महाभारत · अध्याय 2.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.81.1
यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः ।
न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव ॥ २.८१.१ ॥
ज्याची स्वतःची प्रज्ञा नाही, केवळ पुष्कळ ऐकले आहे, तो शास्त्रार्थ जाणत नाही; डाव वरणाची चव जाणत नाही तसा.
2.81.2
जानन्वै मोहयति मां नावि नौरिव संयता ।
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान् ॥ २.८१.२ ॥
जाणूनही तुम्ही मला मोहात पाडता, जसे दोन बांधलेल्या नावा; आपल्या स्वार्थाकडे लक्ष का देत नाही? की माझा द्वेष करता?
2.81.3
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता ।
भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः ॥ २.८१.३ ॥
तुम्ही ज्यांचे गुरू आहात ते धृतराष्ट्रपुत्र येथे नाहीत; तुम्ही नेहमी भविष्यातील विषय सांगता, जे स्वतःचे कर्तव्य आहे.
2.81.4
परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति ।
पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥ २.८१.४ ॥
ज्याचा अग्रणी मार्गदर्शक स्वतःच मार्गांत गोंधळतो, त्याचे अनुयायी तो मार्ग कसा अनुसरतील?
2.81.5
राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ।
प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम् ॥ २.८१.५ ॥
हे राजा! तुम्ही प्रगल्भ प्रज्ञेचे, वृद्धांची सेवा करणारे, इंद्रियजयी आहात; तरीही आपल्या कार्यात गुंतलेल्या आम्हाला तुम्ही फार मोहात पाडता.
2.81.6
लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः ।
तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि ॥ २.८१.६ ॥
बृहस्पतीने लोकाचारापेक्षा वेगळे राजाचार सांगितले आहे; म्हणून राजाने सावध राहून सदैव स्वतःच्या हिताचाच विचार करावा.
2.81.7
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता ।
स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा ॥ २.८१.७ ॥
हे महाराज, क्षत्रियाची वृत्ती विजयातच स्थिर आहे. ती धर्म आहे की अधर्म, आपल्या वृत्तीत त्याची परीक्षा कशाला?
2.81.8
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः ।
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ ॥ २.८१.८ ॥
सारथी चाबकाने घोड्यांना हाकतो तसे सर्व दिशा स्वच्छ कराव्यात. हे भरतर्षभा, शत्रूची तेजस्वी श्री जिंकू इच्छिणाऱ्याने तसे करावे.
2.81.9
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते ।
तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम् ॥ २.८१.९ ॥
गुप्त असो वा उघड, जो उपाय शत्रूला पीडा देतो तेच शस्त्र होय. शस्त्रविद्यापंडितांच्या मते केवळ कापणारे साधन हेच शस्त्र नाही.
2.81.10
शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका ।
यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप ॥ २.८१.१० ॥
शत्रू आणि मित्र यांची लेखी नोंद किंवा यादी करू नये. हे नृपा, जो कुणाला संताप देतो तोच शत्रू म्हटला जातो.
2.81.11
असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम् ।
समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः ॥ २.८१.११ ॥
असंतोष हेच श्रीचे मूळ आहे, म्हणून मी त्याचीच इच्छा करतो. हे राजा, उन्नतीसाठी जो प्रयत्न करतो तोच परम नीतीचा अवलंब करतो.
2.81.12
ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा ।
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः ॥ २.८१.१२ ॥
सत्तेत किंवा धनात सुद्धा ममत्व ठेवू नये. पूर्वी मिळवलेले इतर हिरावून नेतात; त्यालाच राजधर्म म्हणतात.
2.81.13
अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः ।
शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी ॥ २.८१.१३ ॥
अद्रोहाचा करार करूनही इंद्राने नमुचीचे मस्तक छाटले. शत्रूप्रती असे वर्तन हेच त्याच्यासाठी शाश्वतपणे योग्य मानले गेले आहे.
2.81.14
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ २.८१.१४ ॥
बिळात राहणारा साप जसा गिळतो, तसे पृथ्वी या दोघांना गिळते: जो राजा विरोध करत नाही आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
2.81.15
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते ।
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥ २.८१.१५ ॥
हे प्रजापते, जन्मतः मनुष्याला कोणी शत्रू नसतो. ज्याची उपजीविका याच्यासारखीच असते तोच शत्रू, इतर कोणी नव्हे.
2.81.16
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते ।
व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः ॥ २.८१.१६ ॥
मोहामुळे शत्रुपक्ष समृद्ध होत असताना जो दुर्लक्ष करतो, तो वाढलेल्या रोगाप्रमाणे स्वतःचेच मूळ तोडतो.
2.81.17
अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः ।
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात् ॥ २.८१.१७ ॥
लहानसा शत्रूही आपल्या पराक्रमाने फार वाढला तर, मुळातून उगवलेले वारूळ जसे जवळच्या झाडाला गिळते, तसा होतो.
2.81.18
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत ।
एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः ॥ २.८१.१८ ॥
हे अजमीढवंशजा, हे भरता, शत्रूची समृद्धी तुला आवडू नये. हा भार सामर्थ्यवानांच्या डोक्यावर ठेवला जाणारा नाही.
2.81.19
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते ।
एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः ॥ २.८१.१९ ॥
जन्मतःच्या वृद्धीप्रमाणे जो धनाची वृद्धी इच्छितो, तो नातेवाइकांमध्ये लगेच वाढतो; कारण वृद्धी पराक्रमानेच होते.
2.81.20
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति ।
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि ॥ २.८१.२० ॥
पांडवांचे ऐश्वर्य मिळवल्याशिवाय माझ्या मनात संशयच राहील; एकतर मी ती लक्ष्मी मिळवीन, किंवा युद्धात मारला जाऊन पडून राहीन.
2.81.21
एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते ।
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः ॥ २.८१.२१ ॥
हे प्रजापते, अशा स्थितीत आज माझ्या जीवनाचा काय उपयोग? पांडव नित्य वाढत आहेत, आणि आम्ही केवळ स्थिर वृद्धीतच आहोत.