुकनासिकान् ।
अष्ट्रवामीस्त्रिगर्ताश्च पुष्टाः पीलुशमीङ्गुदैः ॥ २.७८.४ ॥

तीन सौ घोड़े, तीतर-चितकबरे और तोते जैसी नाकवाले, तथा ऊँट। त्रिगर्त लोग, पीलु, शमी और इंगुदी से पुष्ट हुए।

2.78.5

गोपाः स्वीयेन सहितास्तदादाय चतुष्पदम् ।
वसातयोऽन्यद्द्रव्यं द्वारि तस्यावतस्थिरे ॥ २.७८.५ ॥

गोपाल अपने लोगों के साथ वे चौपाये लेकर आए। वसाति लोग दूसरी वस्तुएँ लेकर उसके द्वार पर खड़े रहे।

2.78.6

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयञ्छिवान् ।
रत्नानि च हिरण्यं च सुवर्णं चैव केवलम्। ॥ २.७८.६ ॥

सोने के बने शुभ कमण्डलु लेकर, रत्न, सोना और केवल शुद्ध स्वर्ण भी।

2.78.7

प्रीयमाणः प्रसन्नात्मा स्वयं स्वजनसंवृतः ।
त्रैखर्वो रथमुख्येशः पाण्डवाय न्यवेदयत् ॥ २.७८.७ ॥

प्रसन्न मन से प्रसन्न होकर, स्वयं अपने स्वजनों से घिरे हुए, श्रेष्ठ रथियों के स्वामी त्रैखर्व ने पाण्डव को भेंट अर्पित की।

2.78.8

यश्च स द्विजमुख्येन राज्ञः शङ्खो निवेदितः ।
प्रीत्या दत्तः कुविन्देन धर्मराजाय धीमते ॥ २.७८.८ ॥

और वह शंख, जो श्रेष्ठ द्विज द्वारा राजा के लिए निवेदित हुआ था, प्रेमपूर्वक कुविन्द ने बुद्धिमान धर्मराज को दिया।

2.78.9

तं सर्वे भ्रातरो भ्रात्रे ददुः शङ्खं किरीटिने ।
तं प्रत्यगृह्णाद्बीभत्सुस्तोयजं हेममालिनम् ॥ २.७८.९ ॥

सब भाइयों ने उस शंख को भाई किरीटधारी को दिया; बीभत्सु (अर्जुन) ने उस जल से उत्पन्न, स्वर्णमाला से सजे शंख को ग्रहण किया।

2.78.10

चित्रं निष्कसहस्रेण भ्राजमानं स्वतेजसा ।
रुचिरं दर्शनीयं च पूजितं विश्वकर्मणा ॥ २.७८.१० ॥

वह अद्भुत शंख, जो अपनी ही दीप्ति से चमकता था, एक हज़ार निष्क मूल्य का था; सुंदर और दर्शनीय, विश्वकर्मा द्वारा सम्मानित।

2.78.11

अधारयच्च धर्मश्च तं नमस्य पुनः पुनः ।
योऽनादनेऽपि नदति स ननादाधिकं तदा ॥ २.७८.११ ॥

धर्म ने भी उसे धारण किया और बार-बार नमस्कार किया। वह शंख, जो बिना फूँके भी बजता था, उस समय और भी ज़ोर से गूँज उठा।

2.78.12

प्रणादाद्भूमिपास्तस्य पेतुर्हीनाः खतेजसा ।
धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः ॥ २.७८.१२ ॥

उसकी ध्वनि से राजागण अपने तेज से हीन होकर गिर पड़े; धृष्टद्युम्न, पाण्डव, सात्यकि और आठवें केशव (कृष्ण)।

2.78.13

सत्वेन स्वेन सम्पन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः ।
विसञ्ज्ञान्भूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा ॥ २.७८.१३ ॥

अपने सत्व से सम्पन्न, एक-दूसरे का प्रिय करने वाले वे (पाण्डव) राजाओं को अचेत देखकर तथा मुझे देखकर तब हँसे।

2.78.14

ततः प्रहृष्टो बीभत्सुरददाद्धेमशृङ्गिणः ।
शताननडुहान्पञ्च द्विजमुख्याय भारत ॥ २.७८.१४ ॥

तब प्रसन्न होकर बीभत्सु (अर्जुन) ने हे भारत, सोने के सींग वाले पाँच सौ बैल श्रेष्ठ ब्राह्मण को दिए।

2.78.15

सुमुखेन बलिर्मुख्यः प्रेषितोऽजातशत्रवे ।
कुविन्देन हिरण्यं च वासांसि विविधानि च ॥ २.७८.१५ ॥

सुमुख के द्वारा मुख्य कर (बलि) अजातशत्रु (युधिष्ठिर) के लिए भेजी गई, और कुविन्द के द्वारा सोना तथा विविध वस्त्र।

2.78.16

काश्मीरराजो मार्द्वीकं शुद्धं च सरसं मधु ।
बलिं च कुत्स्नमादाय पाण्डवायाभ्युटपागमत् ॥ २.७८.१६ ॥

कश्मीर-राजा शुद्ध मार्द्वीक (अंगूरी मदिरा) और रसयुक्त मधु तथा समस्त कर लेकर पाण्डव के पास आया।

2.78.17

यवना हयानुपादाय पार्वतीयान्मनोजवान् ।
आसनानि महार्हाणि कम्बलांश्च महाधनान् ॥ २.७८.१७ ॥

यवनों ने मन के समान वेगवान पर्वतीय घोड़े लाकर, अत्यंत मूल्यवान आसन और बहुमूल्य कम्बल भी (दिए)।

2.78.18

नवान्सूक्ष्मांश्च हृद्यांश्च परार्थ्यान्सुप्रदर्शनान् ।
अन्यच्च विविधं रत्नं द्वारि ते न्यवतस्थिरे ॥ २.७८.१८ ॥

नए, सूक्ष्म, मनोहर, अत्यंत उत्तम और सुंदर दिखने वाले (वस्त्र) तथा अन्य विविध रत्न तुम्हारे द्वार पर खड़े थे।

2.78.19

श्रुतायुरपि कालिङ्गो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गः स्त्रियो दर्शनीया जातरूपविभूषिताः ॥ २.७८.१९ ॥

श्रुतायु भी, कलिंग के राजा, अनुपम मणि-रत्न लाए; अंग-राज ने सोने से सजी सुंदर स्त्रियाँ भेंट कीं।

2.78.20

वङ्गो जाम्बूनदमयान्पर्यङ्गाञ्छतशो नृप ।
दक्षिणात्सागराभ्याशात्प्रावारांश्च परश्शतम् ॥ २.७८.२० ॥

हे राजन्, वंग-राज ने सोने के सैकड़ों पलंग दिए, और दक्षिण समुद्र-तट से सौ से अधिक ऊनी शालें आईं।

2.78.21

औदकानि सरत्नानि बलिं चादाय भारत ।
अन्येभ्यो भूमिपालेभ्यः पाण्डवाय न्यवेदयत् ॥ २.७८.२१ ॥

हे भारत, जल से उत्पन्न रत्नों सहित कर लेकर उन्होंने अन्य भूपालों के साथ पाण्डव को भेंट किया।

2.78.22

दार्दुरं चन्दनं मुख्यं भारं षण्णवति द्रुतम् ।
पाण्डवाय ददौ पाण्ड्यः शङ्खांस्तावत एव च ॥ २.७८.२२ ॥

पाण्ड्य ने शीघ्र ही पाण्डव को श्रेष्ठ दार्दुर चंदन के छियानवे भार दिए, और उतने ही शंख भी।

2.78.23

चन्दनागरु चानन्तं मुक्तावैडूर्यचित्रिताः ।
चोलश्च केरलश्चोमौ ददतुः पाण्डवाय वै ॥ २.७८.२३ ॥

चंदन, अगरु और अनंत (सुगंधित काष्ठ), मोती और वैडूर्य से चित्रित; चोल और केरल, दोनों राजाओं ने पाण्डव को दिया।

2.78.24

अश्मको हेमशृङ्गीश्च दोग्ध्रीर्हेमविभूषितः ।
सवत्साः कुम्भदोहाश्च सहस्राण्यददाद्दश ॥ २.७८.२४ ॥

अश्मक-राज ने स्वर्ण-सींगों वाली, सोने से सजी दुधारू गायें दीं — बछड़ों सहित, जो घड़ों भर दूध देती थीं — दस हज़ार।

2.78.25

सैन्धवानां सहस्राणि हयानां पञ्चविंशतिम् ।
अददात्सैन्धवो राजा हेममाल्यैरलङ्कृतान् ॥ २.७८.२५ ॥

सिन्धु के राजा ने स्वर्णमालाओं से अलंकृत पच्चीस हज़ार घोड़े दिए।

2.78.26

सौवीरो हस्तिभिर्युक्तान्रथांश्च त्रिशतं परान् ।
जातरूपपरिष्कारान्मणिरत्नविभूषितान् ॥ २.७८.२६ ॥

सौवीर के राजा ने हाथियों से जुते तीन सौ उत्तम रथ दिए, जो स्वर्ण से सजे और मणि-रत्नों से विभूषित थे।

2.78.27

मध्यन्दिनार्कप्रतिमांस्तेजसा ज्वलितानिव ।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत् ॥ २.७८.२७ ॥

दोपहर के सूर्य के समान तेज से दमकते हुए (रथ आदि), और सम्पूर्ण बलि लेकर उसने पाण्डव को अर्पित किया।

2.78.28

अवन्तिराजो रत्नानि विविधानि सहस्रशः ।
हाराङ्गदांश्च मुख्यान्वै विविधं च विभूषणम् ॥ २.७८.२८ ॥

अवन्ति के राजा ने हज़ारों प्रकार के रत्न, मुख्य हार और बाजूबंद, तथा विविध प्रकार के आभूषण दिए।

2.78.29

दासीनामयुतं चापि बलिमादाय भारत ।
सभाद्वारि नरश्रेष्ठ दिदृक्षुरवतिष्ठते ॥ २.७८.२९ ॥

हे भारत, दस हज़ार दासियों का कर लेकर, हे नरश्रेष्ठ, वह सभा के द्वार पर आपको देखने की इच्छा से खड़ा है।

2.78.30

दशार्णश्चेदिराजश्च शूरसेनश्च वीर्यवान् ।
वस्त्राणि मुख्यान्यादाय रत्नानि विविधानि च।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत् ॥ २.७८.३० ॥

दशार्ण, चेदि के राजा और पराक्रमी शूरसेन ने प्रमुख वस्त्र और विविध रत्न लेकर, तथा सम्पूर्ण बलि लेकर पाण्डव को अर्पित की।

2.78.31

काशिराजेन हृष्टेन बली राज्ञि निवेदितः ।
अशीतिगोसहस्राणि शतान्यष्टौ च दन्तिनाम् ॥ २.७८.३१ ॥

काशिराज ने प्रसन्न होकर राजा को कर भेंट किया: अस्सी हज़ार गायें और आठ सौ हाथी।

2.78.32

अयुतं च नदीजानां हयानां हेममालिनाम् ।
विविधानि च रत्नानि काशिराजो बलिं ददौ ॥ २.७८.३२ ॥

काशिराज ने दस हज़ार नदी-जात घोड़े, जिनकी मालाएँ सोने की थीं, तथा विविध रत्न कर स्वरूप दिए।

2.78.33

कृतक्षणश्च वैदेहः कौसलश्च बृहद्बलः ।
ददतुर्वाजिमुख्यांश्च सहस्राणि चतुर्दश ॥ २.७८.३३ ॥

कृतक्षण और विदेह के राजा तथा कोसल के बृहद्बल ने चौदह हज़ार उत्तम घोड़े दिए।

2.78.34

शैब्यो वसादिभिः सार्धं त्रिगर्तो मालवैः सह ।
तेभ्यो रत्नानि ददतुरेकैको भूमिपोऽमितम् ॥ २.७८.३४ ॥

शैब्य वसा आदि के साथ और त्रिगर्त मालवों के साथ; प्रत्येक राजा ने उन्हें अपार रत्न दिए।

2.78.35

हारान्मुख्यान्परार्ध्यांश्च विविधं च विभूषणम् ।
शतं दासीसहस्राणि कार्पासिकनिवासिनाम् ॥ २.७८.३५ ॥

उत्तम मूल्यवान हार और विविध आभूषण; तथा कार्पासिक देश के निवासियों की सौ हज़ार दासियाँ।

2.78.36

श्यामास्तन्वीर्दीर्घकेशीर्हेमाभरणभूषिताः ।
बलिं च कृत्स्नमादाय भारुकच्छो नरर्षभ ॥ २.७८.३६ ॥

श्यामवर्णा, कृशांगी, लंबे केशों वाली, स्वर्ण-आभूषणों से सजी स्त्रियाँ; और हे नरश्रेष्ठ, भारुकच्छ के राजा सारा कर लेकर आए।

2.78.37

शुद्धान्विप्रोत्तमार्हांश्च कम्बलप्रवरान्ददौ ।
ते सर्वे पाण्डुपुत्रस्य द्वार्यतिष्ठन्दिदृक्षवः ॥ २.७८.३७ ॥

उसने शुद्ध, विप्रश्रेष्ठों के योग्य और उत्तम कम्बल दिए। वे सब पाण्डुपुत्र के दर्शन की इच्छा से द्वार पर खड़े रहे।

2.78.38

उपायनं यदा दद्युस्तदा द्वारमलभ्यत ।
इन्द्रकृष्टैर्वर्धयन्ति धान्यैर्नदमुखैस्तु ये ॥ २.७८.३८ ॥

जब वे उपहार देते थे, तभी द्वार तक पहुँचना सम्भव होता था। जो इन्द्र के जल से उपजे अन्न से और नदियों के मुहानों से समृद्धि बढ़ाते हैं, वे भी (उपहार लेकर आते थे)।

2.78.39

समुद्रनिकटे जाताः परिसिन्धुनिवासिनः ।
ते वै द्रुमाः पारदाश्च काश्यकैरातकैः सह ॥ २.७८.३९ ॥

जो समुद्र के निकट उत्पन्न हुए और सिन्धु के आसपास निवास करते हैं, वे द्रुम, पारद, काश्यक और ऐरक लोगों के साथ (उपहार लेकर आए)।

2.78.40

बलिं विविधमादाय रत्नानि विविधानि च ।
अजाविकं गोहिरण्यं खरोष्ट्रं फलवन्मधु ॥ २.७८.४० ॥

विविध उपहार और विविध रत्न लाकर, भेड़-बकरियाँ, गाय और सोना, गधे और ऊँट, फलों से भरा मधु (लाए)।

2.78.41

कम्बलान्विविधांश्चैव द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
प्राग्ज्योतिषपतिः शूरो म्लेच्छानामधिपो बली ॥ २.७८.४१ ॥

विविध कम्बल लिए वे द्वार पर रोके हुए खड़े हैं। प्राग्ज्योतिष का स्वामी शूर, म्लेच्छों का अधिपति, बलवान (भी वहीं है)।

2.78.42

यवनैः सहितो राजा भगदत्तो महाबलः ।
आजानेयान्हयाञ्छीघ्रमादायानिलरंहसः ॥ २.७८.४२ ॥

यवनों के साथ राजा भगदत्त, महाबलशाली, वायु-वेग वाले उत्तम अश्वों को शीघ्र लेकर (आए हैं)।

2.78.43

बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठति वारितः ।
अश्वसारमयान्भाण्डाञ्छुभान्दन्तत्सरूनसीन् ॥ २.७८.४३ ॥

कर-भेंट का सारा संग्रह लेकर वह द्वार पर रोके हुए खड़ा है — घोड़ों के साज-सामान से बने सुंदर पात्र और दाँत की मूठ वाली तलवारें।

2.78.44

प्राग्ज्योतिषाधिपो दत्त्वा भगदत्तोऽव्रजत्तदा ।
व्यक्षाङ्ख्यक्षांल्ललाटाक्षान्नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ २.७८.४४ ॥

प्राग्ज्योतिष के अधिपति भगदत्त ने तब कर दिया और चले गए। विभिन्न दिशाओं से आए एक-आँख वाले, आँखों वाले और माथे पर आँख वाले लोग भी आए।

2.78.45

औष्णीषआनहयांश्चैव बाहुकान्पुरुषादकान् ।
एकपादांश्च तत्राहमपश्यं द्वारि वारितान् ॥ २.७८.४५ ॥

पगड़ी बाँधे हुए, लंबी भुजाओं वाले, नरभक्षी और एक पैर वाले लोगों को भी मैंने वहाँ द्वार पर रोके हुए देखा।

2.78.46

बल्यर्थं ददतस्तस्य हिरण्यं रजतं वसु ।
इन्द्रगोपकसङ्काशाञ्छुकवर्णान्मनोजवान् ॥ २.७८.४६ ॥

कर के लिए देते हुए उसके सोने, चाँदी और धन के साथ इंद्रगोप कीट के समान, तोते के रंग के, मन की गति वाले (घोड़े भी)।

2.78.47

तथैवेन्द्रायुधनिभान्सन्ध्याभ्रसदृशानपि ।
अनेकवर्णानारण्यान्गृहीत्वाश्वांस्तथा बहून् ॥ २.७८.४७ ॥

इसी प्रकार इंद्रधनुष और संध्या-मेघ के समान, अनेक रंगों वाले, वन में पले हुए घोड़े भी उसने बहुत-से ले लिए।

2.78.48

जातरूपमनर्घ्यं च ददुस्तस्यैकपादकाः ।
सिंहलश्च तदा राजा परिगृह्य धनं बहु ॥ २.७८.४८ ॥

एक पैर वालों ने उसे अनमोल सोना दिया, और तब सिंहल के राजा ने भी बहुत-सा धन स्वीकार करके।

2.78.49

गोशीर्षं हरितश्यामं चन्दनप्रवरं महत् ।
भाराणां शतमेकं तु द्वारि तिष्ठति वारितः ॥ २.७८.४९ ॥

गोशीर्ष और हरित-श्याम, श्रेष्ठ चन्दन की बड़ी सौ भार मात्रा द्वार पर खड़ी है, रोकी हुई।

2.78.50

ये नग्नविषया राजन्बर्बरेयाश्च विश्रुताः ।
शतं दासीसहस्राणां कम्बलांश्च सहस्रशः।
परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २.७८.५० ॥

हे राजन्, जो नग्न देशों के निवासी और प्रसिद्ध बर्बरेय हैं, वे हज़ारों दासियों में से सौ और हज़ारों कंबल लेकर, हे महाराज, द्वार पर खड़े हैं, रोके हुए।

2.78.51

पौण्ड्राश्च दामलिप्ताश्च यथाकामकृतो नृपाः ।
कालेयकं च रूप्यं च परिगृह्य परिच्छदान् ॥ २.७८.५१ ॥

पौण्ड्र और दामलिप्त के राजा, जो स्वेच्छाचारी हैं, काले अगरु, चाँदी और वस्त्र-सामग्री लेकर आए हैं।

2.78.52

अगरून्स्फाटिकांश्चैव दन्ताञ्जातीफलानि च ।
तक्कोलांश्च लवङ्गाश्च कर्पूरांश्च महाबल ॥ २.७८.५२ ॥

अगरु, स्फटिक, हाथी-दाँत, जायफल, तक्कोल, लौंग और कपूर भी, हे महाबली।

2.78.53

अन्यांश्च विविधान्द्रव्यान्परिगृह्योपतस्थिरे ।
एते सर्वे महात्मानो द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २.७८.५३ ॥

और अन्य नाना प्रकार की वस्तुएँ लेकर वे उपस्थित हुए हैं। ये सभी महात्मा द्वार पर रोके हुए खड़े हैं।

2.78.54

शैलेयश्च ततो राजा पत्रोर्णान्परिगृह्य सः ।
द्वारि तिष्ठन्महाराज द्वारपालैर्निवारितः ॥ २.७८.५४ ॥

फिर शैलेय राजा पत्रोर्ण वस्त्र लेकर, हे महाराज, द्वार पर खड़े हैं, द्वारपालों द्वारा रोके हुए।

2.78.55

चीना हूणाः कषाः काचाः पर्वतान्तरवासिनः ।
आहार्षुर्दशसाहस्रान्विन्नीतान्दिक्षु विंश्रुतान् ॥ २.७८.५५ ॥

चीनी, हूण, कष और काच—पर्वतों के भीतर बसने वाले—दिशाओं में प्रसिद्ध दस हज़ार विनीत लोगों को लेकर आए।

2.78.56

औष्णीकं कम्बलं चैव कीटजं मणिजं तथा ।
प्रमाणरागस्पर्शाढ्यं बाह्वीचीनसमुद्भवम् ॥ २.७८.५६ ॥

ऊनी कंबल, कीटों से बना रेशम और मणियों से बना वस्त्र, जो माप, रंग और स्पर्श में समृद्ध है और बाह्वी तथा चीन में उत्पन्न हुआ।

2.78.57

रसान् गन्धान्प्रशंसन्तस्ततो द्वारमलभ्यत ।
खर्वटास्तोमराश्चैव शूरा वर्धनकास्तथा ॥ २.७८.५७ ॥

रसों और गंधों की प्रशंसा करते हुए तब द्वार तक पहुँचा गया। खर्वट, तोमर, शूर और वर्धनक भी (आए)।

2.78.58

चेलान्बहुविधान्गृह्य द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
प्राक्कोटा नाटकेयाश्च नन्दीनगरकास्तथा ॥ २.७८.५८ ॥

अनेक प्रकार के वस्त्र लेकर द्वार पर रोके हुए खड़े हैं। प्राक्कोट, नाटकेय और नन्दीनगरक भी (हैं)।

2.78.59

नापितास्त्रैपुराश्चैव पञ्चमेयाः सहोरुजाः ।
तथा चाटविकाः सर्वे नानाद्रव्यपरिच्छदान् ॥ २.७८.५९ ॥

नापित, त्रैपुर और पञ्चमेय, साथ में उरुज; तथा सभी वनवासी, अनेक प्रकार की वस्तुओं का सामान लेकर (आए हैं)।

2.78.60

परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
शकास्तुषाराः कौरव्य रोमकाः शृङ्गिणोश्मकाः ॥ २.७८.६० ॥

हे महाराज, (भेंट) लेकर द्वार पर रोके हुए खड़े हैं। शक, तुषार, हे कौरव्य, रोमक, शृंगी और अश्मक।

2.78.61

बलादूरुगमा राजन्गणितं चार्बुदं मया ।
कूटीकृतं सुवर्णं च पद्मकिञ्जल्कसंनिभम् ॥ २.७८.६१ ॥

हे राजन्, बलपूर्वक लाए गए (ऊरुगम योद्धाओं ने) मेरे द्वारा गिना गया एक अर्बुद (सौ करोड़) कूट-रूप में ढला हुआ सोना, जो कमल-पराग के समान है।

2.78.62

शितान्दीर्घानसीनन्यान्यष्टिशक्तिपरश्वथान् ।
श्लक्ष्णं वस्त्रमकार्पसमाविकं मृदु चाजिनम् ॥ २.७८.६२ ॥

तीखी, लंबी तलवारें और अन्य, छड़ें, भाले और परशु; चिकने वस्त्र, कपास के, ऊनी, कोमल और मृगचर्म।

2.78.63

बलं मत्तं समादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।
आसनानि महार्हाणि यानानि शयनानि च ॥ २.७८.६३ ॥

मदमत्त सेना लेकर द्वार पर रोके हुए खड़े हैं; बहुमूल्य आसन, वाहन और शय्याएँ भी।

2.78.64

मणिकाञ्चनचित्राणि गजदन्तमयानि च ।
रथांश्च विविधाकाराञ्जाम्बूनदपरिष्कृतान् ॥ २.७८.६४ ॥

मणि और सोने से चित्रित, हाथीदाँत से बने, और विविध आकारों के रथ, जंबूनद स्वर्ण से अलंकृत।

2.78.65

हयैर्विनीतैः सम्पन्नान्वैयाघ्रपरिवारितान् ।
विचित्रान्सपरिस्तोमांश्चापानि विविधानि च। ॥ २.७८.६५ ॥

सुशिक्षित घोड़ों से युक्त, बाघ-चर्म से घिरे हुए, विचित्र, आवरण सहित; और विविध धनुष भी।

2.78.66

नाराचानर्घनाराचाञ्छस्त्राणि विविधानि च ।
एतद्द्रव्यं महद्गृह्य पूर्वदेशाधिपो नृपः ॥ २.७८.६६ ॥

नाराच और बहुमूल्य नाराच, और विविध शस्त्र भी; यह महान द्रव्य लेकर पूर्वदेश का अधिपति राजा (यहाँ आया है)।

2.78.67

प्रविष्टो यज्ञसदनं पाण्डवस्य महात्मनः ।
जन्तुचेलान्द्विसाहस्रान्दुकूलान्ययुतानि च ॥ २.७८.६७ ॥

महात्मा पाण्डव के यज्ञ-भवन में प्रवेश करके (उसने) दो हज़ार ऊनी कंबल और दस हज़ार रेशमी वस्त्र (भेंट किए)।

2.78.68

कांस्यानि चैव भाण्डानि महार्हाणि कुथानि च ।
एतान्यन्यानि रत्नानि ददौ पार्थस्य वै मुदा ॥ २.७८.६८ ॥

कांस्य के बर्तन और अत्यंत मूल्यवान गलीचे तथा अन्य रत्न भी (उसने) प्रसन्नतापूर्वक पार्थ को दिए।

2.78.69

अन्यान्बहुविधान्राजन्नरः सागरमाश्रिताः ।
रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते पाण्डवाय तु ॥ २.७८.६९ ॥

हे राजन्, सागर-तट पर रहने वाले अन्य अनेक प्रकार के लोगों ने भी विविध रत्न लेकर पाण्डव को दिए।

2.78.70

मालवाश्च ततो राजन्रत्नानि विविधानि च ।
गोधूमानां च राजेन्द्र द्रोणानां कोटिसंमितम् ॥ २.७८.७० ॥

फिर, हे राजन्, मालवों ने भी विविध रत्न तथा हे राजेन्द्र, गेहूँ के एक करोड़ द्रोण (भेंट किए)।

2.78.71

अन्यांश्च विविधान्धान्यान्परिगृह्य महाबलः ।
पाण्डवाय ददौ प्रीत्या प्रविवेश महाध्वरम् ॥ २.७८.७१ ॥

और अन्य विविध अन्न लेकर महाबली (उस राजा) ने प्रेमपूर्वक पाण्डव को दिए और फिर महायज्ञ में प्रवेश किया।

2.78.72

नानारत्नान्बहून्गृह्य सुराष्ट्राधिपतिर्नृपः ।
तैलकुम्भान्महाराज द्रोणानामयुतानि च ॥ २.७८.७२ ॥

सुराष्ट्र के अधिपति राजा ने बहुत से नाना रत्न लेकर, हे महाराज, तेल के घड़े और दस हज़ार द्रोण (भेंट किए)।

2.78.73

गुडानपि स तान्स्वादून्सहस्रशकटैर्नृपः ।
एतानि सर्वाण्यादाय ददौ कुन्तीसुताय सः ॥ २.७८.७३ ॥

राजा ने हजारों गाड़ियों पर लदे वे मधुर गुड़ भी लेकर ये सब कुन्तीपुत्र को दिए।

2.78.74

अन्ये च पार्थिवा राजन्नानादेशसमागताः ।
रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते कौरवाय तु ॥ २.७८.७४ ॥

राजन्, अन्य अनेक देशों से आए राजाओं ने भी विविध रत्न लेकर कौरव को दिए।

2.78.75

जम्बूद्वीपे समस्ते तु सराष्ट्रवनपर्वते ।
करं तु न प्रयच्छेत नास्ति पार्थस्य पार्थिवः ॥ २.७८.७५ ॥

जम्बूद्वीप में, राष्ट्रों, वनों और पर्वतों सहित समस्त भूमि में, पार्थ (युधिष्ठिर) को कर न देने वाला कोई राजा नहीं है।

2.78.76

नरः सप्तसु वर्षेसु तद्यज्ञे नास्ति नागतः ।
क्रतुर्नानागणैः कीर्णो बभौ शक्रसदो यथा ॥ २.७८.७६ ॥

सातों वर्षों में कोई भी मनुष्य उस यज्ञ में आया नहीं बचा; वह यज्ञ नाना गणों से भरा हुआ इन्द्र की सभा के समान शोभित हुआ।

2.78.77

इमांश्च दायान्विविधान्निबोध मम पार्थिव ।
यज्ञाप्थे राजभिर्दत्तान्महतो धनसञ्चयान् ॥ २.७८.७७ ॥

हे राजन, मेरे इन विविध दानों को सुनो—यज्ञ-स्थल पर राजाओं द्वारा दिए गए महान धन-संचय।

2.78.78

मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम् ।
ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते ॥ २.७८.७८ ॥

मेरु और मन्दर के बीच, पर्वत से बहती नदी के दोनों ओर, जो कीचक बांसों की रमणीय छाया में निवास करते हैं।

2.78.79

खषा एकासनाद्यर्हाः प्रदरा दीर्घवेणवः ।
पारदाश्च कुलिन्दाश्च तङ्कणाः परतङ्कणाः ॥ २.७८.७९ ॥

खष, एकासन के योग्य प्रदर, दीर्घवेणु, पारद और कुलिन्द, तङ्कण तथा परतङ्कण।

2.78.80

तद्वै पिपीलिकं नाम उद्धृतं यत्पिपीलिकैः ।
जातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः कुञ्जशो नराः ॥ २.७८.८० ॥

वह पिपीलिक नामक सोना, जो चींटियों द्वारा खोदा गया था, द्रोण-माप से मापा हुआ, मनुष्यों ने झुंड में लाकर दिया।

2.78.81

कृष्णवालांश्च चमराञ्छुक्लवालांस्तथा परान् ।
हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादुक्षौद्ररसं बहु ॥ २.७८.८१ ॥

काली पूँछ वाले और सफेद पूँछ वाले चँवर, तथा दूसरे भी, हिमालय के फूलों से उत्पन्न और मीठे मधु-रस बहुत सारे।

2.78.82

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च व्यूढमाल्यैर्महात्मभिः ।
उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः ॥ २.७८.८२ ॥

उत्तर के कुरुओं से भी, विशाल मालाएँ धारण किए हुए महात्माओं द्वारा, और उत्तर में कैलास से भी, अत्यंत बलशाली औषधियाँ।

2.78.83

पार्वतीयाश्चराजान आहृत्य प्रणताः स्थिताः ।
अजातशत्रवे राजन्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २.७८.८३ ॥

पर्वतीय राजा भी भेंट लाकर प्रणाम करके खड़े हैं। हे राजन, वे अजातशत्रु (युधिष्ठिर) के लिए, द्वार पर रोके हुए खड़े हैं।

2.78.84

ये परार्घ्या हिमवतः सूर्योदयगिरेरनु ।
एवंरूपाः समुद्रान्ते लौहित्यमभितश्च ये ॥ २.७८.८४ ॥

जो हिमालय के, सूर्योदय-पर्वत के सहारे, श्रेष्ठ (भेंटदाता) हैं, इसी प्रकार के समुद्र के किनारे, और जो लौहित्य के दोनों ओर हैं।

2.78.85

फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः ।
चन्द्नागरुमुख्यानि महार्हान्कम्बलानि च ॥ २.७८.८५ ॥

जो फल-मूल खाने वाले और चर्म धारण करने वाले किरात हैं, वे चन्दन और अगरु जैसी प्रमुख वस्तुएँ तथा बहुमूल्य कम्बल भी (भेंट में लाते हैं)।

2.78.86

चर्मरत्नसुवर्णानि गन्धानुच्चावचानि च ।
कैरातकीनामयुतं दासीनां च विशंपते ॥ २.७८.८६ ॥

चर्म, रत्न, सुवर्ण और अनेक प्रकार के सुगन्ध-द्रव्य (लाते हैं), तथा हे विशांपते, कैरातकों की दस हज़ार दासियाँ (भी)।

2.78.87

आहृत्य रमणीयार्थान्दूरगान्मृगपक्षिणः ।
निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यंभूरिवर्चसम् ॥ २.७८.८७ ॥

दूर से पर्वतों से सुन्दर वस्तुएँ, मृग और पक्षी लाकर, तथा पर्वतों से एकत्र अत्यन्त तेजस्वी सुवर्ण (भी लाते हैं)।

2.78.88

बलिं च कृत्स्त्रमादाय द्वारि तिष्टन्ति वारिताः ।
कापव्या दरदा दर्वाः शूरा वै यमकास्तथा ॥ २.७८.८८ ॥

सारी बलि लेकर द्वार पर रोके हुए खड़े हैं — कापव्य, दरद, दर्व, शूर और यमक भी।

2.78.89

औदुम्बरा दुर्विभागा द्वारि तिष्टन्ति वारिताः ।
काश्मीराश्च कुमाराश्च गौरका हंसकास्तथा ॥ २.७८.८९ ॥

औदुम्बर, दुर्विभाग द्वार पर रोके हुए खड़े हैं; कश्मीर, कुमार, गौरक और हंसक भी (वैसे ही)।

2.78.90

शिबित्रैगर्तयौधेया राजन्या मद्रकैः सह ।
वसुतेयाः समौलेया दाहक्षुद्रकमालवैः ॥ २.७८.९० ॥

शिबि, त्रिगर्त, यौधेय और राजन्य मद्रकों के साथ; वसुतेय, समौलेय, दाह, क्षुद्रक और मालवों के साथ (खड़े हैं)।

2.78.91

चौण्डिकाश्चौदकाश्चैव साल्वाश्चैव विशम्पते ।
अङ्कवङ्काश्च यवना अनवद्या गयैः सह ॥ २.७८.९१ ॥

चौण्डिक, चौदक और साल्व भी, हे विशम्पति। अङ्ग, वङ्ग और यवन, निर्दोष लोग, गयों के साथ।

2.78.92

सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रधारिणः ।
आहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवै ॥ २.७८.९२ ॥

उत्तम जन्म वाले, श्रेणियों में संगठित, श्रेष्ठ, शस्त्रधारी क्षत्रिय सैकड़ों बार अजातशत्रु के लिए धन लाए।

2.78.93

वङ्काः कलिङ्गा मगधास्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः ।
दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं चैव भारत ॥ २.७८.९३ ॥

वंग, कलिंग, मगध, ताम्रलिप्त और पुण्ड्रक; हे भारत, दुकूल, कौशिक और पत्रोर्ण वस्त्र भी।

2.78.94

उपावृत्ता नृपास्तस्य ददुः प्रीतिं न चागमन् ।
उच्यन्ते तत्र हि द्वार्स्थैर्बलिमादाय विष्ठिताः ॥ २.७८.९४ ॥

वे राजा उसके विरुद्ध हो गए, उसे प्रेम नहीं दिया और न आए। वहाँ द्वारपालों द्वारा कर लेकर खड़े हुए (लोग) बताए जाते हैं।

2.78.95

ईषादन्तान्हेमकक्ष्यान्पद्मवर्णान्कुथावृतान् ।
शैलाभान्नित्यमत्तांश्चाप्यभितः काम्यकं सरः ॥ २.७८.९५ ॥

हल-दंड जैसे दाँत वाले, सुनहरे कसे हुए, कमल-वर्ण, कंबल से ढके, पर्वत-सदृश, सदा मदमत्त (हाथियों) को और काम्यक सरोवर के चारों ओर भी।

2.78.96

क्षमावतः कुलीनांश्च कुञ्जरान्सपरिच्छदान् ।
दत्त्वैकैको दशशतान्द्वारेण प्रविशन्त्विति ॥ २.७८.९६ ॥

क्षमाशील, कुलीन हाथियों को उनके साज-सामान सहित, प्रत्येक एक-एक हजार देकर, द्वार से प्रवेश करें, ऐसा (आदेश है)।

2.78.97

वैदेहकाश्च पुण्ड्राश्च गौलेयास्ताम्रलिप्तकाः ।
मरुकाः काशिका दर्दा भौमेया नटनाटकाः ॥ २.७८.९७ ॥

वैदेहक, पुण्ड्र, गौलेय, ताम्रलिप्तक, मरुक, काशिक, दर्द, भौमेय, नट और नाटक लोग।

2.78.98

कर्णाटाः कांस्यकुट्टाश्च पद्मजालाः सतीनराः ।
दाक्षिणात्याः पुलिन्दाश्च शवेरास्तङ्कणाः शषाः ॥ २.७८.९८ ॥

कर्णाट, कांस्यकुट्ट, पद्मजाल, सतीनर, दाक्षिणात्य, पुलिन्द, शवेर, तंकण और शष लोग।

2.78.99

बर्बरा यवनाश्चैव गर्गराभीरकास्तथा ।
पल्लवाः शककारूशास्तुम्बकाः काशिकास्तदा ॥ २.७८.९९ ॥

बर्बर, यवन, गर्गर, आभीरक, पल्लव, शक, कारूश, तुम्बक और काशिक लोग भी।

2.78.100

एते चान्ये च बहवो नानादिगभ्यः समागताः ।
अन्यैश्चोपहृतान्यत्र रत्नानि हि महात्मभिः ॥ २.७८.१०० ॥

ये और अन्य बहुत से लोग नाना दिशाओं से यहाँ आए हैं, और महात्माओं ने यहाँ अन्य रत्न भी भेंट किए हैं।

2.78.101

समुद्रसारवैडूर्यान्मुक्ताः शङ्खास्तथैव च ।
शुभावर्ताञ्छुभाञ्छुक्तीः सिंहलाः समुपाहरन् ॥ २.७८.१०१ ॥

समुद्र के सार वैडूर्य, मुक्ताएँ, शंख भी इसी प्रकार, शुभ आवर्त वाले शुभ शंख और सीपियाँ सिंहल के लोग लाए।

2.78.102

सम्भृतान्मणिचीरैश्च श्यामांस्ताम्रान्तलोचनान् ।
राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः।
शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम् ॥ २.७८.१०२ ॥

मणिजटित वस्त्रों से सजाए गए, श्याम और ताम्रनेत्र वाले (घोड़े); और इन्द्र के अनुचर, गन्धर्वराज चित्ररथ ने वायु के समान वेगवान् चार सौ घोड़े दिए।

2.78.103

तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम् ।
आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम् ॥ २.७८.१०३ ॥

तुम्बुरु गन्धर्व ने प्रसन्न होकर आम के पत्तों के रंग वाले, सोने की मालाओं से सजे सौ घोड़े दिए।

2.78.104

कृती राजा च कौरव्य शूकराणां विशाम्पते ।
अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यथ ॥ २.७८.१०४ ॥

हे कौरव्य, हे प्रजापति, कृती राजा ने भी अनेक सौ गजरत्न और शूकर दिए।

2.78.105

विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम् ।
कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते ॥ २.७८.१०५ ॥

मत्स्य देश के राजा विराट ने कर के रूप में सोने की मालाओं से सजे दो हज़ार मदमस्त हाथी लाकर दिए।

2.78.106

पांसुराष्ट्राद्वमुदानो राजा षड्विंशतिं गजान् ।
अश्वानां चसहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम् ॥ २.७८.१०६ ॥

पांसुराष्ट्र से राजा वमुदान ने छब्बीस हाथी और सोने की मालाओं वाले दो हज़ार घोड़े दिए, हे राजन्।

2.78.107

जवसत्वोपपन्नानां वयस्थानां नराधिप ।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत् ॥ २.७८.१०७ ॥

हे नरेश, वेग और बल से युक्त, युवा अवस्था वाले घोड़ों सहित सम्पूर्ण कर लेकर उसने पाण्डवों को भेंट कर दिया।

2.78.108

यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश ।
दासानामयुतं चैव सदाराणां विशाम्पते ॥ २.७८.१०८ ॥

यज्ञसेन ने चौदह हज़ार दासियाँ और दस हज़ार दास, उनकी पत्नियों सहित, दिए, हे प्रजापति।

2.78.109

गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा ।
राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम् ॥ २.७८.१०९ ॥

हे महाराज, हाथियों से जुते छब्बीस रथ और समूचा राज्य यज्ञ के लिए पाण्डवों को अर्पित किया गया है।

2.78.110

वासुदेवोऽपि वार्ष्णेयो मानं कुर्वन्किरीटिनः ।
अददद्गजमुख्यानां सहस्राणि चतुर्दश ॥ २.७८.११० ॥

वार्ष्णेय वासुदेव ने भी किरीटी (अर्जुन) का सम्मान करते हुए चौदह हज़ार श्रेष्ठ हाथी दिए।

2.78.111

आत्मा हि कृष्णः पार्थस्य कृष्णस्यात्मा धनञ्जयः ।
यद्ब्रूयादर्जुनः कृष्णं सर्वं कुर्यादसंशयम् ॥ २.७८.१११ ॥

कृष्ण अर्जुन की आत्मा हैं और अर्जुन कृष्ण की आत्मा हैं। अर्जुन कृष्ण से जो कुछ कहे, कृष्ण निस्संदेह वह सब करेंगे।

2.78.112

कृष्णो धनञ्जयस्यार्थे स्वर्गलोकमपि त्यजेत् ।
तथैव पार्थः कृष्णार्थे प्राणानपि परित्यजेत् ॥ २.७८.११२ ॥

कृष्ण धनञ्जय के लिए स्वर्गलोक भी त्याग देंगे, और उसी प्रकार पार्थ कृष्ण के लिए अपने प्राण भी त्याग देंगे।

2.78.113

सुरभींश्चन्दनरसान्हेमकुम्भसमास्थितान् ।
मलयाद्दर्दुराच्चैव चन्दनागुरुसञ्चयान् ॥ २.७८.११३ ॥

सुगन्धित चन्दन-रस, जो स्वर्ण-कलशों में रखे हैं, मलय और दर्दुर पर्वतों से लाए गए, तथा चन्दन और अगरु के ढेर।

2.78.114

मणिरत्नानि भास्वन्ति काञ्चनं सूक्ष्मवस्त्रकम् ।
चोलपाण्ड्यावपि द्वारं न लेभाते ह्युपस्थितौ ॥ २.७८.११४ ॥

देदीप्यमान मणि-रत्न, स्वर्ण और महीन वस्त्र; चोल और पाण्ड्य राजा भी द्वार पर उपस्थित होकर प्रवेश न पा सके।

2.78.115

समुद्रसारं वैदूर्यं मुक्तासङ्घांस्तथैव च ।
शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन् ॥ २.७८.११५ ॥

समुद्र का सार, वैदूर्य मणियाँ, मोतियों के ढेर, और वैसे ही सैकड़ों बहुमूल्य कालीन सिंहलद्वीप के लोग वहाँ भेंट में लाए।

2.78.116

संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः ।
ता गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २.७८.११६ ॥

मणियों के वस्त्रों से ढकी, श्यामवर्णी, लाल-किनारी नेत्रों वाली स्त्रियाँ — उन्हें लेकर पुरुष वहाँ द्वार पर रोके हुए खड़े हैं।

2.78.117

प्रीत्यर्थं ब्राह्मणश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताः ।
उपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवस्तथा ॥ २.७८.११७ ॥

प्रसन्न करने के लिए ब्राह्मण, और जीते गए क्षत्रिय, वैश्य तथा सेवा के लिए तत्पर शूद्र भी उपहार लाए।

2.78.118

प्रीत्या च बहुमानाच्चाप्युपागच्छन्युधिष्ठिरम् ।
सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा ॥ २.७८.११८ ॥

प्रेम और बड़े सम्मान से सभी म्लेच्छ, सभी वर्णों के लोग, तथा आदि-मध्य-अन्त में उत्पन्न जन भी युधिष्ठिर के पास आए।

2.78.119

नानादेशसमुत्थैश्चन नानाजितिभिरेव च ।
पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.७८.११९ ॥

अनेक देशों से आई वस्तुओं और अनेक विजयों से भरा यह संसार मानो युधिष्ठिर के निवास में फैल गया हो।

2.78.120

उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रापितान्बहून् ।
शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मे व्यजायत ॥ २.७८.१२० ॥

राजाओं द्वारा लाए गए अनेक प्रकार के, ऊँचे-नीचे उपहारों को शत्रुओं के सामने देखकर मेरे मन में दुःख से मरने की इच्छा उत्पन्न हो गई।

2.78.121

भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि पार्थिव ।
येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः ॥ २.७८.१२१ ॥

हे राजन्, पाण्डवों के जो सेवक हैं उनके विषय में मैं आपसे कहूँगा। जिनके लिए युधिष्ठिर कच्चा और पका हुआ भोजन प्रबन्ध करते हैं।

2.78.122

अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः ।
थानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा ॥ २.७८.१२२ ॥

दस हज़ार, तीन पद्म हाथी-सवार और घुड़सवार, रथों का एक अर्बुद, और उसी प्रकार पैदल सैनिक भी बहुत हैं।

2.78.123

प्रमीयमाणमां च पच्यमानं तथैव च ।
विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च ॥ २.७८.१२३ ॥

कच्चा भोजन जो नापा जा रहा है, वैसे ही पकाया जा रहा है, और कहीं और बाँटा जा रहा है, तथा पुण्याह का मंगल-घोष भी।

2.78.124

नाभुक्तवन्तं नापीतं नालङ्कृतमसत्कृतम् ।
पश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.७८.१२४ ॥

युधिष्ठिर के निवास में सभी वर्णों का कोई भी व्यक्ति ऐसा नहीं देखा गया जो भोजन न कर चुका हो, जल न पी चुका हो, अलंकृत न हो, या जिसका सत्कार न हुआ हो।

2.78.125

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः।
सुप्रीताः परितृष्टाश्च ते ह्याशंसत्त्यरिक्षयम् ॥ २.७८.१२५ ॥

अठासी हज़ार स्नातक गृहस्थ हैं, जिनमें से प्रत्येक को युधिष्ठिर तीस दासियों सहित पालते हैं। वे अत्यन्त प्रसन्न और संतुष्ट होकर शत्रुओं के विनाश की कामना करते हैं।

2.78.126

दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.७८.१२६ ॥

युधिष्ठिर के निवास में दस हज़ार अन्य यति, जो ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचारी) हैं, सोने के पात्रों में भोजन करते हैं।

2.78.127

अभुक्तं भुक्तवद्वापि सर्वमाकुब्जवामनम् ।
अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशाम्पते ॥ २.७८.१२७ ॥

जो खाया नहीं गया था, वह भी खाया हुआ जैसा हो गया; हर कुबड़ा और बौना वहाँ था। हे प्रजापति, न खाती हुई याज्ञसेनी ने चारों ओर देखा।

2.78.128

द्वौ करौ न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत ।
साम्बन्धिकेनपाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः ॥ २.७८.१२८ ॥

हे भरतवंशी, दो हाथ कुन्तीपुत्र को नहीं दिए गए। पाञ्चाल संबंध के कारण और अन्धक-वृष्णि मैत्री के कारण (उसके साथ थे)।