महाभारत · अध्याय 2.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.87.1
परेषामेव यशसा श्लोघसे त्वं ।
सदा क्षत्तः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान्।
जानीमहे विदुर यत्प्रियस्त्वं ।
बालानिवास्मानवमन्यसे नित्यमेव ॥ २.८७.१ ॥
हे विदुरा, तू नेहमी इतरांच्या यशाने स्वतःची स्तुती करतोस आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची निंदा करतोस. तू कोणाचा प्रिय आहेस हे आम्हाला माहीत आहे; तू आम्हाला नेहमी लहान मुलांप्रमाणे तुच्छ लेखतोस.
2.87.2
स विज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो ।
निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति।
जिह्वाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति ।
जानीमहे त्वन्मनसः प्रातिकूल्यम् ॥ २.८७.२ ॥
ज्याची इच्छा दुसरीकडे आहे त्याला ओळखता येते; निंदा आणि स्तुतीत जीभ हृदयातील भाव प्रकट करते. तुझे मन आमच्या विरोधात आहे हे आम्हाला माहीत आहे.
2.87.3
उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि ।
मार्जरवत्पोषकं चोपहंसि।
भर्तृघ्नं त्वां न हि पापीय आहु-
स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात् ॥ २.८७.३ ॥
मांडीवर ठेवलेल्या सापासारखा तू लपून बसला आहेस; मांजरीप्रमाणे तुला पोसणाऱ्यालाच तू हानी करतोस. धन्याचा घात करणाऱ्यापेक्षा मोठा पापी नाही असे म्हणतात; तर हे विदुरा, तू पापाला का घाबरत नाहीस?
2.87.4
जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै ।
माऽस्मान्क्षत्तः परुषामीह वोचः।
द्विषद्भिस्त्वं सम्प्रयोगाभिनन्दी ।
मुहुर्देषं यासि नः सम्प्रयोगात् ॥ २.८७.४ ॥
शत्रूंना जिंकून आम्ही मोठे फल मिळवले आहे; हे विदुरा, इथे आमच्याशी कठोर शब्द बोलू नकोस. शत्रूंच्या संगतीत आनंद मानणारा तू आमच्या संगतीतून वारंवार द्वेष मिळवतोस.
2.87.5
अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव-
न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे।
तदाश्रितोऽपत्रप किं नु बाधसे ।
यदिच्छसि त्वं तदिहाभिभाषतसे ॥ २.८७.५ ॥
अक्षम बोलणारा मनुष्य शत्रुत्व ओढवून घेतो; शत्रूंच्या संगतीत गुप्त गोष्ट लपवतो. निर्लज्जा, त्यावर अवलंबून राहून तू का त्रास देतोस? जे तुला हवे ते तू येथे बोलतोस.
2.87.6
मा नोऽवमंस्था विद्य मानस्तवेदं ।
शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्।
यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं ।
मा व्यापृतः परकार्येशु भूस्त्वम् ॥ २.८७.६ ॥
हे विद्वाना, आमचा अपमान करू नकोस; हा तुझाच मान आहे. वृद्धांच्या सान्निध्यातून बुद्धी शिक. हे विदुरा, सुव्यवस्थित यशाचे रक्षण कर. दुसऱ्यांच्या कामात गुंतू नकोस.
2.87.7
अहं कर्तेति विदूर मा च मंस्था ।
मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः।
न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे ।
स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिण् त्वम् ॥ २.८७.७ ॥
हे विदुरा, मीच कर्ता आहे असे समजू नकोस. येथे आम्हाला सदैव कठोर शब्द बोलू नकोस. हे विदुरा, माझ्या हिताचे काय हे मी तुला विचारत नाही. हे सारथ्या, कल्याण असो; सहनशील लोकांना क्षीण करू नकोस.
2.87.8
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता ।
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता।
तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो ।
यथा नियुक्तोऽस्ति तथा भवामि ॥ २.८७.८ ॥
एकच शास्ता आहे, दुसरा शास्ता नाही. शास्ता गर्भात निजलेल्या पुरुषावरही शासन करतो. त्याच्याकडून उपदेशित होऊन, उताराकडून पाणी वाहते तसे, जसा मी नियुक्त केला गेलो आहे तसाच मी होतो.
2.87.9
भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः ।
धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम्।
यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति ॥ २.८७.९ ॥
जो डोक्याने दगड फोडतो आणि सापाला भोजन घालतो, तो धीराप्रमाणे आपल्या कार्यांचे नियमन करतो. जो येथे बळाने शासन करतो, तो त्यामुळेच शत्रू मिळवतो.
2.87.10
मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः ।
दीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राच्किरं नाभिधावति।
भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत ॥ २.८७.१० ॥
मैत्री परत मिळाली तरीही जो अज्ञानी तिची उपेक्षा करतो, जो पेटलेल्या अग्नीकडे धावत नाही — हे भारता, तो कुठेही राखही मिळवणार नाही, उरलेले काहीच नाही.
2.87.11
न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं ।
विशेषतः क्षत्तरहितं मनुप्यम्।
स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ ।
सुसान्त्विता ह्यसती स्त्री जहाति ॥ २.८७.११ ॥
पांडवपक्षातील शत्रू असलेल्या माणसाला, विशेषतः क्षत्ता (विदुर) नसताना, कोणीही घरात ठेवू नये. हे विदुरा, तुला जिथे इच्छा असेल तिथे जा. चांगले समजावलेली असतीसुद्धा स्त्री पतीला सोडून जाते.
2.87.12
एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति ।
तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन्।
राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि ।
सान्त्वं दत्वा मुसलैर्घातयन्ति ॥ २.८७.१२ ॥
इतक्याने जे माणसाला सोडतात, त्यांची मैत्री नश्वर आहे असे सांग, हे राजा. राजांची मने चंचल असतात; सांत्वन देऊन ते मुसळांनी मारतात.
2.87.13
अबालत्वं मन्यसे राजपुत्र ।
बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे।
यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा ।
पश्चादेनं दूषयते स बालः ॥ २.८७.१३ ॥
हे राजपुत्रा, तू स्वतःला बालक नाहीस असे समजतोस. 'मी बालक नाही' असा विचार करून, हे मंदबुद्धे, जो माणसाला मैत्रीत स्थापन करून नंतर त्यालाच दूषित करतो, तोच बालक (अज्ञानी) आहे.
2.87.14
न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः ।
स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा।
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य ।
पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥ २.८७.१४ ॥
मंदबुद्धी माणूस कल्याणाकडे नेला जात नाही. श्रोत्रियाच्या घरातील दुष्ट स्त्रीप्रमाणे, साठ वर्षांचा पती कुमारीला निश्चितच आवडणार नाही, हे भरतश्रेष्ठा.
2.87.15
अतः प्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं ।
सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु
स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च ।
पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव सर्वान् ॥ २.८७.१५ ॥
म्हणून तुला प्रिय हवे असेल तर, हे राजा, सर्व कार्यांत, हिताहिताविषयी, स्त्रिया, जड आणि पांगळे यांना आणि तसेच सर्वांना विचार.
2.87.16
लभ्यते खलु पापीयान्नरोऽनु प्रियवागिह ।
अप्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ २.८७.१६ ॥
येथे पापी माणूसही प्रिय बोलणारा सहज मिळतो. पण अप्रिय तरी हितकर बोलणारा आणि ऐकणारा दुर्मिळ आहे.
2.87.17
यस्तु धर्मपरश्च स्याद्धित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ २.८७.१७ ॥
जो धर्मपरायण होऊन स्वामीचे प्रिय-अप्रिय विसरून अप्रिय पण हितकर बोलतो, त्याच्यामुळे राजाला सहाय्यक लाभतो.
2.87.18
अव्याधइजं कटुजं तीक्ष्णमुष्णं ।
यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिम्।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो ।
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ २.८७.१८ ॥
रोग न उत्पन्न करणारा, कडूपासून जन्मलेला, तीक्ष्ण, उष्ण, कीर्ती हरण करणारा, कठोर, दुर्गंधी असा हा क्रोध सज्जन पितात; दुर्जन पीत नाहीत. हे महाराजा, तो शांत करून पी.
2.87.19
वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च ।
वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्।
यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु ।
ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः ॥ २.८७.१९ ॥
विचित्रवीर्याचे यश आणि धन मी आपल्यासाठी व आपल्या पुत्रांसाठी सदैव इच्छितो. जसे असेल तसे, आपल्याला नमस्कार असो. ब्राह्मण मलाही कल्याण देवोत.
2.87.20
आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न च पण्डितः ।
एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन ॥ २.८७.२० ॥
शहाणा माणूस दाढांत विष असलेल्या आणि नजरेत विष असलेल्या सर्पांना चिडवू नये. हे कुरुनंदना, मी तुला हे संयमाने सांगतो.