Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.83

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.83.1

ततः प्रायाद्विदुरोऽश्वैरुदारै-
र्महाजवैर्बलिभिः साधु दान्तैः।
बलान्नियुक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा ।
मनीषिणां पाण्डवानां सकाशे ॥ २.८३.१ ॥

तब विदुर उत्तम, तेज़ दौड़ने वाले, बलवान और भली-भाँति सधे हुए घोड़ों से चले। राजा धृतराष्ट्र के आदेश से वे बुद्धिमान पाण्डवों के समीप गए।

2.83.2

सोऽभिपत्य तदध्वानमासाद्य नृपतेः पुरम् ।
प्रविवेश महाबुद्धिः पूज्यमानो द्विजातिभिः
ह्मणैः स्वस्ति वाच्याथ प्रययौ मन्दिराद्बहिः ॥ २.८३.२ ॥

वह महाबुद्धिमान उस मार्ग को पार करके राजा के नगर पहुँचे और ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित होकर प्रविष्ट हुए। ब्राह्मणों ने स्वस्ति-वचन कहे, फिर वे महल से बाहर चले गए।

2.83.3

स राजगृहमासाद्य कुबेरभवनोपमम् ।
अभ्यागच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २.८३.३ ॥

वह राजमहल पहुँचे, जो कुबेर के भवन के समान था, और धर्मात्मा वे धर्म के पुत्र युधिष्ठिर के पास गए।

2.83.4

तं वै राजा सत्यधृतिर्महात्मा ।
अजातशत्रुर्विदुरं यथावत्।
पूजापूर्वं प्रतिगृह्याजमीढ-
स्ततोऽपृच्छद्धृतराष्ट्रं सपुत्रम् ॥ २.८३.४ ॥

सत्य में दृढ़ उस महात्मा राजा अजातशत्रु ने विदुर को यथोचित पूजा-सत्कार के साथ ग्रहण किया, फिर अजमीढ वंशी उन्होंने पुत्रों सहित धृतराष्ट्र का कुशल पूछा।

2.83.5

विज्ञायते ते मनसोऽप्रहर्षः ।
कच्चित्क्षत्तः कुशलेनागतोऽसि।
कच्चित्पुत्राः स्थविरस्यानुलोमा ।
वशानुगाश्चापि विशोऽथ कच्चित् ॥ २.८३.५ ॥

लगता है आपके मन में प्रसन्नता नहीं है। हे विदुर, क्या आप कुशलपूर्वक आए हैं? क्या वृद्ध राजा के पुत्र अनुकूल और वश में रहने वाले हैं? क्या प्रजा भी वश में है?

2.83.6

राजा महात्मा कुशली सपुत्र ।
आस्ते वृतो ज्ञातिभिरिन्द्रकल्पः।
प्रीतो राजन्पुत्रगुणैर्विनीतो ।
विशोक एवात्मरतिर्महात्मा ॥ २.८३.६ ॥

महात्मा राजा पुत्रों सहित कुशल से हैं। इन्द्र के समान वे अपने बन्धुजनों से घिरे रहते हैं। हे राजन्, वे अपने पुत्रों के गुणों से प्रसन्न और विनीत हैं; शोकरहित और आत्मा में रमे हुए महात्मा हैं।

2.83.7

इदं तु त्वां कुरुराजोऽभ्युवाच ।
पूर्वं पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च।
इयं सभा त्वत्सभातुल्यरूपा ।
भ्रातॄणां ते दृस्यतामेत्य पुत्र ॥ २.८३.७ ॥

और कुरुराज ने तुमसे यह भी कहा: पहले कुशल और अक्षय (कल्याण) पूछकर — यह सभा तुम्हारी सभा के समान रूप वाली है। हे पुत्र, आकर अपने भाइयों की यह (सभा) देखो।

2.83.8

समागम्य भ्रातृभिः पार्थ तस्यां ।
सुहृद्द्यूतं क्रियतां रम्यतां च।
प्रीयामहे भवतां सङ्गमेन ।
समागताः कुरवश्चापि सर्वे ॥ २.८३.८ ॥

हे पार्थ, अपने भाइयों के साथ मिलकर उस (सभा) में सुहृद्-द्यूत किया जाए और आनंद लिया जाए। आप सबके मिलन से हम प्रसन्न होंगे; सभी कौरव भी यहाँ एकत्र हुए हैं।

2.83.9

दुरोदरा विहिता ये तु तत्र ।
महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा।
तान्द्रक्ष्यसे कितवान्सन्निविष्टा-
नित्यागतोऽहं नृपते तज्जुषस्व ॥ २.८३.९ ॥

वहाँ जो द्यूत-कुशल लोग महात्मा राजा धृतराष्ट्र द्वारा नियुक्त किए गए हैं, उन्हें और वहाँ बैठे जुआरियों को तुम देखोगे। इसी उद्देश्य से मैं आया हूँ; हे नृपति, इसे स्वीकार करो।

2.83.10

द्यूते क्षत्तः कलहो विद्यते नः ।
को वै रोचतने बुध्यमानः।
किं वा भवान्मन्यते युक्तरूपं ।
भवद्वाक्ये सर्व एव स्थिताः स्मः ॥ २.८३.१० ॥

हे क्षत्ता, द्यूत में हमारे बीच कलह होता है; कौन बुद्धिमान इसे पसंद करेगा? अथवा आप इसे उचित रूप का समझते हैं? आपके वचन पर हम सभी स्थित हैं।

2.83.11

जानाम्यहं द्यूतमनर्थमूलं ।
कृतश्च यत्नोऽस्य मया निवारणे।
राजा च मां प्राहिमोत्त्वत्सकाशं ।
श्रुत्वा विद्वञ्श्रेय इहाचरस्व ॥ २.८३.११ ॥

मैं जानता हूँ कि जुआ अनर्थ की जड़ है। इसे रोकने का मैंने प्रयत्न भी किया है। राजा ने मुझे आपके पास भेजा है। हे विद्वान, सुनकर यहाँ जो श्रेय है उसका आचरण करो।

2.83.12

के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना ।
विना राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः।
पृच्छामि त्वां विदुर ब्रूहि नस्तान् ।
यैर्दीव्यामः शतशः सन्निपत्य ॥ २.८३.१२ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्रों के अतिरिक्त वहाँ और कौन-से जुआरी खेल रहे हैं? हे विदुर, मैं आपसे पूछता हूँ, हमें बताइए वे कौन हैं, जिनके साथ हम सैकड़ों बार एकत्र होकर खेलेंगे।

2.83.13

गन्धारराजः शकुनिर्विशाम्पते ।
राजाऽतिदेवी कृतहस्तो मताक्षः।
विनिंशतिश्चित्रसेनश्च राजा ।
सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयश्च ॥ २.८३.१३ ॥

हे प्रजापति, गान्धार का राजा शकुनि, जो पासों में अत्यंत निपुण और दक्ष हाथ वाला है, तथा राजा विंशति और चित्रसेन, सत्यव्रत, पुरुमित्र और जय भी।

2.83.14

महाभयाः कितवाः सन्निविष्टा ।
मायोपधा देवितारोऽत्र सन्ति।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं ।
सर्वं जगत्तिष्ठति न स्वतन्त्रम् ॥ २.८३.१४ ॥

यहाँ बहुत भयंकर, छल-कपट में निपुण जुआरी एकत्र होकर खेलने वाले हैं। सच में यह सारा जगत विधाता द्वारा नियत भाग्य के वश में है, स्वतंत्र नहीं है।

2.83.15

नाहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शासना-
न्न गन्तुमिच्छामि कवे दुरोदरम्।
इष्टो हि पुत्रस्य पिता सदैव ।
तदस्मि कर्ता विदुरात्थ मां यथा ॥ २.८३.१५ ॥

हे विद्वन्, मैं राजा धृतराष्ट्र की आज्ञा के बिना द्यूत-सभा में जाना नहीं चाहता। पिता सदा पुत्र को प्रिय होते हैं, इसलिए जैसा विदुर ने मुझसे कहा है, मैं वैसा ही करूँगा।

2.83.16

न चाकामः शकुनिना देविताहं ।
न चेन्मां जिष्णुराह्वयिता सभायाम्।
आहूतोऽहं न निवर्ते कदाचित् ।
तदाहितं शाश्वतं वै व्रतं मे ॥ २.८३.१६ ॥

यदि शकुनि मुझे द्यूत के लिए ललकारे और मैं अनिच्छुक न हूँ, तथा यदि सभा में विजयी अर्जुन मुझे पुकारे नहीं, तो भी जब मैं बुलाया जाऊँगा तो कभी पीछे नहीं हटूँगा। यही मेरा शाश्वत व्रत है।

2.83.17

एवमुक्त्वा विदुरं धर्मराजः ।
प्रायात्रिकं सर्वमाज्ञाप्य तूर्णम्।
प्रायाच्छ्वोभूते सगणः सानुयात्रः ।
सह स्त्रीभिर्दौपदामादि कृत्वा ॥ २.८३.१७ ॥

विदुर से ऐसा कहकर धर्मराज ने शीघ्र ही यात्रा की सारी तैयारी का आदेश दिया। अगले दिन वे अपने गणों और अनुचरों सहित चले, स्त्रियों के साथ, द्रौपदी को आगे करके।

2.83.18

दैवं हि प्रज्ञां मुष्णाति चक्षुस्तेज इवापतत् ।
धातुश्च वशमन्वेति पाशैरिव नरः सितः ॥ २.८३.१८ ॥

दैव निश्चय ही बुद्धि को हर लेता है, जैसे गिरती हुई वस्तु आँख का तेज हर लेती है। और मनुष्य विधाता के वश में चलता है, जैसे पाशों से बँधा हुआ मनुष्य।

2.83.19

इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सह क्षत्र्रा युधिष्ठिरः ।
अमृष्यमाणस्तस्याथ समाह्वानमरिन्दमः ॥ २.८३.१९ ॥

ऐसा कहकर राजा युधिष्ठिर विदुर के साथ चले गए। और फिर शत्रुदमन, उनके आह्वान को सह न सकते हुए...

2.83.20

बाह्लिकेन रथं यत्तमास्थाय परवीरहा ।
परिच्छन्नो ययौ पार्थो भ्रातृभिः सह पाण्डवः।
राजश्रिया दीप्यमानो ययौ ब्रह्मपुरः सरः ॥ २.८३.२० ॥

परवीरों का वध करने वाले पार्थ पाण्डव युधिष्ठिर बाह्लिक द्वारा तैयार किए गए रथ पर सवार होकर अपने भाइयों के साथ घिरे हुए चले। राजसी वैभव से दीप्त होकर वे ब्रह्मपुर के सरोवर की ओर गए।

2.83.21

सन्दिदेश ततः प्रेष्यानागतान्नगरं प्रति ।
ततस्ते नृपशार्दूल चक्रुर्वै नृपशासनम् ॥ २.८३.२१ ॥

फिर उन्होंने नगर की ओर आए हुए सेवकों को आज्ञा दी। हे नृपश्रेष्ठ, तब वे राजा के आदेश का पालन करने लगे।

2.83.22

ततो राजा महातेजाः संयम्य सपरिच्छदम्। ॥ २.८३.२२ ॥

तब महातेजस्वी राजा ने अपने परिवार और परिजनों के साथ स्वयं को संयमित किया।

2.83.23

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा गत्यर्थं स यथाविधि ।
अन्येभ्यः स तु दत्त्वा च गन्तुमेवोपचक्रमे ॥ २.८३.२३ ॥

यथाविधि ब्राह्मणों को धन देकर यात्रा के लिए उन्होंने प्रस्थान की तैयारी की। फिर दूसरों को भी दान देकर वे निश्चय ही चलने को उद्यत हुए।

2.83.24

सर्वलक्षणसम्पन्नं राजहंसपरिच्छदम् ।
तमारुह्य महाराजो गजेन्द्रं षष्टिहायनम् ॥ २.८३.२४ ॥

सभी शुभ लक्षणों से युक्त, राजहंस के समान सजे हुए, साठ वर्ष के उस गजेन्द्र पर महाराज सवार हुए।

2.83.25

हारी किरीटी हेमाभः सर्वाभरणभूषितः ।
रराज राजन्पार्थो वै परया नृपशोभया ॥ २.८३.२५ ॥

हार पहने, किरीट धारण किए, स्वर्णिम आभा वाले, सभी आभूषणों से सजे पार्थ, हे राजन, वास्तव में परम राजसी शोभा से जगमगा उठे।

2.83.26

रुक्मवेदिगतः प्राज्यो ज्वलन्निव हुताशनः ।
ततो जगाम राजा स प्रहृष्टनरवाहनः ॥ २.८३.२६ ॥

सोने की वेदी पर विराजमान, प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान वह राजा तब प्रसन्न मनुष्यों द्वारा ढोई जाने वाली (पालकी) में आगे बढ़ा।

2.83.27

रथघोषेण महता पूरयन्वै नभः स्थलम् ।
संस्तूयमानः स्तुतिभिः सूतमागधबन्दिभिः ॥ २.८३.२७ ॥

रथों की महान गर्जना से आकाश को भरते हुए, सूत, मागध और बन्दियों की स्तुतियों से प्रशंसित होते हुए (वह राजा आगे बढ़ा)।

2.83.28

महासैन्येन सहितो यथादित्यः स्वरश्मिभिः ।
ण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ २.८३.२८ ॥

महान सेना के साथ, जैसे सूर्य अपनी किरणों के साथ हो, सिर पर धारण किए गए श्वेत छत्र से (वह राजा शोभित था)।

2.83.29

बभौ युधिष्ठिरो राजा पौर्णमास्यामिवोडुराट् ।
चामरैर्हेमदण्डैश्च धूयमानः समन्ततः ॥ २.८३.२९ ॥

राजा युधिष्ठिर पूर्णिमा की रात के चन्द्रमा के समान शोभित हुए, जिन पर चारों ओर स्वर्ण दण्ड वाले चामर डुलाए जा रहे थे।

2.83.30

याशिषः प्रहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः ।
प्रत्यगृह्णाद्यथान्यायं यथआवद्भरतर्षभः ॥ २.८३.३० ॥

मार्ग में प्रसन्न मनुष्यों की शुभ आशीषों को पाण्डव ने यथोचित रीति से स्वीकार किया, भरतवंश के श्रेष्ठ (युधिष्ठिर ने)।

2.83.31

तथैव सैनिका राजन्राजानमनुयान्ति ये ।
तेषां हलहलाशब्दो दिवं स्तब्धः प्रतिष्ठितः ॥ २.८३.३१ ॥

हे राजन्, उसी प्रकार जो सैनिक राजा के पीछे चल रहे थे, उनका हलहल शब्द (कोलाहल) आकाश में स्तब्ध होकर व्याप्त हो गया।

2.83.32

नृपस्याग्ने ययौ राजन्भीमसेनो रथी बली ।
उभौ पार्श्वगतौ राज्ञः सतल्पौ वै सुकल्पितौ ॥ २.८३.३२ ॥

हे राजन्, राजा के आगे रथी बलवान् भीमसेन चले। राजा के दोनों ओर सुसज्जित शय्याओं के साथ (दो सेवक) चले।

2.83.33

अधिरूढौ यमौ चापि जग्मतुर्भरतर्षभ ।
शोभयन्तौ महासैन्यं तावुभौ रूपशालिनौ ॥ २.८३.३३ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, रथों पर सवार यमल भाई भी चले। वे दोनों सुन्दर रूप वाले महती सेना की शोभा बढ़ाते हुए चले।

2.83.34

पृष्ठतोऽनुययौ जिष्णुर्वीरः शस्त्रभृतां वरः ।
श्वेताश्वो गाण्डिवं गृह्य अग्निदत्तं रथं गतः ॥ २.८३.३४ ॥

शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ वीर जिष्णु (अर्जुन) पीछे-पीछे चले। श्वेत अश्वों वाले वे अग्निदेव द्वारा दिए गए रथ पर बैठकर गाण्डीव धनुष हाथ में लिए चले।

2.83.35

सैन्यमध्ये ययौ राजन्कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
द्रौपदीप्रमुखा नार्यः सानुगाः सपरिच्छदाः ॥ २.८३.३५ ॥

हे राजन्, कुरुराज युधिष्ठिर सेना के मध्य में चले। द्रौपदी के नेतृत्व में स्त्रियाँ अनुचरों और सामग्री सहित (चलीं)।

2.83.36

आरुह्य ता विचित्राङ्ग्यो यानानि विविधानि च ।
महत्या सेनया राजन्नग्रे यानानि विविधानि च। ॥ २.८३.३६ ॥

हे राजन्, सुन्दर अंगों वाली वे स्त्रियाँ विविध यानों पर चढ़कर, महती सेना के साथ, आगे विविध यानों सहित (चलीं)।

2.83.37

समृद्धनरनागाश्वं सपताकरथध्वजम् ।
संनद्धवरनिस्त्रिंशं पथि निर्घोषनिः स्वनम् ॥ २.८३.३७ ॥

समृद्ध मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों वाली, पताकाओं और रथध्वजों वाली, कवच पहने उत्तम खड्गों वाली (सेना) मार्ग पर गर्जन की ध्वनि से भर उठी।

2.83.38

शङ्खदुन्दुभितालानां वेणुवीणानुवनादितम् ।
शुशुभे पाण्डवं सैन्यं प्रयास्यत्तत्तदा नृप ॥ २.८३.३८ ॥

हे राजन्, शङ्ख, दुन्दुभि और तालों की ध्वनि तथा वेणु और वीणा के स्वरों से गूँजती पाण्डवों की सेना प्रस्थान करते समय तब शोभित हो उठी।

2.83.39

यथा कुबेरो लङ्कायां पुरा चात्यन्तशोभया ।
महत्या सेनया सार्धं गुरुमिन्द्रं स गच्छति ॥ २.८३.३९ ॥

जैसे पूर्वकाल में कुबेर लङ्का में अत्यन्त शोभा के साथ विशाल सेना सहित देवराज इन्द्र के समीप जाते हैं।

2.83.40

तथा ययौ स पार्थोऽपि असङ्ख्येयविभूतिना ।
सुसमृद्धेन सैन्येन यथा वैश्रवणस्तथा ॥ २.८३.४० ॥

उसी प्रकार वह पार्थ भी असंख्य वैभव वाली, अत्यन्त समृद्ध सेना के साथ वैसे ही चले, जैसे कुबेर।

2.83.41

स सरांसि नदीश्चैव वनान्युपवनानि च ।
अत्यक्रामन्महाराज पुरीं चाभ्यवपद्यत ॥ २.८३.४१ ॥

हे महाराज, वह (सेना) सरोवरों, नदियों, वनों और उपवनों को पार करती हुई नगर के समीप पहुँच गई।

2.83.42

स हास्तिनसमीपे तु कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
चक्रे निवेशनं तत्र ततः स सहसैनिकाः ॥ २.८३.४२ ॥

कुरुराज युधिष्ठिर ने हस्तिनापुर के समीप वहीं अपनी सेना सहित पड़ाव डाला।

2.83.43

शिवे देशे समे चैव न्यवसत्पाण्डवस्तदा ।
ततोराजन्समाहूय शोकविह्वलया गिरा ॥ २.८३.४३ ॥

पाण्डव तब शुभ और समतल स्थान पर ठहरे। फिर, हे राजन्, शोक से विह्वल वाणी में उन्होंने पुकारा।

2.83.44

तद्वाक्यं च सर्वस्वं धृतराष्ट्रचिकीर्षितम् ।
आचचक्षे यथावृत्तं विदुरोऽथ नृपस्य ह ॥ २.८३.४४ ॥

विदुर ने राजा धृतराष्ट्र की सारी इच्छा और जो कुछ हुआ था, वह सब पाण्डु-पुत्र युधिष्ठिर को बताया।

2.83.45

तच्छ्रुत्वा भाषितं तेन धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ।
न मर्षयाम्यहं क्षत्तः समाह्वानं व्रतं हि मे।
स्वस्त्यस्तु लोके विप्राणां प्रजानां चैव सर्वदा ॥ २.८३.४५ ॥

यह बात सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर ने कहा, "हे विदुर, मैं यह आमंत्रण सहन नहीं करूँगा, क्योंकि यह मेरा व्रत है। संसार में ब्राह्मणों और प्रजाओं का कल्याण सदा हो।"

2.83.46

प्रविवेश ततो राजा नगरं नागसाह्वयम् ।
धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च ॥ २.८३.४६ ॥

तब राजा युधिष्ठिर नागसाह्वय नगर में प्रवेश किए, क्योंकि धृतराष्ट्र ने उन्हें उचित समय पर बुलाया था।

2.83.47

स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्रगृहं ययौ ।
समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः ॥ २.८३.४७ ॥

वह धर्मात्मा पाण्डव हस्तिनापुर पहुँचकर धृतराष्ट्र के भवन गए और धृतराष्ट्र से भेंट की।

2.83.48

तथा भीष्मेण द्रोणेन कर्णेन च कृपेण च ।
समियाय यथान्यायं द्रौणिना च विभुः सह ॥ २.८३.४८ ॥

उसी प्रकार, विधि के अनुसार, पराक्रमी युधिष्ठिर ने भीष्म, द्रोण, कर्ण, कृप और द्रोण-पुत्र अश्वत्थामा से भी भेंट की।

2.83.49

समेत्य च महाबाहुः सोमदत्तेन चैव ह ।
दूर्योधनेन सभ्रात्रा सौबलेन च वीर्यवान् ॥ २.८३.४९ ॥

महाबाहु और पराक्रमी युधिष्ठिर ने सोमदत्त से भी भेंट की, और भाइयों सहित दुर्योधन तथा सौबल (शकुनि) से भी मिले।

2.83.50

ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वमेव समागताः ।
दुःशासनेन वीरेण सर्वैर्भ्रातृभिरेव च ॥ २.८३.५० ॥

और वहाँ पहले से एकत्र हुए अन्य राजा भी, वीर दुःशासन तथा सभी भाइयों के साथ।

2.83.51

जयद्रथेन च तथा कुरुभिश्चापि सर्वशः ।
ततः सर्वैर्महाबाहुर्भ्रातृभिः पिरवारितः ॥ २.८३.५१ ॥

जयद्रथ तथा सभी कुरुओं के साथ भी; तब महाबाहु (दुर्योधन) सभी भाइयों से घिरे हुए (वहाँ पहुँचे)।

2.83.52

प्रविवेश गृहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
ददर्श तत्र गान्धारीं देवीं पतिमनुव्रताम् ॥ २.८३.५२ ॥

उसने बुद्धिमान धृतराष्ट्र राजा के भवन में प्रवेश किया, और वहाँ पति के प्रति समर्पित देवी गान्धारी को देखा।

2.83.53

स्नुषाभिः संवृतां शश्वत्ताराभिरिव रोहिणीम् ।
अभिवाद्य स गान्धारीं तया च प्रतिनन्दितः ॥ २.८३.५३ ॥

वह बहुओं से घिरी हुई गान्धारी को, जैसे तारों से घिरी रोहिणी हो, (देखकर) उन्हें प्रणाम किया, और उन्होंने भी उसका स्वागत किया।

2.83.54

ददर्श पितरं वृद्धं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥ २.८३.५४ ॥

उसने वृद्ध पिता को देखा, जो प्रज्ञाचक्षु (अंधे) और समर्थ स्वामी थे।

2.83.55

राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातास्ते च कौरवनन्दनाः ।
चत्वारः पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः ॥ २.८३.५५ ॥

राजा द्वारा सिर पर चूमे गए वे कौरवों के आनन्द (वे चारों पाण्डव), हे राजन्, भीमसेन जिनमें अग्रणी थे।

2.83.56

ततो हर्षः समभवत्कौरवाणां विशाम्पते ।
तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रियदर्शनान् ॥ २.८३.५६ ॥

तब हे प्रजापति, कौरवों में हर्ष उत्पन्न हुआ, उन पुरुषव्याघ्र, प्रियदर्शन पाण्डवों को देखकर।

2.83.57

विविशुस्तेऽभ्यनुज्ञाता रत्नवन्ति गृहाणि च ।
ददृशुश्चोपयातारो द्रोपदीप्रमुखाः स्त्रियः ॥ २.८३.५७ ॥

अनुमति पाकर वे रत्नों से भरे भवनों में प्रवेश कर गए, और द्रौपदी के नेतृत्व में पास आई स्त्रियों को उन्होंने देखा।

2.83.58

याज्ञसेन्याः परामृद्धिं दृष्ट्वा प्रज्वलितामिव ।
स्नुषास्ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ २.८३.५८ ॥

याज्ञसेनी (द्रौपदी) की परम समृद्धि को, मानो प्रज्वलित हो, देखकर धृतराष्ट्र की वे पुत्रवधुएँ अत्यंत प्रसन्न नहीं हुईं।

2.83.59

ततस्ते पुरुषव्याघ्रा ग्तवा स्त्रीभिस्तु संविदम् ।
कृत्वा व्यायामपूर्वाणि कृत्यानि प्रतिकर्म च ॥ २.८३.५९ ॥

तब वे पुरुषव्याघ्र स्त्रियों से परस्पर सहमति कर, व्यायाम से आरंभ कर अपने नित्य कर्म और उपचार करने लगे।

2.83.60

ततः कृताह्निकाः सर्वे दिव्यचन्दनभूषिताः ।
कल्याणमनसश्चैव ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ २.८३.६० ॥

तब सभी ने नित्य-कर्म किए, दिव्य चंदन से अलंकृत होकर, शुभ मन वाले होकर, और ब्राह्मणों से मंगल-वचन कहे।

2.83.61

मनोज्ञमशनं भुक्त्वा विविशुः शरणान्यथ ।
उपगीयमाना नारीभिरस्वपन्कुरुपुङ्गवाः ॥ २.८३.६१ ॥

मनोहर भोजन करके वे विश्राम-स्थानों में प्रविष्ट हुए, और स्त्रियों द्वारा गाए जाते हुए कुरुश्रेष्ठ सो गए।

2.83.62

जगाम तेषां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम् ।
स्तूयमानाश्च विश्रान्ताः काले निद्रामथात्यजन् ॥ २.८३.६२ ॥

उनकी वह पुण्य रात्रि बीत गई, जो रति-विहार में लगे थे। स्तुति किए जाते हुए, विश्राम पाकर, उन्होंने समय पर निद्रा त्याग दी।

2.83.63

मुखोषितास्ते रजनीं प्रातः सर्वे कृताह्निकाः ।
सभां रम्यां प्रविविशुः कितवैरभिनन्दिताः ॥ २.८३.६३ ॥

रात बिताकर, मुँह धोकर, प्रातः सबने नित्यकर्म किए। जुआरियों से अभिनंदित होकर उन्होंने सुंदर सभा में प्रवेश किया।