મહાભારત · અધ્યાય 2.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.81.1
यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः ।
न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव ॥ २.८१.१ ॥
જેની પોતાની પ્રજ્ઞા નથી, માત્ર ઘણું સાંભળ્યું છે, તે શાસ્ત્રાર્થ જાણતો નથી; ચમચો દાળના સ્વાદને જાણતો નથી તેમ.
2.81.2
जानन्वै मोहयति मां नावि नौरिव संयता ।
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान् ॥ २.८१.२ ॥
જાણવા છતાં તમે મને મોહમાં નાખો છો, બાંધેલી બે નાવની જેમ. તમારા પોતાના સ્વાર્થ પર કેમ ધ્યાન નથી? કે તમે મારો દ્વેષ કરો છો?
2.81.3
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता ।
भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः ॥ २.८१.३ ॥
તમે જેમના શિક્ષક છો એવા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અહીં નથી; તમે હંમેશા ભવિષ્યની વાત કહો છો, જે પોતાનું કર્તવ્ય છે.
2.81.4
परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति ।
पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥ २.८१.४ ॥
જેનો અગ્રણી માર્ગદર્શક પોતે માર્ગોમાં મૂંઝાય છે, તેના અનુયાયીઓ એ માર્ગને કેવી રીતે અનુસરે?
2.81.5
राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ।
प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम् ॥ २.८१.५ ॥
હે રાજન! તમે પરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળા, વૃદ્ધોની સેવા કરનારા, ઇન્દ્રિયજીત છો; છતાં પોતાના કાર્યમાં લાગેલા અમને તમે અત્યંત મોહમાં નાખો છો.
2.81.6
लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः ।
तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि ॥ २.८१.६ ॥
બૃહસ્પતિએ લોકાચારથી ભિન્ન રાજાચાર કહ્યો છે; તેથી રાજાએ સાવધ રહીને હંમેશા પોતાના સ્વાર્થનું જ ચિંતન કરવું જોઈએ.
2.81.7
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता ।
स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा ॥ २.८१.७ ॥
હે મહારાજ, ક્ષત્રિયની વૃત્તિ વિજયમાં જ સ્થિર છે. તે ધર્મ છે કે અધર્મ, પોતાના વર્તનમાં તેની પરીક્ષા શા માટે?
2.81.8
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः ।
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ ॥ २.८१.८ ॥
સારથિ ચાબુક વડે ઘોડાઓને હાંકે તેમ સર્વ દિશાઓને સાફ કરવી જોઈએ. હે ભરતર્ષભ, શત્રુની તેજસ્વી શ્રી ગ્રહણ કરવા ઇચ્છનારે તેમ કરવું.
2.81.9
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते ।
तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम् ॥ २.८१.९ ॥
છુપો હોય કે પ્રગટ, જે ઉપાય શત્રુને પીડે તે જ શસ્ત્ર છે. શસ્ત્રવિદોના મતે માત્ર કાપનારું સાધન જ શસ્ત્ર નથી.
2.81.10
शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका ।
यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप ॥ २.८१.१० ॥
શત્રુ અને મિત્રને લેખમાં કે યાદીમાં નોંધવા ન જોઈએ. હે નૃપ, જે કોઈને સંતાપ આપે તે જ શત્રુ કહેવાય છે.
2.81.11
असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम् ।
समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः ॥ २.८१.११ ॥
અસંતોષ એ શ્રીનું મૂળ છે, તેથી હું તેની જ ઇચ્છા રાખું છું. હે રાજન, ઉન્નતિ માટે જે યત્ન કરે છે તે જ પરમ નીતિ ધરાવે છે.
2.81.12
ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा ।
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः ॥ २.८१.१२ ॥
સત્તામાં કે ધનમાં પણ મમત્વ ન રાખવું. જે પહેલાં મેળવ્યું હોય તે બીજા છીનવી લે છે; તેને જ રાજધર્મ જાણે છે.
2.81.13
अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः ।
शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी ॥ २.८१.१३ ॥
અદ્રોહનો કરાર કર્યા છતાં ઇન્દ્રે નમુચિનું માથું કાપી નાખ્યું. શત્રુ પ્રત્યે એવું વર્તન જ તેના માટે સનાતન રીતે યોગ્ય મનાયું છે.
2.81.14
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ २.८१.१४ ॥
દરમાં રહેતો સાપ જેમ ગળી જાય છે, તેમ પૃથ્વી આ બેને ગળી જાય છે: જે રાજા વિરોધ કરતો નથી અને જે બ્રાહ્મણ પરદેશ જતો નથી.
2.81.15
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते ।
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥ २.८१.१५ ॥
હે પ્રજાપતિ, જન્મથી માણસનો કોઈ શત્રુ હોતો નથી. જેની જીવનવૃત્તિ આના જેવી જ હોય, તે જ શત્રુ છે; બીજો કોઈ નહીં.
2.81.16
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते ।
व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः ॥ २.८१.१६ ॥
મોહને કારણે શત્રુપક્ષ સમૃદ્ધ થતો જોઈને જે ઉપેક્ષા કરે છે, તે વધેલા રોગની જેમ પોતાનું જ મૂળ કાપી નાખે છે.
2.81.17
अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः ।
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात् ॥ २.८१.१७ ॥
નાનો શત્રુ પણ પોતાના પરાક્રમથી અત્યંત વધી જાય તો, મૂળમાંથી ઊગેલો રાફડો જેમ નજીકના વૃક્ષને ગળી જાય છે તેમ થાય છે.
2.81.18
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत ।
एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः ॥ २.८१.१८ ॥
હે અજમીઢવંશી, હે ભારત, શત્રુની સમૃદ્ધિ તને ગમવી ન જોઈએ. આ એ ભાર નથી જે બળવાનોના માથા પર મુકાય.
2.81.19
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते ।
एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः ॥ २.८१.१९ ॥
જન્મથી મળેલી વૃદ્ધિની જેમ જે ધનની વૃદ્ધિ ઇચ્છે છે, તે સગાંઓ વચ્ચે તરત જ વધે છે; કારણ કે વૃદ્ધિ પરાક્રમથી જ થાય છે.
2.81.20
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति ।
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि ॥ २.८१.२० ॥
પાંડવોનું ઐશ્વર્ય મેળવ્યા વિના મને સંશય જ રહેશે; કાં તો હું એ શ્રી મેળવીશ, અથવા યુદ્ધમાં માર્યો જઈને સૂઈ જઈશ.
2.81.21
एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते ।
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः ॥ २.८१.२१ ॥
હે પ્રજાપતિ, આવી સ્થિતિમાં આજે મારા જીવનનો શો ઉપયોગ? પાંડવો નિત્ય વધે છે, અને અમે તો સ્થિર વૃદ્ધિમાં જ રહીએ છીએ.