મહાભારત · અધ્યાય 2.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.87.1
परेषामेव यशसा श्लोघसे त्वं ।
सदा क्षत्तः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान्।
जानीमहे विदुर यत्प्रियस्त्वं ।
बालानिवास्मानवमन्यसे नित्यमेव ॥ २.८७.१ ॥
હે વિદુર, તું હંમેશાં બીજાઓના યશથી પોતાની પ્રશંસા કરે છે અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની નિંદા કરે છે. તું કોને પ્રિય છે તે અમે જાણીએ છીએ; તું અમને હંમેશાં બાળકોની જેમ તુચ્છ ગણે છે.
2.87.2
स विज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो ।
निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति।
जिह्वाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति ।
जानीमहे त्वन्मनसः प्रातिकूल्यम् ॥ २.८७.२ ॥
જેની ઇચ્છા બીજે હોય તે માણસ ઓળખાઈ જાય છે; નિંદા અને પ્રશંસામાં જીભ હૃદયમાં રહેલું પ્રગટ કરે છે. અમે જાણીએ છીએ કે તારું મન અમારાથી વિરુદ્ધ છે.
2.87.3
उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि ।
मार्जरवत्पोषकं चोपहंसि।
भर्तृघ्नं त्वां न हि पापीय आहु-
स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात् ॥ २.८७.३ ॥
ખોળામાં રાખેલા સાપની જેમ તું છુપાયેલો છે; બિલાડીની જેમ જે તને પોષે છે તેને જ તું હાનિ કરે છે. પોતાના સ્વામીનો ઘાતક તો સૌથી મોટો પાપી કહેવાય છે; તો હે વિદુર, તું પાપથી કેમ ડરતો નથી?
2.87.4
जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै ।
माऽस्मान्क्षत्तः परुषामीह वोचः।
द्विषद्भिस्त्वं सम्प्रयोगाभिनन्दी ।
मुहुर्देषं यासि नः सम्प्रयोगात् ॥ २.८७.४ ॥
શત્રુઓને જીતીને અમે મહાન ફળ મેળવ્યું છે; હે વિદુર, અહીં અમને કઠોર વચનો ન કહે. શત્રુઓના સંગમાં આનંદ માનનાર તું, અમારા સંગથી વારંવાર દ્વેષ પામે છે.
2.87.5
अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव-
न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे।
तदाश्रितोऽपत्रप किं नु बाधसे ।
यदिच्छसि त्वं तदिहाभिभाषतसे ॥ २.८७.५ ॥
અક્ષમ બોલનાર માણસ શત્રુતા પામે છે; શત્રુઓના સંસર્ગમાં ગુપ્ત વાત છુપાવે છે. હે નિર્લજ્જ, તેના પર આધાર રાખીને તું શા માટે પીડા આપે છે? જે તું ઇચ્છે તે જ અહીં બોલે છે.
2.87.6
मा नोऽवमंस्था विद्य मानस्तवेदं ।
शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्।
यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं ।
मा व्यापृतः परकार्येशु भूस्त्वम् ॥ २.८७.६ ॥
હે વિદ્વાન, અમારું અપમાન ન કર; આ તારું જ માન છે. વડીલોના સમીપેથી બુદ્ધિ શીખ. હે વિદુર, સુવ્યવસ્થિત યશનું રક્ષણ કર. બીજાનાં કાર્યોમાં વ્યસ્ત ન થા.
2.87.7
अहं कर्तेति विदूर मा च मंस्था ।
मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः।
न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे ।
स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिण् त्वम् ॥ २.८७.७ ॥
હે વિદુર, હું જ કર્તા છું એમ ન માન. અહીં અમને સદા કઠોર વચનો ન કહે. હે વિદુર, મારા માટે જે હિતકર છે તે હું તને પૂછતો નથી. હે સારથિ, કલ્યાણ થાય; સહનશીલોને ક્ષીણ ન કર.
2.87.8
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता ।
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता।
तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो ।
यथा नियुक्तोऽस्ति तथा भवामि ॥ २.८७.८ ॥
એક જ શાસ્તા છે, બીજો શાસ્તા નથી. શાસ્તા ગર્ભમાં સૂતેલા પુરુષ પર પણ શાસન કરે છે. તેના વડે શીખવાયેલો, ઢાળ પરથી પાણી વહે તેમ, જેમ નિયુક્ત થયો છું તેમ હું થાઉં છું.
2.87.9
भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः ।
धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम्।
यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति ॥ २.८७.९ ॥
જે માથાથી પથ્થર તોડે છે અને સાપને ભોજન આપે છે, તે ધીર પુરુષની જેમ પોતાના કાર્યોનું શાસન કરે છે. જે અહીં બળથી શાસન કરે છે, તે તેનાથી જ શત્રુ પામે છે.
2.87.10
मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः ।
दीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राच्किरं नाभिधावति।
भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत ॥ २.८७.१० ॥
મિત્રતા બદલામાં મળી હોય તોપણ જે અજ્ઞાની તેની ઉપેક્ષા કરે છે, જે સળગતા અગ્નિ તરફ દોડતો નથી — હે ભારત, તે ક્યાંય રાખ પણ નહીં મેળવે, કંઈ બચેલું પણ નહીં.
2.87.11
न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं ।
विशेषतः क्षत्तरहितं मनुप्यम्।
स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ ।
सुसान्त्विता ह्यसती स्त्री जहाति ॥ २.८७.११ ॥
પાંડવ પક્ષના શત્રુ માણસને, ખાસ કરીને ક્ષત્તા (વિદુર) વિના, કોઈએ પોતાના ઘરમાં ન રાખવો. હે વિદુર, તને જ્યાં ગમે ત્યાં જા. સારી રીતે સાંત્વના અપાયેલી અસતી સ્ત્રી પણ પતિને ત્યજે છે.
2.87.12
एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति ।
तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन्।
राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि ।
सान्त्वं दत्वा मुसलैर्घातयन्ति ॥ २.८७.१२ ॥
આટલામાત્રથી જે માણસને ત્યજે છે, તેમની મિત્રતા નશ્વર છે એમ કહો, હે રાજન્. રાજાઓનાં ચિત્ત ચંચળ હોય છે; સાંત્વન આપીને તેઓ મુસળોથી મારી નાખે છે.
2.87.13
अबालत्वं मन्यसे राजपुत्र ।
बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे।
यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा ।
पश्चादेनं दूषयते स बालः ॥ २.८७.१३ ॥
હે રાજપુત્ર, તું પોતાને બાળક નથી માનતો. 'હું બાળક નથી' એમ વિચારીને, હે મંદબુદ્ધિ, જે માણસને મિત્રતામાં સ્થાપિત કરીને પછી તેને જ દૂષિત કરે છે, તે બાળક (અજ્ઞાની) છે.
2.87.14
न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः ।
स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा।
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य ।
पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥ २.८७.१४ ॥
મંદબુદ્ધિ માણસ કલ્યાણ તરફ દોરાતો નથી. શ્રોત્રિયના ઘરમાં દૂષિત સ્ત્રીની જેમ, સાઠ વર્ષનો પતિ કુમારીને ચોક્કસ ગમશે નહીં, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
2.87.15
अतः प्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं ।
सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु
स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च ।
पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव सर्वान् ॥ २.८७.१५ ॥
તેથી જો તું પ્રિય ઇચ્છતો હોય, તો હે રાજન્, સર્વ કાર્યોમાં, હિતાહિત વિશે સ્ત્રીઓને, જડ અને પંગુઓને, અને તેવા સૌને પૂછ.
2.87.16
लभ्यते खलु पापीयान्नरोऽनु प्रियवागिह ।
अप्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ २.८७.१६ ॥
અહીં પાપી માણસ પણ પ્રિય બોલનાર સહેલાઈથી મળી જાય છે. પરંતુ અપ્રિય છતાં હિતકર બોલનાર અને સાંભળનાર દુર્લભ છે.
2.87.17
यस्तु धर्मपरश्च स्याद्धित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ २.८७.१७ ॥
જે ધર્મપરાયણ થઈને સ્વામીના પ્રિય-અપ્રિયની ચિંતા છોડીને અપ્રિય છતાં હિતકર કહે છે, તેનાથી રાજા સહાયવાળો બને છે.
2.87.18
अव्याधइजं कटुजं तीक्ष्णमुष्णं ।
यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिम्।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो ।
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ २.८७.१८ ॥
રોગ ન ઉપજાવનાર, કડવાશથી જન્મેલો, તીક્ષ્ણ, ગરમ, કીર્તિ હરનાર, કઠોર, દુર્ગંધવાળો આ ક્રોધ સજ્જનો પીવા યોગ્ય છે; દુર્જનો પીતા નથી. મહારાજ, તેને શાંત કરીને પી.
2.87.19
वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च ।
वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्।
यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु ।
ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः ॥ २.८७.१९ ॥
વિચિત્રવીર્યનું યશ અને ધન હું તમારા અને તમારા પુત્રો માટે સદા ઇચ્છું છું. જેમ હોય તેમ, તમને નમસ્કાર. બ્રાહ્મણો મને પણ કલ્યાણ આપો.
2.87.20
आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न च पण्डितः ।
एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन ॥ २.८७.२० ॥
બુદ્ધિમાન માણસે દાઢમાં ઝેરવાળા અને દૃષ્ટિમાં ઝેરવાળા સાપોને પણ ક્રોધિત ન કરવા. હે કુરુનંદન, હું તમને આ સંયમપૂર્વક કહું છું.