महाभारत · अध्याय 2.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.89.1
एहि क्षत्तर्द्रौपदीमानस्व ।
प्रियां भार्यां संमतां पाण्डवानाम्।
संमार्जतां वेश्म परैतु शीघ्रं ।
तत्रास्तु दासीभिरपुण्यशीला ॥ २.८९.१ ॥
ये विदुरा, पांडवांना प्रिय आणि आदरणीय असलेल्या पत्नी द्रौपदीला घेऊन ये. तिने लवकर घर झाडावे; तिथे दासींसोबत, अपुण्यशील आचरणात राहावे.
2.89.2
दर्विभाषं भाषितं त्वादृशेन ।
न मन्द सम्बुद्ध्यसि पाशबद्धः।
प्रपाते त्वं लम्बमानो न वेत्सि ।
व्याघ्रान्मृगः कोपयसेऽतिवेलम् ॥ २.८९.२ ॥
तुझ्यासारख्या माणसाकडून असे दुर्वचन बोलले गेले. मूर्खा, तू पाशात बद्ध आहेस आणि समजत नाहीस. दरीच्या कड्यावर लटकत आहेस हे तुला कळत नाही; वाघापुढील हरिणाप्रमाणे तू अतिशय क्रोध भडकवत आहेस.
2.89.3
आशीविषास्ते शिरसि पूर्णकोपा महाविषाः ।
मा कोपिष्ठाः सुमन्दात्मन्मा गमस्त्वं यमक्षयम् ॥ २.८९.३ ॥
तुझ्या डोक्यावर क्रोधाने भरलेले महाविषारी सर्प आहेत. मूर्खा, त्यांना कोपवू नकोस; यमलोकाकडे जाऊ नकोस.
2.89.4
न हि दासीत्वमापन्ना कृष्णा भवितुमर्हति ।
जनीशेन हि राज्ञैषा पणे न्यस्तेति मे मतिः ॥ २.८९.४ ॥
कृष्णा दासीपणास पात्र नाही. राजानेच तिला पणाला लावले होते, असे माझे मत आहे.
2.89.5
अयं दत्ते वेणुरिवात्मघाती ।
फलं राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रः।
द्यूतं हि वैराय महाभयाय ।
मत्तो न बुध्यत्ययमन्तकालम् ॥ २.८९.५ ॥
हा बांबूप्रमाणे स्वतःचा नाश करणारा आहे. धृतराष्ट्राचा हा पुत्र राजा स्वतःच्याच फळाचा भोग घेत आहे. द्यूत निश्चितच वैर व महाभयाचे कारण आहे. माझ्या बोलण्याने हा आपला अंतकाळ समजत नाही.
2.89.6
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनताः परमभ्याददीत।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेदुशती पापलोक्याम् ॥ २.८९.६ ॥
जो कठोर बोलून दुखावतो किंवा क्रूर बोलतो, तसा होऊ नये. ज्या वाणीने दुसरा उद्विग्न होईल, अशी वाणी, जी पापलोकाकडे नेते, ती बोलू नये.
2.89.7
समुच्चरन्त्यतिवादाश्च वक्त्रा-
ध्यौराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ २.८९.७ ॥
तोंडातून बाहेर पडणारे कठोर शब्द मनाला घायाळ करतात; घायाळ मन रात्रंदिवस शोक करते. ते शब्द दुसऱ्याच्या मर्मस्थानी जाऊन लागतात. पंडिताने ते दुसऱ्यांवर सोडू नयेत.
2.89.8
अजो हि शस्त्रमगिलत्किलैकः ।
शस्त्रे विपन्ने शिरसास्य भूमौ।
निकृन्तनं स्वस्य कण्ठस्य घोरं ।
तद्वद्वेरं मा कृथाः पाण्डुपुत्रैः ॥ २.८९.८ ॥
एका बोकडाने शस्त्र गिळले होते असे म्हणतात; शस्त्र अडकल्यावर त्याने डोके जमिनीवर आपटून स्वतःचाच कंठ भयंकरपणे कापला. तसेच पांडुपुत्रांशी वैर करू नकोस.
2.89.9
न किञ्चिदित्थं प्रवदन्ति पार्था ।
वनेचरं वा गृहमेधिनं वा।
तपस्विनं वा परिपूर्णविद्यं ।
भषन्ति हैवं श्वनराः सदैव ॥ २.८९.९ ॥
पृथेचे पुत्र असे काही बोलत नाहीत, मग तो वनवासी असो, गृहस्थ असो, तपस्वी असो किंवा पूर्ण विद्वान असो. कुत्र्यासारखे मनुष्यच नेहमी भुंकत राहतात.
2.89.10
द्वारं सुघोरं नरकस्य जिह्यं ।
न बुध्यते धृतराष्ट्रस्य पुत्रः।
तमन्वेतारो बहवः कुरूणां ।
द्यूतोदये सह दुःशासनेन ॥ २.८९.१० ॥
हे नरकाचे अत्यंत भयंकर वाकडे द्वार आहे; धृतराष्ट्राचा पुत्र ते ओळखत नाही. द्यूत उदयाला आल्यावर दुःशासनासह अनेक कुरुवंशीय त्याच्या मागे चालले आहेत.
2.89.11
मज्जन्त्यलाबूनि शिलाः प्लवन्ते ।
मुह्यन्ति नावोम्भसि शश्वदेव।
मूढो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो ।
न मे वाचः पथ्यरूपाः शृणोति ॥ २.८९.११ ॥
भोपळे बुडतात, दगड तरंगतात; पाण्यात नावा सदैव भरकटतात. मूर्ख राजा, धृतराष्ट्राचा पुत्र, माझी हितकारक वचने ऐकत नाही.
2.89.12
अन्तो नूं भवितायं करूणां ।
सुदारुणः सर्वहरो विनाशः।
वाचः काव्याः सुहृदां पथ्यरूपा ।
न श्रूयन्ते वर्धते लोभ एव ॥ २.८९.१२ ॥
कुरूंचा अंत निश्चितच होईल; अत्यंत भयानक, सर्व काही हरण करणारा विनाश. सुहृदांची ज्ञानपूर्ण, हितकारक वचने ऐकली जात नाहीत; लोभच वाढतो.
2.89.13
धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो ।
दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः।
अवैक्षत प्रातिकामीं सभाया-
मुवाच चैनं परमार्यमध्ये ॥ २.८९.१३ ॥
'या क्षत्त्याचा धिक्कार असो' असे म्हणत, अहंकाराने मत्त झालेला धृतराष्ट्राचा पुत्र सभेत प्रातिकामीकडे पाहून, श्रेष्ठांच्या मध्ये त्याला म्हणाला.
2.89.14
त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्व ।
न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः।
क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीतो ।
न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव ॥ २.८९.१४ ॥
'प्रातिकामी, तू द्रौपदीला घेऊन ये. पांडवांपासून तुला कोणतेही भय नाही. हा क्षत्ता भीतीनेच बोलत आहे; तो आमच्या वृद्धीची इच्छा कधीच करत नाही.'
2.89.15
एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः ।
प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य।
प्रविश्य च श्वेव हि सिंहगेष्ठं ।
समासदन्महिषीं पाण्डवानाम् ॥ २.८९.१५ ॥
असे सांगितल्यावर, राजाचे वचन ऐकून तो सारथी प्रातिकामी त्वरेने निघाला. सिंहाच्या गुहेत कुत्र्याप्रमाणे प्रवेश करून तो पांडवांच्या राणीजवळ पोहोचला.
2.89.16
युधिष्ठिरो द्यूतमदेन मत्तो ।
दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत्।
सा त्वं प्रपद्यस्व धृतराष्ट्रस्य वेश्म ।
नयामि त्वां कर्मणि याज्ञसेनि ॥ २.८९.१६ ॥
युधिष्ठिर जुगाराच्या मदाने उन्मत्त होऊन हरला; हे द्रौपदी, दुर्योधनाने तुला जिंकले. तू धृतराष्ट्राच्या महालात जा. हे याज्ञसेनी, कामासाठी मी तुला नेतो.
2.89.17
कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामि-
को हि दीव्येद्भार्यया राजपुत्रः।
मूडो राजा द्यूतमदेन मत्तो ।
ह्यभून्नान्यत्कैतवमस्य किञ्चित् ॥ २.८९.१७ ॥
हे प्रातिकामी, तू असे कसे बोलतोस? आपल्या पत्नीला पणाला लावून कोणता राजपुत्र जुगार खेळेल? मूर्ख राजा जुगाराच्या मदाने उन्मत्त होता; त्याच्यात दुसरे कोणतेही कपट नव्हते.
2.89.18
यदा नाभूत्कैतवमन्यदस्य ।
तदाऽदेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुः।
न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा ।
स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि ॥ २.८९.१८ ॥
त्याच्यात दुसरे कपट नसताना, अजातशत्रू पांडवाने जुगार खेळला. त्या राजाने आधी भावांना, मग स्वतःला, आणि मग हे राजकन्ये, तुला पणाला लावले.
2.89.19
गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज ।
किं तु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवा नु माम् ॥ २.८९.१९ ॥
तू जाऊन सभेत त्या जुगाऱ्याला विचार, हे सूतपुत्रा: आधी त्याने स्वतःला हरवले, की मला?
2.89.20
एतज्ज्ञात्वा समागच्छ ततो मां नयं सूतज ।
ज्ञात्वा चिकीर्षितमहं राज्ञो यास्यामि दुःखिता ॥ २.८९.२० ॥
हे जाणून परत ये, हे सूतपुत्रा, मग मला घेऊन चल. राजाचा हेतू जाणून मी दुःखी होऊन जाईन.
2.89.21
सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यस्तद्वचस्तदा ।
युधिष्ठिरं नरेनद्राणां मध्ये स्थितमिदं वचः ॥ २.८९.२१ ॥
तो सभेत गेला आणि तेव्हा राजांच्या मध्ये उभ्या असलेल्या युधिष्ठिराला द्रौपदीचा हा संदेश सांगितला.
2.89.22
कस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदी ।
किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवापि माम् ॥ २.८९.२२ ॥
"आम्हांवर कोणाचा स्वामी म्हणून तू हरलास?" असे द्रौपदी तुला विचारत आहे. "प्रथम तू स्वतःला हरलास की मला?"
2.89.23
युधिष्ठिरस्तु निश्चेता गतसत्व इवाभवत् ।
न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा ॥ २.८९.२३ ॥
पण युधिष्ठिर निश्चेष्ट आणि जणू प्राणहीन झाला. त्या सारथ्याला त्याने बरे किंवा वाईट असे कोणतेही उत्तर दिले नाही.
2.89.24
इहैवागत्य पाञ्चाली प्रश्नमेनं प्रभाषताम् ।
इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्याश्चैतस्य यद्वचः ॥ २.८९.२४ ॥
पांचालीने इथेच येऊन हा प्रश्न विचारावा. तिचे आणि याचे बोल सर्वांनी येथेच ऐकावेत.
2.89.25
स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः ।
उवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्निव ॥ २.८९.२५ ॥
दुर्योधनाच्या अधीन असलेला तो सारथी राजवाड्यात गेला आणि दूत म्हणून, जणू दुःखी होऊन, द्रौपदीशी बोलला.
2.89.26
सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति ।
मन्ये प्राप्तः संशयः कौरवाणाम्।
न वै समृद्दिं पालयते लघीयान् ।
यस्त्वां सभां नेष्यति राजपुत्रि ॥ २.८९.२६ ॥
हे सभासद राजकन्येला बोलावत आहेत. कौरवांवर संकट आले आहे असे मला वाटते. क्षुद्र माणूस समृद्धीचे रक्षण करत नाही; हे राजकन्ये, तुला सभेत नेणारा तो क्षुद्रच आहे.
2.89.27
एवं नूनं व्यदधात्संविधाता ।
स्पर्शावुभौ स्पृशतो वृद्धबालौ।
धर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके ।
स नः शमं धास्यति गोप्यमानः ॥ २.८९.२७ ॥
अशा प्रकारे निश्चितच निर्मात्याने योजले. वृद्ध आणि बालक दोघेही एकाच स्पर्शाला प्राप्त होतात. जगात एकच परम धर्म सांगितला आहे. तो जपला गेला तर तो आम्हाला शांती देईल.
2.89.28
सोऽयं धर्मो मा त्यगात्कौरवान्वै ।
सभ्यान्गत्वा पृच्छ धर्म्यं वचो मे।
ते मां ब्रूयुर्निश्चितं तत्करिष्ये ।
धर्मात्मानो नीतिमन्तो वरिष्ठाः ॥ २.८९.२८ ॥
तो धर्म कौरवांना सोडू नये. सभासदांकडे जाऊन माझे धर्मयुक्त वचन विचार. त्यांनी मला निश्चितपणे सांगावे की 'आम्ही ते करू'; ते धर्मात्मे, नीतिमान आणि श्रेष्ठ आहेत.
2.89.29
श्रुत्वा सूतस्तद्वचो याज्ञसेन्याः ।
सभां गत्वा प्राह वाक्यं तदानीम्।
अधोमुखास्ते न च किञ्चिदूचु-
र्निर्बन्धं तं धार्तराष्ट्रस्य बुद्ध्वा ॥ २.८९.२९ ॥
याज्ञसेनीचे ते वचन ऐकून सूत सभेत जाऊन तेव्हा हे वाक्य बोलला. खाली मान घातलेले ते काहीच बोलले नाहीत; धृतराष्ट्रपुत्राचा हट्ट जाणून.
2.89.30
युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम् ।
द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ ॥ २.८९.३० ॥
परंतु युधिष्ठिराने दुर्योधनाचा हेतू ऐकून, द्रौपदीच्या संमतीने एक दूत पाठवला, हे भरतर्षभा.
2.89.31
एकवस्त्र त्वधोनीवो रोदमाना रजस्वला ।
सभामागम्य पाञ्चालि श्वशुरस्याग्रतो भव ॥ २.८९.३१ ॥
एकाच वस्त्रात, खालची गाठ सैल करून, रडत, रजस्वला असताना सभेत येऊन, पांचाली, सासऱ्यांसमोर उभी राहा.
2.89.32
अथ त्वामागतां दृष्ट्वा राजपुत्रीं सभां तदा ।
सभ्याः सर्वे विनिन्देरन्मनोर्भिर्धृतराष्ट्रजम् ॥ २.८९.३२ ॥
तेव्हा राजकन्या असलेल्या तुला सभेत आलेली पाहून सर्व सभासद मनातल्या मनात धृतराष्ट्राच्या पुत्राची निंदा करू लागले.
2.89.33
स गत्वा त्वरितं दूतः कृष्णाया भवनं नृप ।
न्यवेदयन्मतं धीमान्धर्मराजस्य निश्चितम् ॥ २.८९.३३ ॥
हे राजा, तो दूत त्वरेने कृष्णेच्या भवनात जाऊन बुद्धिमान धर्मराजांचा निश्चित निर्णय सांगता झाला.
2.89.34
पाण्डवाश्च महात्मानो दीना दुःखसमन्विताः ।
सत्येनातिपरीताङ्गा नोदीक्षन्ते स्म किञ्चन ॥ २.८९.३४ ॥
महात्मा पांडव दीन व दुःखाने भरलेले होते; सत्याच्या बंधनाने त्यांची अंगे अत्यंत व्याकूळ झाली होती; ते काहीही पाहत नव्हते.
2.89.35
ततस्त्वेषां मुखमालोक्य राजा ।
दुर्योधनः सूतमुवाच हृष्टः।
इहैवैतामानय प्रातिकामिन् ।
प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तः ॥ २.८९.३५ ॥
नंतर त्यांचे मुख पाहून राजा दुर्योधन आनंदाने सारथ्याला म्हणाला, "हे प्रातिकामिन्! हिला इथेच घेऊन ये; कौरव हिच्यासमोरच बोलू दे."
2.89.36
ततः सूतस्तस्य वशानुगामी ।
भीतश्च कोपाद्द्रुपदात्मजायाः।
विहाय मानं पुनरेव सभ्या-
नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि ॥ २.८९.३६ ॥
तेव्हा त्याची आज्ञा पाळणारा सारथी भीतीने व द्रुपदकन्येच्या क्रोधाने घाबरून, अभिमान सोडून पुन्हा सभासदांना म्हणाला, "कृष्णेला मी काय सांगू?"
2.89.37
दुःशासनैष मम सूतपुत्रो ।
वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः।
स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं ।
किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः ॥ २.८९.३७ ॥
"दुःशासना! हा माझा सारथिपुत्र वृकोदरापासून घाबरून अल्पबुद्धी झाला आहे. तूच तिला धरून याज्ञसेनीला इथे आण. असहाय शत्रू तिचे काय करतील?"
2.89.38
ततः समुत्थाय स राजपुत्रः ।
श्रुत्वा भ्रातुः शासनं रक्तदृष्टिः।
प्रविश्य तद्वेश्म महारथाना-
मित्यब्रवीद्द्रौपदीं राजपुत्रीम् ॥ २.८९.३८ ॥
तेव्हा तो राजपुत्र उठला, भावाची आज्ञा ऐकून, रक्तवर्ण नेत्रांनी त्या महारथींच्या गृहात प्रवेश करून राजपुत्री द्रौपदीला असे म्हणाला.
2.89.39
एह्येहि पाञ्चालि राजपुत्रीम् ।
दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा।
कुरून्भजस्वायतपत्रनेत्रे ।
धर्मेण लब्धाऽसि सभां परैहि ॥ २.८९.३९ ॥
ये, ये पांचाली राजपुत्री! लज्जा सोडून दुर्योधनाकडे पाहा. कुरूंची सेवा कर, हे दीर्घ कमलनयने! तू धर्माने जिंकली गेली आहेस, सभेकडे चल.
2.89.40
ततः समुत्थाय सुदूर्मनाः सा ।
विवर्णमामृज्य मुखं करेण।
आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता ।
वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुङ्गवस्य ॥ २.८९.४० ॥
तेव्हा ती अत्यंत दुःखी होऊन उठली, हाताने विवर्ण मुख पुसून, पीडित होऊन कुरुश्रेष्ठ वृद्ध राजाच्या स्त्रिया होत्या तिकडे धावली.
2.89.41
ततो जवेनाभिससार रोषा-
द्दुःशासनस्तामभिगर्जमानः।
दीर्घेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु ।
जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम् ॥ २.८९.४१ ॥
तेव्हा रागाने दुःशासन वेगाने तिच्याकडे धावला, गर्जना करत, लांब काळ्या लाटांसारख्या केसांनी राजपत्नीला धरले.
2.89.42
ये राजसूयावभृथे जलेन ।
महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः।
ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं ।
बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन ॥ २.८९.४२ ॥
राजसूय यज्ञाच्या अवभृथ स्नानात मंत्रपूत जलाने सिंचलेल्या (हातांना), पांडवांच्या पराक्रमाचा अपमान करून धृतराष्ट्रपुत्राने बळजबरीने स्पर्श केला.
2.89.43
स तां पराकृष्य सभासमीप-
मानीय कृष्णामतिदीर्घकेशीम्।
दुःशासनो नाथवतीमनाथव-
च्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम् ॥ २.८९.४३ ॥
तिला ओढून सभेजवळ आणून, अतिदीर्घकेशी कृष्णेला दुःशासनाने ओढले; जणू तिला कोणी रक्षक नाही, वारा पीडित केळीच्या झाडाला हलवतो तसे.
2.89.44
सा कृष्णमाणा नमिताङ्गयष्टिः ।
शनैरुवाचाथ रजस्वलाऽस्मि।
एकं च वासो मम मन्दबुद्धे ।
सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य ॥ २.८९.४४ ॥
ओढली जात असताना, वाकलेल्या देहाने ती हळूच म्हणाली: "मी रजस्वला आहे, आणि माझे वस्त्रही एकच आहे. हे मंदबुद्धी, अनार्या, मला सभेत नेणे तुला योग्य नाही."
2.89.45
ततोऽब्रवीत्तां प्रसभं निगृह्य ।
केशेशु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम्।
कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च ।
त्रायाय विक्रोशति याज्ञसेनि ॥ २.८९.४५ ॥
तेव्हा त्याने बळजबरीने तिचे काळे केस धरून तिला म्हटले; ती संरक्षणासाठी ओरडत असता: "हे याज्ञसेनी! कृष्ण, जिष्णू (अर्जुन), हरी आणि नर यांना हाक मार!"
2.89.46
रजस्वला वा भव याज्ञसेनि ।
एकाम्बरा वाप्यथवा विवस्त्रा।
द्यूते जिता चासि कृताऽसि दासी ।
दासीषु वासश्च यथोपजोषम् ॥ २.८९.४६ ॥
"हे याज्ञसेनी! तू रजस्वला असलीस, एकाच वस्त्राची असलीस किंवा वस्त्रहीन असलीस, द्यूतात तू जिंकली गेली आहेस आणि दासी केली गेली आहेस; दासींचे वस्त्र जसे आवडेल तसे असेल."
2.89.47
प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा ।
दुःशासनेन व्यवधूयमाना।
हीमत्यमर्षेण च दह्यमाना ।
शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा ॥ २.८९.४७ ॥
विखुरलेले केस आणि अर्धवट गळलेले वस्त्र घेऊन, दुःशासनाने हलवली जात, लज्जा आणि संतापाने जळत असताना, कृष्णा हळूच हे शब्द बोलली.
2.89.48
इमे समायामुपनीतशास्त्राः ।
क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः।
गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे ।
तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम् ॥ २.८९.४८ ॥
येथे जमलेल्या, शास्त्रदीक्षित, यज्ञ करणाऱ्या, इंद्रासमान आणि गुरुस्थानी असलेल्या सर्वांसमोर अशा अवस्थेत उभे राहण्याची माझ्यात शक्ती नाही.
2.89.49
नशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत ।
मा मा विवस्त्रां कुरु मा विकार्षीः।
न मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः ।
सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः ॥ २.८९.४९ ॥
क्रूर कर्म करणाऱ्या, नीच आचरण असणाऱ्या, मला वस्त्रहीन करू नकोस, ओढू नकोस. इंद्रासह देव तुझे सहाय्यक असले तरी तुझे राजपुत्र हे सहन करणार नाहीत.
2.89.50
धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा ।
धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलक्ष्यः।
वाचापि भर्तुः परमाणुमात्र-
मिच्छामि दोषं न गुणान्विसृज्य ॥ २.८९.५० ॥
धर्मात स्थिर असलेला महात्मा धर्मपुत्र; धर्म सूक्ष्म आहे, निपुण लोकच तो ओळखतात. माझ्या पतीच्या शब्दांतही मी गुण सोडून नव्हे, तर अणुमात्र दोषच शोधू इच्छिते.
2.89.51
इदं त्वकार्यं कुरुवीरमध्ये ।
रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम्।
न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र कुत्सां ।
ध्रुवं तवेदं मतमभ्युपेतः ॥ २.८९.५१ ॥
कुरुवीरांमध्ये हे अयोग्य कृत्य आहे; रजस्वला असलेल्या मला तू ओढत आहेस. येथे कोणीही निंदा करत नाही; निश्चितच हे तुझे मत आहे, ज्याला सर्वांनी मान्यता दिली आहे.
2.89.52
धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां ।
धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम्।
यत्र ह्यतीतां कुरुधर्मवेलां ।
प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम् ॥ २.८९.५२ ॥
धिक्कार असो! भरतवंशीयांचा धर्म निश्चितच नष्ट झाला आहे; क्षत्रविद्या जाणणाऱ्यांचे आचरणही तसेच. कुरुधर्माची मर्यादा ओलांडली जात असताना सभेत सर्व कुरू ते पाहत आहेत.
2.89.53
द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं ।
क्षत्तुस्तथैवास्य चनास्ति सत्त्वं
क्षत्तुस्तथैवास्य महात्मनोपि ।
न लक्षयन्ति कुरुवृद्धमुख्याः ॥ २.८९.५३ ॥
द्रोण आणि भीष्म यांच्यात धैर्य नाही; क्षत्त्यातही तसेच धैर्य नाही; महात्म्यातही नाही. कुरुवृद्धांतील प्रमुख हे लक्षात घेत नाहीत.
2.89.54
तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा ।
भर्तॄन्कटाक्षैः कुपितानपश्यत्।
सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा-
न्सन्दीपयामास कटाक्षपातैः ॥ २.८९.५४ ॥
अशा प्रकारे करुणेने बोलणारी सुंदर कटी असलेली (द्रौपदी) रागावलेल्या पतींकडे कटाक्षाने पाहू लागली. क्रोधाने व्यापलेल्या देहाच्या पांडवांना तिने कटाक्षपातांनी पेटवून टाकले.
2.89.55
हृतेन राज्येन तथा धनेन ।
रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव।
यथा त्रपाकोपसमीरितेन ।
कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम् ॥ २.८९.५५ ॥
राज्य, धन आणि मुख्य रत्ने हरण झाल्यानेही तितके दुःख झाले नाही, जितके लज्जा व क्रोधाने प्रेरित कृष्णेच्या कटाक्षाने झाले.
2.89.56
दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा-
मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्।
आधूय वेगेन विसञ्ज्ञकल्पा-
मुवाच दासीति हसन्सशब्दम् ॥ २.८९.५६ ॥
दुःशासनानेही दीन पतींकडे पाहणाऱ्या कृष्णेला पाहून, वेगाने तिला हलवून, जणू बेशुद्ध झालेल्या तिला जोरजोराने हसत "दासी!" म्हटले.
2.89.57
कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः ।
सम्पूजयामास हसन्सशब्दम्।
गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र-
स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत् ॥ २.८९.५७ ॥
कर्ण तर त्या वचनाने अत्यंत आनंदित झाला आणि जोरजोराने हसत त्याचा गौरव केला. सुबलाचा पुत्र गांधारराजानेही दुःशासनाचे तसेच अभिनंदन केले.
2.89.58
सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये ।
ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव।
तेषामभूद्दुः खमतीव कृष्णां ।
दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम् ॥ २.८९.५८ ॥
तेथील सभेत असलेल्या इतर सभासदांना — त्या दोघांखेरीज आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्राखेरीज — सभेत ओढल्या जाणाऱ्या कृष्णेला पाहून अतिशय दुःख झाले.
2.89.59
न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवेक्तुं ।
शक्रोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्।
अस्वाम्यशक्तः पणितुं परस्वं ।
स्त्रियाश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य ॥ २.८९.५९ ॥
हे सुभगे, धर्माच्या सूक्ष्मतेमुळे तुझ्या या प्रश्नाचा यथावत निर्णय मी करू शकत नाही. जो स्वामी नाही व ज्याच्याकडे सामर्थ्य नाही, तो दुसऱ्याचे धन पणाला लावू शकत नाही; आणि स्त्री ही पतीच्या अधीन असते, हे पाहूनच विचार करावा.
2.89.60
त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां ।
युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात्।
उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन ।
तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत् ॥ २.८९.६० ॥
युधिष्ठिर समृद्ध संपूर्ण पृथ्वीचा त्याग करील, पण धर्माचा त्याग करणार नाही. पांडव म्हणाला 'मी जिंकला गेलो आहे'; म्हणून मी याचा निर्णय करू शकत नाही.
2.89.61
द्व्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु ।
कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः।
न मन्यते तां निकृतिं युधिष्ठिर-
स्तस्मान् ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि ॥ २.८९.६१ ॥
द्यूतात मनुष्यांमध्ये शकुनी अद्वितीय आहे. कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने त्याच्यामुळे आपली इच्छा सोडली आहे; ती फसवणूक तो मानत नाही. म्हणून मी तुला हा प्रश्न सांगतो.
2.89.62
आहूय राजा कुशलैरनार्यै-
र्दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैः सभायाम्।
द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः ।
कस्मादयं नाम निसृष्टकामः ॥ २.८९.६२ ॥
सभेत अनार्य, दुष्टचित्त, कपटी, द्यूतप्रिय कुशल लोकांनी राजाला बोलावले; याने फार प्रयत्न केला नाही. हा आपली इच्छा का सोडून बसला?
2.89.63
अशुद्धभावैर्निकृतिप्रवृत्तै-
रबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः।
सम्भूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा-
त्पश्चादयं कैतवमभ्युपेतः ॥ २.८९.६३ ॥
अशुद्ध भावाच्या, कपटात गुंतलेल्या लोकांनी याला न ओळखता, कुरु-पांडवांमधील श्रेष्ठ याला सर्वांनी मिळून जिंकले; नंतर याने कपटाचा आश्रय घेतला.
2.89.64
तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया-
मीशाः सुतानां च तथा स्नुपाणाम्।
समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं ।
विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत् ॥ २.८९.६४ ॥
सभेत हे कुरु, पुत्रांचे व सुनांचे स्वामी उभे आहेत. माझे बोलणे लक्षात घेऊन या प्रश्नाचे यथायोग्य उत्तर मला द्या.
2.89.65
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा ।
न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्।
नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति ।
न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ २.८९.६५ ॥
जिथे वृद्ध नाहीत ती सभा सभा नव्हे; जे धर्म सांगत नाहीत ते वृद्ध नव्हेत. जिथे सत्य नाही तिथे धर्म नाही; छलाने विद्ध झालेले सत्य नव्हे.
2.89.66
तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती-
मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्।
दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि ।
वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव ॥ २.८९.६६ ॥
अशा प्रकारे करुणेने बोलणाऱ्या, रडणाऱ्या, त्या दीन पतींकडे पाहणाऱ्या द्रौपदीला दुःशासनाने कठोर, अप्रिय आणि कडवट शब्द सांगितले.
2.89.67
तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च ।
स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्।
वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च ।
चकार कोपं परमार्तरूपः ॥ २.८९.६७ ॥
तिला ओढून नेले जात आहे, ती रजस्वला आहे, तिचे उत्तरीय ढळले आहे आणि ती त्यास पात्र नाही हे पाहून, आणि युधिष्ठिराकडे पाहून, वृकोदर (भीम) अत्यंत पीडित रूपात क्रोधित झाला.