મહાભારત · અધ્યાય 2.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.90.1
भवन्ति गेहे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर ।
भवन्ति दीव्यन्ति दया चैवास्ति तावस्वपि ॥ २.९०.१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જુગારીઓના ઘરમાં બંધકી સ્ત્રીઓ હોય છે; તેઓ પાસા રમે છે; હજુ પણ તેમનામાં દયા છે.
2.90.2
काश्यो यद्धनमाहार्षीद्द्रव्यं यच्चान्यदुत्तमम् ।
तथाऽन्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन् ॥ २.९०.२ ॥
કાશીરાજે લાવેલું ધન અને બીજી ઉત્તમ વસ્તુઓ, તેમજ બીજા રાજાઓએ ભેટ આપેલાં રત્નો.
2.90.3
वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च ।
राज्यमात्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः ॥ २.९०.३ ॥
વાહનો, ધન, કવચો, શસ્ત્રો, રાજ્ય અને અમે પોતે પણ કપટથી શત્રુઓ દ્વારા હરી લેવાયા.
2.90.4
न च मे तत्र कोपोऽभूत्सर्वस्येशो हि नो भवान् ।
इमं त्वतिक्रमं मन्यो द्रौपदी यत्र पण्यते ॥ २.९०.४ ॥
તેમાં મને ગુસ્સો ન આવ્યો, કારણ કે આપ અમારા સૌના સ્વામી છો; પરંતુ દ્રૌપદીને દાવ પર લગાવવામાં આવી ત્યારે હું આને અતિક્રમણ માનું છું.
2.90.5
एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः ।
त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ॥ २.९०.५ ॥
આ અયોગ્ય બાળા પાંડવોને પામીને પણ તમારા કારણે કૌરવો, નીચ, ક્રૂર અને અસંસ્કારી મનવાળા લોકો દ્વારા પીડાય છે.
2.90.6
अस्याः कृते मन्युरयं त्वयि राजन्निपात्यते ।
बाहू ते सम्प्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निमानयः ॥ २.९०.६ ॥
તેના માટે આ ક્રોધ તમારા પર જ ઊતરી રહ્યો છે, હે રાજન; હું તમારા બાહુઓને બાળી નાખીશ. સહદેવ, અગ્નિ લાવ.
2.90.7
न पुरा भीमसेन त्वमीदृशीर्वदिता गिरः ।
परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर्धर्मगौरवम् ॥ २.९०.७ ॥
હે ભીમસેન, પહેલાં તેં આવા વચનો ક્યારેય કહ્યાં નહોતાં. ક્રૂર શત્રુઓએ ચોક્કસ તારું ધર્મગૌરવ નષ્ટ કર્યું છે.
2.90.8
न सकामाः परो कार्या धर्ममेवाचरोत्तमम् ।
भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं कोऽतिवर्तितुमर्हति ॥ २.९०.८ ॥
બીજાઓની ઇચ્છા પ્રમાણે ન ચાલવું; શ્રેષ્ઠ ધર્મનું જ આચરણ કરવું. ધાર્મિક જ્યેષ્ઠ ભાઈનું ઉલ્લંઘન કોણ કરી શકે?
2.90.9
आहूतो हि परै राजा क्षात्रं व्रतमनुस्मरन् ।
दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत् ॥ २.९०.९ ॥
શત્રુઓ દ્વારા આમંત્રિત થઈને રાજાએ ક્ષાત્રવ્રતનું સ્મરણ કરી બીજાની ઇચ્છાથી જુગાર રમ્યો. તે આપણા માટે મહાન કીર્તિકારક છે.
2.90.10
एवमस्मिन्कृतं विद्यां यदि नाहं धनञ्जय ।
दीप्तेऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलादिव ॥ २.९०.१० ॥
હે ધનંજય, જો હું આ વિદ્યાને આ રીતે સિદ્ધ ન કરું, તો બળપૂર્વક પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં મારા બંને બાહુ બાળી નાખીશ.
2.90.11
तथा तान्दुः खितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः ।
कृष्यमाणां च पाञ्चालीं विकर्ण इदमब्रवीत् ॥ २.९०.११ ॥
પાંડવોને આ રીતે દુઃખી જોઈને અને પાંચાલીને ખેંચાતી જોઈને ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર વિકર્ણ આ બોલ્યો.
2.90.12
याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः ।
अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः ॥ २.९०.१२ ॥
હે રાજાઓ, યાજ્ઞસેનીએ જે કહ્યું તેનો ઉત્તર આપો. વિવેક વિના બોલવાથી આપણને તરત જ નરક મળશે.
2.90.13
भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ ।
समेत्य नाहतुः किञ्चिद्विदुरश्च महामतिः ॥ २.९०.१३ ॥
કુરુઓના બે સૌથી વૃદ્ધ ભીષ્મ અને ધૃતરાષ્ટ્ર એકત્ર થયા છતાં કંઈ બોલ્યા નહીં, અને મહામતિ વિદુર પણ.
2.90.14
भारद्वाजश्च सर्वेषामाचार्यः कृप एव च ।
कुत एतावपि प्रश्नं नाहतुर्द्विजसत्तमौ ॥ २.९०.१४ ॥
સૌના આચાર્ય ભારદ્વાજ (દ્રોણ) અને કૃપ; આ બે દ્વિજોત્તમો પણ પ્રશ્નનો ઉત્તર ન આપી શક્યા.
2.90.15
ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतोदिशम् ।
कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति ॥ २.९०.१५ ॥
પરંતુ સર્વ દિશાઓમાંથી એકત્ર થયેલા અન્ય પૃથ્વીપાલકો કામ-ક્રોધ છોડીને પોતાની મતિ અનુસાર બોલે.
2.90.16
यदितं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभा ।
विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम् ॥ २.९०.१६ ॥
શુભા દ્રૌપદીએ આ વાત વારંવાર કહી હોય તો, હે રાજાઓ, વિચારીને કોનો કયો પક્ષ છે તે કહો અને ઉત્તર આપો.
2.90.17
एवं स बहुशः सर्वानुक्तवांस्तान्सभासदः ।
न च ते पृथिवीपालास्तमूचुः साध्वसाधु वा ॥ २.९०.१७ ॥
આ રીતે તેણે સભાસદો અને તે સર્વ રાજાઓને વારંવાર કહ્યું; પરંતુ તે પૃથ્વીપાલકોએ તેને 'સાચું' કે 'ખોટું' કંઈ કહ્યું નહીં.
2.90.18
उक्त्वाऽसकृत्तथा सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन् ।
पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य निःश्वसन्निदमब्रवीत् ॥ २.९०.१८ ॥
આ રીતે સર્વ પૃથ્વીપતિઓને વારંવાર કહીને વિકર્ણે હાથ પર હાથ દબાવીને નિસાસો નાખતાં આ કહ્યું.
2.90.19
विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथञ्चनि ।
मन्ये न्याय्यं यदत्राहं तद्वि वक्ष्यामि कौरवाः ॥ २.९०.१९ ॥
હે પૃથ્વીપાળો, કંઈ પણ બોલો કે ન બોલો. હે કૌરવો, જે ન્યાયી લાગે છે તે જ હું કહીશ.
2.90.20
चत्वार्याहुर्नश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् ।
मृगयां पानमक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिरक्तताम् ॥ २.९०.२० ॥
હે નરશ્રેષ્ઠો, રાજાઓને ચાર વ્યસનો હોય છે એમ કહેવાય છે: શિકાર, મદ્યપાન, જુગાર અને સ્ત્રીઓમાં અતિ આસક્તિ.
2.90.21
एतेषु हि नरः सक्तो धर्ममुत्सृज्य वर्तते ।
यथाऽयुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते ॥ २.९०.२१ ॥
આમાં આસક્ત માણસ ધર્મનો ત્યાગ કરીને વર્તે છે; જેમ અયોગ્ય માણસે કરેલા કાર્યને લોકો માન આપતા નથી, તેમ તેના કાર્યને પણ લોકો માન આપતા નથી.
2.90.22
तथेयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम् ।
समाहूतेन कितवैरास्थितो द्रौपदीपणः ॥ २.९०.२२ ॥
એ જ રીતે, અતિ વ્યસનમાં લીન પાંડુપુત્રે જુગારીઓએ બોલાવતાં દ્રૌપદીને પણ પર લગાવી.
2.90.23
साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानामनिन्दिता ।
जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः ॥ २.९०.२३ ॥
આ નિર્દોષ સ્ત્રી બધા પાંડવોની સમાન છે. પહેલાં આ પાંડવે જ હારીને આ પણ મૂક્યો હતો.
2.90.24
इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना ।
एतत्सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजितामिमाम् ॥ २.९०.२४ ॥
પણની ઇચ્છા રાખનાર સૌબલે આ કૃષ્ણાનો ઉલ્લેખ કર્યો. આ બધું વિચારીને હું માનું છું કે એને જીતાયેલી ગણી શકાય નહીં.
2.90.25
एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानामुदतिष्ठत ।
विकर्णं शंसमानानां सौबलं चापि निन्दताम् ॥ २.९०.२५ ॥
આ સાંભળીને સભાસદોમાં મોટો કોલાહલ ઊઠ્યો; કેટલાક વિકર્ણની પ્રશંસા કરતા હતા, તો કેટલાક સૌબલ (શકુનિ)ની નિંદા કરતા હતા.
2.90.26
तस्मिन्नुपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः ।
प्रगृह्य रुचिरं बाहुमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.९०.२६ ॥
એ કોલાહલ શાંત થતાં, ક્રોધથી મૂર્છિત થયેલા રાધેય (કર્ણ)એ પોતાનો સુંદર હાથ ઊંચો કરીને આ વચન કહ્યું.
2.90.27
दृश्यन्ते वै विकर्णेह वैकृतानि बहून्यपि ।
तज्जातस्तद्विनाशाय यथाऽग्निररणिप्रजः ॥ २.९०.२७ ॥
હે વિકર્ણ, અહીં ખરેખર ઘણા અપશુકન દેખાય છે; અરણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ જેમ એ જ અરણીનો વિનાશ કરે છે, તેમ આ (કુળ) પોતાના વિનાશ માટે જ જન્મ્યું છે.
2.90.28
एते न किञ्चिदप्याहुश्चोदिता ह्यपि कृष्णया ।
धर्मेण विजितामेतां मन्यन्ते द्रपदात्मजाम् ॥ २.९०.२८ ॥
કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)એ પ્રેરણા આપી તોપણ આ લોકો કંઈ બોલ્યા નહીં; દ્રુપદની પુત્રીને ધર્મથી જીતાઈ ગઈ છે એમ તેઓ માને છે.
2.90.29
त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे ।
यद्ब्रवीषि सभाम्ध्ये बालः स्थविरभाषितम् ॥ २.९०.२९ ॥
હે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, તું માત્ર બાલ્યભાવને કારણે ફાટી રહ્યો છે; સભાની વચ્ચે બાળકની જેમ વડીલોની વાત કહી રહ્યો છે.
2.90.30
न च धर्म यथावत्त्वं कृष्णां च जितेति सुमन्दधीः ।
यद्ब्रवीषि जितां कृष्णां न जितेति सुमन्दधीः ॥ २.९०.३० ॥
તું ધર્મને યથાવત જાણતો નથી, અને કૃષ્ણા જીતાઈ છે એ પણ સમજતો નથી. હે મંદબુદ્ધિ, તું કહે છે કે કૃષ્ણા જીતાઈ ગઈ, પણ તે જીતાઈ નથી — હે મંદબુદ્ધિ!
2.90.31
कथं ह्यविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज ।
यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान्पाण्डवाग्रजः ॥ २.९०.३१ ॥
હે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, પાંડવોના અગ્રજે સભામાં પોતાનું સર્વસ્વ દાવ પર મૂક્યું ત્યારે, કૃષ્ણાને અજિત કેવી રીતે માને છે?
2.90.32
अभ्यन्तर च सर्वस्वे द्रौपदी भरतर्षभ ।
एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम् ॥ २.९०.३२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સર્વસ્વમાં દ્રૌપદી પણ સમાવિષ્ટ હતી. આ રીતે ધર્મથી જીતાયેલી કૃષ્ણાને તું અજિત કેમ માને છે?
2.90.33
कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः ।
भवत्यविजिता केन हेतुनैषा मता तव ॥ २.९०.३३ ॥
પાંડવોએ વાણીથી દ્રૌપદીનું નામ લઈને તેને દાવ પર મૂકવાની અનુમતિ આપી હતી. તો કયા કારણે આ તારા મતે અજિત છે?
2.90.34
मन्यसे वा सभामेतामानीतामेकवाससम् ।
अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यमुत्तमम् ॥ २.९०.३४ ॥
અથવા તેને એક જ વસ્ત્રમાં સભામાં લાવવામાં આવી તેથી તું તેને અધર્મ માને છે? તે વિશે પણ મારું ઉત્તમ વચન સાંભળ.
2.90.35
एको भर्ता स्त्रिया देवैर्विहितः कुरुनन्दन ।
इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता ॥ २.९०.३५ ॥
હે કુરુનંદન, દેવોએ સ્ત્રી માટે એક જ પતિ વિહિત કર્યો છે. પરંતુ આ તો અનેકના વશમાં રહેનારી બંધકી તરીકે નક્કી થયેલી છે.
2.90.36
अस्याः सभामानयनं न चित्रमिति मे मतिः ।
एकाम्बरधरत्वं वाऽप्यथवाऽपि विवस्त्रता ॥ २.९०.३६ ॥
તેને સભામાં લાવવું મારા મતે વિચિત્ર નથી. એક જ વસ્ત્ર પહેરવું, અથવા વિવસ્ત્ર હોવું પણ (વિચિત્ર નથી).
2.90.37
यच्चैषां द्रविणं किञ्चिद्य चैषा ये च पाण्डवाः ।
सौबलेनेह तत्सर्वं धर्मेण विजितं वसु ॥ २.९०.३७ ॥
આમનું જે કંઈ ધન છે, આ દ્રૌપદી અને પાંડવો, એ બધું અહીં સૌબલે ધર્મ પ્રમાણે જીત્યું છે.
2.90.38
दुःशासन सुबालोऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः ।
पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्याश्चाप्युपाहर ॥ २.९०.३८ ॥
હે દુઃશાસન, આ સુબાલપુત્ર વિકર્ણ, જે જ્ઞાની જેવું બોલે છે; પાંડવો અને દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રો પણ લઈ આવ.
2.90.39
तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे स्वानि वासांसि भारत ।
अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन् ॥ २.९०.३९ ॥
હે ભારત, એ સાંભળીને સર્વ પાંડવોએ પોતાના ઉત્તરીય વસ્ત્રો ઉતારી સભામાં બેસી ગયા.
2.90.40
ततो दुःशासनो राजन्द्रौपद्या वसनं बलात् ।
सभामध्ये सभाक्षिप्य व्यपाक्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ २.९०.४० ॥
હે રાજન્, ત્યારે દુઃશાસને બળપૂર્વક દ્રૌપદીનું વસ્ત્ર સભાની મધ્યમાં ખેંચીને ઉતારવાનું શરૂ કર્યું.
2.90.41
आकृष्यमाणे वसने विललाप सुदुःखिता ।
ज्ञातं मया वसिष्ठेन पुरा गीतं महात्मना ॥ २.९०.४१ ॥
વસ્ત્ર ખેંચાતાં, અત્યંત દુઃખી થઈને તે વિલાપ કરવા લાગી — 'પૂર્વે મહાત્મા વસિષ્ઠે જે ગાયું હતું તે હું જાણું છું.'
2.90.42
महत्यापदि सम्प्राप्ते स्मर्तव्यो भगवान्हरिः ।
इति निश्चित्य मनसा शरणागतवत्सलम्।
आकृष्यमाणे वसने द्रौपदी कृष्णमस्तरत् ॥ २.९०.४२ ॥
'મોટી આપત્તિ આવે ત્યારે ભગવાન હરિનું સ્મરણ કરવું' એમ મનમાં નિશ્ચય કરીને, શરણાગતવત્સલ કૃષ્ણને વસ્ત્ર ખેંચાતાં દ્રૌપદીએ પોકાર્યા.
2.90.43
शङ्खचक्रगदापाणे द्वारकानिलयाच्युत ।
गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागताम् ॥ २.९०.४३ ॥
હે શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનાર, દ્વારકાવાસી, અચ્યુત, ગોવિંદ, કમળનયન! શરણે આવેલી મારું રક્ષણ કરો.
2.90.44
हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि यादवन्दन ।
इमामवस्थां सम्प्राप्तामनाथां किमुपेक्षसे ॥ २.९०.४४ ॥
અરે! હે કૃષ્ણ, દ્વારકાવાસી, યાદવોના આનંદ, તું ક્યાં છે? અનાથ દશાને પામેલી મારી તું કેમ ઉપેક્ષા કરે છે?
2.90.45
गोविन्द द्वारकावासिन्कृष्ण गोपीजनप्रिय ।
कौरवैः परिभूतां मां किं न जानासि केशव ॥ २.९०.४५ ॥
હે ગોવિંદ, દ્વારકાવાસી, કૃષ્ણ, ગોપીજનોના પ્રિય, કૌરવોથી અપમાનિત થયેલી મને તું ઓળખતો નથી? હે કેશવ!
2.90.46
हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन ।
कौरवार्णवमग्नां मामुद्धरस्व जनार्दन ॥ २.९०.४६ ॥
હે નાથ! હે રમાનાથ! વ્રજનાથના દુઃખનો નાશ કરનાર! કૌરવસાગરમાં ડૂબેલી મને ઉદ્ધાર, હે જનાર્દન!
2.90.47
कृष्णकृष्ण महायोगिन्विश्वात्मन्विश्वभावन ।
प्रपन्नां पाहि गोविन्द कुरुमध्येऽवसीदतीम् ॥ २.९०.४७ ॥
હે કૃષ્ણ, કૃષ્ણ! હે મહાયોગી! હે વિશ્વાત્મા! હે વિશ્વપાલક! શરણે આવેલી, કુરુઓની વચ્ચે ડૂબતી મારું રક્ષણ કરો, હે ગોવિંદ!
2.90.48
इत्यनुस्मृत्य कृष्णं सा हरिं त्रिभुवनेश्वरम् ।
प्रारुदद्दुःखिता राजन्मुखमाच्छाद्य भामिनी ॥ २.९०.४८ ॥
આ રીતે કૃષ્ણ, ત્રિભુવનેશ્વર હરિને સ્મરીને, તે દુઃખી ભામિની, હે રાજન્, મોઢું ઢાંકીને જોરથી રડવા લાગી.
2.90.49
तस्य प्रसाद्द्रौपद्याः कृष्यमाणेऽम्बरे तदा ।
तद्रूपमपरे वस्त्रं प्रादुरासीदनेकशः ॥ २.९०.४९ ॥
ત્યારે કૃષ્ણની કૃપાથી, દ્રૌપદીનું વસ્ત્ર ખેંચાતું હતું ત્યારે, એ જ રૂપનાં અનેક બીજાં વસ્ત્રો પ્રગટ થયાં.
2.90.50
नानारागविरागाणि वसनान्यथ वै प्रभो ।
प्रादुर्भवन्ति शतशो धर्मस्य परिपालनात् ॥ २.९०.५० ॥
હે પ્રભુ, ત્યારે ધર્મના પાલનને કારણે અનેક રંગો અને છટાઓનાં સેંકડો વસ્ત્રો પ્રગટ થવા લાગ્યાં.
2.90.51
ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद्घोरदर्शनः ।
तदद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वे महीभृतः ॥ २.९०.५१ ॥
ત્યારે ત્યાં ભયંકર કોલાહલ ઊઠ્યો. જગતમાં એ અતિ અદ્ભુત ઘટના જોઈને સર્વ રાજાઓ (સ્તબ્ધ થઈ ગયા).
2.90.52
शशंसुर्द्रौपदीं तत्र कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ।
धिग्धिगित्यशिवां वाचमुत्सृजन्कौरवान्प्रति ॥ २.९०.५२ ॥
ત્યાંના લોકોએ દ્રૌપદીની પ્રશંસા કરી અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રની નિંદા કરીને કૌરવો તરફ 'ધિક્ ધિક્' એવી અશુભ વાણી ઉચ્ચારી.
2.90.53
यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः ।
तदा दुःशासनः श्रान्तो व्रीडितः समुपाविशत् ॥ २.९०.५३ ॥
સભાની મધ્યમાં વસ્ત્રોનો ઢગલો થયો ત્યારે થાકેલો અને લજ્જિત દુઃશાસન બેસી પડ્યો.
2.90.54
शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये बृहत्स्वनः ।
क्रोधाद्विस्फुरमाणौष्ठो विनिष्पिष्य करे करम् ॥ २.९०.५४ ॥
ત્યારે ભીમે રાજાઓની વચ્ચે મોટા અવાજે શપથ લીધા. ક્રોધથી તેના હોઠ ફફડતા હતા; તેણે એક હાથને બીજા હાથ પર મસળ્યો.
2.90.55
इदं मे वाक्यमादध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः ।
नोक्तपूर्वं नरैरन्यैर्न चान्यो यद्वदिष्यति ॥ २.९०.५५ ॥
હે ક્ષત્રિયો, લોકમાં વસનારાઓ, મારું આ વચન સાંભળો. જે અન્ય મનુષ્યોએ પહેલાં કહ્યું નથી અને બીજું કોઈ જે કહેશે નહીં, તે હું કહું છું.
2.90.56
यद्येतदेवमुक्त्वाऽहं न कुर्यां पृथिवीश्वराः ।
पितामहानां पूर्वेषां नाहं गतिमवाप्नुयाम् ॥ २.९०.५६ ॥
હે પૃથ્વીના સ્વામીઓ, આમ કહીને જો હું તે નહીં કરું, તો હું મારા પૂર્વજોની ગતિ પ્રાપ્ત કરીશ નહીં.
2.90.57
अस्य पापस्य दुर्बुद्धेर्भारतापसदस्य च ।
न पिबेयं बलाद्वक्षो भित्त्वा चेद्रुधिरं युधि ॥ २.९०.५७ ॥
આ પાપી, દુર્બુદ્ધિ અને ભરતવંશના કલંકની છાતી ફાડીને યુદ્ધમાં બળપૂર્વક તેનું લોહી જો હું નહીં પીઉં તો...
2.90.58
तस्य ते तद्वचः श्रुत्वा रौद्रं लोमप्रहर्षणम् ।
प्रचक्रुर्बहुलां पूजां कुसन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥ २.९०.५८ ॥
તેના એ ભયંકર, રૂંવાડાં ઊભાં કરી દેનારા વચનને સાંભળીને તેમણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રની ઘણી પ્રશંસા કરી.
2.90.59
न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नमेतमिति स्म ह ।
सुजनः क्रोशति स्मात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन् ॥ २.९०.५९ ॥
કૌરવો આ પ્રશ્ન વિશે કંઈ બોલ્યા નહીં. અહીં સજ્જનો ધૃતરાષ્ટ્રની નિંદા કરતાં બૂમો પાડી ઊઠ્યા.
2.90.60
ततो बाहू समुक्षिप्य निवार्य च सभासदः ।
विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत्। ॥ २.९०.६० ॥
પછી સર્વધર્મજ્ઞ વિદુરે હાથ ઊંચા કરી સભાસદોને રોકીને આ વચન કહ્યું.
2.90.61
द्रौपदी प्रश्नमुक्त्वैवं रोरवीति त्वनाथवत् ।
न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते ॥ २.९०.६१ ॥
દ્રૌપદી આ પ્રશ્ન પૂછીને અનાથની જેમ રડી રહી છે. સભાસદો, તે પ્રશ્નનો ઉત્તર ન આપો તો અહીં ધર્મ પીડાય છે.
2.90.62
सभां प्रपद्यते प्रश्नः प्रज्वलन्निव हव्यवाद् ।
तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत ॥ २.९०.६२ ॥
આ પ્રશ્ન પ્રજ્વલિત અગ્નિની જેમ સભામાં પહોંચ્યો છે. સભાસદો તેને સત્ય અને ધર્મથી શાંત કરો.
2.90.63
धर्म्यं प्रश्नमतो ब्रूयादार्यः सत्येन मानवः ।
विब्रूयुस्तत्र तं प्रश्नं कामक्रोधबलातिगाः ॥ २.९०.६३ ॥
તેથી આર્ય માણસે સત્યથી ધર્મ્ય પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવો. કામ-ક્રોધના બળથી પર રહેલા લોકોએ તે પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવો.
2.90.64
विकर्णेन यथाप्रज्ञमुक्तः प्रश्नो नराधिपाः ।
भवन्तोऽपि हि तं प्रश्नं विब्रुवन्तु यथामति ॥ २.९०.६४ ॥
હે નરાધિપો, વિકર્ણે પોતાની બુદ્ધિ પ્રમાણે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. તમે પણ તમારી મતિ પ્રમાણે તે પ્રશ્નનો ઉત્તર આપો.
2.90.65
यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः ।
अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽर्धं समश्नुते ॥ २.९०.६५ ॥
ધર્મદર્શી જે સભામાં પ્રવેશીને પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતો નથી, તે અસત્યથી મળનાર ફળનો અર્ધો ભાગ ભોગવે છે.
2.90.66
यः पुनर्वितथं ब्रूयाद्धर्मदशीं सभां गतः ।
अनृतस्य फलं कृत्स्नं स प्राप्नोतीति निश्चयः ॥ २.९०.६६ ॥
અને જે ધર્મદર્શી સભામાં પ્રવેશીને અસત્ય બોલે છે, તે અસત્યનું સંપૂર્ણ ફળ પામે છે એ નિશ્ચિત છે.
2.90.67
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराङ्गिरसस्य च ॥ २.९०.६७ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે — પ્રહ્લાદ અને મુનિ આંગિરસનો સંવાદ.
2.90.68
प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः ।
कन्याहेतोराङ्गिरसं सुधन्वानमुपाद्रवत् ॥ २.९०.६८ ॥
પ્રહ્લાદ નામે દૈત્યરાજ હતો; તેનો પુત્ર વિરોચન એક કન્યા માટે આંગિરસ સુધન્વા પર ધસી ગયો.
2.90.69
अहं ज्यायानहं ज्यायानिति कन्येप्सया तदा ।
तयोर्देवनमत्रासीत्प्राणयोरिति नः श्रुतम् ॥ २.९०.६९ ॥
'હું મોટો, હું મોટો' એમ કહી, કન્યાની ઇચ્છાથી ત્યારે તે બંને વચ્ચે પ્રાણની બાજી લગાવીને જુગાર થયો હતો, એમ અમે સાંભળ્યું છે.
2.90.70
तयोः प्रश्नविवादोऽभूत्प्रह्लादं तावपृच्छताम् ।
ज्यायान्क आवयोरेकः प्रश्नं प्रब्रूहि मा मृषा ॥ २.९०.७० ॥
તેમની વચ્ચે એક પ્રશ્ન પર વિવાદ થયો; બંનેએ પ્રહ્લાદને પૂછ્યું — 'અમારા બંનેમાં મોટો કોણ? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપો, ખોટું ન બોલશો.'
2.90.71
स वै विवदनाद्भीतः सुधन्वानं विलोकयन् ।
तं सुधन्वाब्रवीत्क्रुद्धो ब्रह्मदम्ड इव ज्वलन् ॥ २.९०.७१ ॥
તે વિવાદથી ડરીને સુધન્વા તરફ જોઈ રહ્યો હતો; ત્યારે ક્રોધિત સુધન્વા બ્રહ્મદંડ જેવો બળતો તેને બોલ્યો.
2.90.72
यदि वै वक्ष्यसि मृषा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि ।
शतघा ते शिरो वज्री वज्रेण प्रहरिष्यति ॥ २.९०.७२ ॥
તું ખોટું બોલે, હે પ્રહ્લાદ, અથવા ન બોલે — તો વજ્રધારી પોતાના વજ્રથી તારું માથું સો ટુકડા કરશે.
2.90.73
सुधन्वना तथोक्तः सन्व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् ।
जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम् ॥ २.९०.७३ ॥
સુધન્વાએ આમ કહ્યું ત્યારે તે દૈત્ય પીપળાના પાંદડાની જેમ અત્યંત વ્યથિત થઈને મહૌજસ કશ્યપ પાસે પ્રશ્ન પૂછવા ગયો.
2.90.74
त्वं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च ।
ब्राह्मणस्य महाभाग धर्मकृच्छ्रमिदं शृणु ॥ २.९०.७४ ॥
તમે જ ધર્મના જાણકાર છો, અહીં દેવો અને અસુરોના ધર્મના પણ. હે બ્રાહ્મણ, હે મહાભાગ, ધર્મની આ કઠિન વાત સાંભળો.
2.90.75
यो वै प्रश्नं न विब्रूयाद्वितथं चैव निर्दिशेत् ।
के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २.९०.७५ ॥
જે પ્રશ્નનો ઉત્તર ન આપે અથવા જૂઠ બતાવે, તેના કયા પરલોક છે? પૂછનારા મને તે કહો.
2.90.76
जानन्नविब्रुवन्प्रश्नान्कामात्क्रोधाद्भयात्तथा ।
सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति ॥ २.९०.७६ ॥
જાણતો હોવા છતાં પ્રશ્નોનો ઉત્તર ન આપનારો—કામથી, ક્રોધથી કે ભયથી—પોતાના પર વરુણના હજાર પાશ બાંધે છે.
2.90.77
साक्षी वा विब्रुवन्साक्ष्यं गोकर्णशिथिलश्वरन् ।
सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्जति ॥ २.९०.७७ ॥
સાક્ષી ગોકર્ણની જેમ ઢીલા મનથી ખોટી સાક્ષી આપે, તો તે પણ પોતાના પર વરુણના હજાર પાશ બાંધે છે.
2.90.78
तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते ।
तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमुञ्जसा ॥ २.९०.७८ ॥
તેનું એક વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે એક પાશ છૂટે છે. તેથી જાણનારે સત્ય જ સીધું કહેવું જોઈએ.
2.90.79
विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपपद्यते ।
न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥ २.९०.७९ ॥
અધર્મથી વિંધાયેલો ધર્મ જ્યારે સભામાં આવે છે, અને ત્યાં વિંધાયેલા સભાસદો તેનો કાંટો કાઢતા નથી.
2.90.80
अर्धं हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु ।
पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम् ॥ २.९०.८० ॥
શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ અડધું ઉપાડે છે; કર્તાઓમાં ચોથો ભાગ હોય છે; અને નિંદિતની નિંદા ન કરનારા સભાસદોમાં ચોથો ભાગ હોય છે.
2.90.81
अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः ।
एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ २.९०.८१ ॥
શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ નિર્દોષ બને છે; સભાસદો પણ મુક્ત થાય છે; જ્યાં નિંદાપાત્રની નિંદા થાય છે, ત્યાં પાપ કર્તા પાસે જાય છે.
2.90.82
वितथं तु वदेयुर्ये धर्मं प्रह्लाद पृच्छते ।
इष्टापूर्तं च ते घ्न्ति सप्तसप्त परावरान् ॥ २.९०.८२ ॥
પ્રહ્લાદ, ધર્મ વિશે પૂછાતાં જેઓ જૂઠું બોલે છે, તેઓ ઇષ્ટાપૂર્તનો નાશ કરે છે, અને ઉપર-નીચેના સાત-સાત પૂર્વજો તથા વંશજોનો પણ નાશ કરે છે.
2.90.83
हृतस्वस्य हि यद्दुःखं हतपुत्रस्य चैव यत् ।
ऋणिनः प्रति यच्चैव स्वार्थाद्धष्टस्य चैव यत् ॥ २.९०.८३ ॥
જેનું ધન હરાઈ ગયું છે તેનું દુઃખ, જેનો પુત્ર માર્યો ગયો છે તેનું દુઃખ; દેણદાર પ્રત્યેનું દુઃખ; અને સ્વાર્થથી ધૃષ્ટ બનેલા વ્યક્તિ પ્રત્યેનું દુઃખ.
2.90.84
स्त्रियाः पत्या विहीनाया राज्ञा ग्रस्तस्य चैव यत् ।
अपुत्रायाश्च यद्दुःखं व्याघ्राघ्रातस्य चैव यत् ॥ २.९०.८४ ॥
પતિ વિનાની સ્ત્રીનું દુઃખ, અને રાજા દ્વારા ગ્રસાયેલાનું દુઃખ; અપુત્ર સ્ત્રીનું દુઃખ, અને વાઘ દ્વારા ઘાયલ થયેલાનું દુઃખ.
2.90.85
अध्यूढायाश्च यद्दुःखं व्याघ्राघ्रातस्य चैव यत् ।
एतानि वै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदिवेश्वराः ॥ २.९०.८५ ॥
અધ્યૂઢાનું જે દુઃખ અને વાઘે પકડેલાનું જે દુઃખ — એ બધાં દુઃખ સમાન છે, એમ ત્રિદિવેશ્વરો કહે છે.
2.90.86
तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन् ।
समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाच्चेति धारणात् ॥ २.९०.८६ ॥
જૂઠું બોલનાર આ બધાં દુઃખ પામે છે. આંખ સામે જોનાર, સાંભળનાર કે સ્મૃતિમાં ધારણ કરનાર — તે સાક્ષી છે.
2.90.87
तस्मात्सत्यं ब्रुवत्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कश्यपस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः पुत्रमब्रवीत् ॥ २.९०.८७ ॥
તેથી સત્ય બોલનાર સાક્ષી ધર્મ અને અર્થથી વંચિત થતો નથી. કશ્યપનાં વચન સાંભળી પ્રહ્લાદે પોતાના પુત્રને કહ્યું.
2.90.88
श्रेयान्सुधन्वा त्वत्तो वै मत्तः श्रेयांस्तथाङ्गिराः ।
माता सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव
विरोचन सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव ॥ २.९०.८८ ॥
સુધન્વા તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; મારા કરતાં પણ અંગિરા શ્રેષ્ઠ છે. આ સુધન્વા તારા પ્રાણોનો સ્વામી છે. હે વિરોચન, આ સુધન્વા તારા પ્રાણોનો સ્વામી છે.
2.90.89
सुधन्वोवाच ।
पुत्रस्नेहं पिरत्यज्य यस्त्वं धर्मे व्यवस्थितः।
अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेव शतं समाः ॥ २.९०.८९ ॥
સુધન્વા બોલ્યો: પુત્રસ્નેહ છોડીને ધર્મમાં સ્થિર રહેલા તને હું અનુમતિ આપું છું; તારો પુત્ર સો વર્ષ જીવે.
2.90.90
एवं वै परमं धर्मं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम् ॥ २.९०.९० ॥
આ રીતે પરમ ધર્મ સાંભળીને સર્વ સભાસદો, કૃષ્ણાના પ્રશ્ન અનુસાર, તેમાં શું શ્રેષ્ઠ છે તે વિચારો.
2.90.91
विदुरस्य वचः श्रुत्वा नोचुः किञ्चन पार्थिवाः ।
कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णं दासीं गृहान्नय ॥ २.९०.९१ ॥
વિદુરનાં વચન સાંભળીને રાજાઓ કંઈ બોલ્યા નહીં. પણ કર્ણે દુઃશાસનને કહ્યું, "કૃષ્ણાને દાસી બનાવીને ઘરે લઈ જા."
2.90.92
तां वेपमानां सव्रीडां प्रलपन्तीं स्म पाण्डवान् ।
दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम् ॥ २.९०.९२ ॥
ધ્રૂજતી, શરમાતી, પાંડવોને પોકારીને વિલાપ કરતી એ તપસ્વિનીને દુઃશાસને સભાની વચ્ચે ખેંચી.