महाभारत · अध्याय 2.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.90.1
भवन्ति गेहे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर ।
भवन्ति दीव्यन्ति दया चैवास्ति तावस्वपि ॥ २.९०.१ ॥
हे युधिष्ठिरा, जुगाऱ्यांच्या घरी बंधकी स्त्रिया असतात; ते फासे खेळतात; अजूनही त्यांच्यात दया आहे.
2.90.2
काश्यो यद्धनमाहार्षीद्द्रव्यं यच्चान्यदुत्तमम् ।
तथाऽन्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन् ॥ २.९०.२ ॥
काशीराजाने आणलेले धन आणि इतर उत्तम द्रव्ये, तसेच इतर राजांनी अर्पण केलेली रत्ने.
2.90.3
वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च ।
राज्यमात्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः ॥ २.९०.३ ॥
वाहने, धन, कवचे, आयुधे, राज्य आणि आम्ही स्वतः सुद्धा कपटाने शत्रूंनी हिरावून घेतलो.
2.90.4
न च मे तत्र कोपोऽभूत्सर्वस्येशो हि नो भवान् ।
इमं त्वतिक्रमं मन्यो द्रौपदी यत्र पण्यते ॥ २.९०.४ ॥
त्यात मला राग आला नाही, कारण आपण आमचे सर्वांचे स्वामी आहात; पण द्रौपदीला पणाला लावले तेव्हा हे मी अतिक्रमण मानतो.
2.90.5
एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः ।
त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ॥ २.९०.५ ॥
ही अयोग्य बाला पांडवांना प्राप्त होऊनही तुमच्यामुळे कौरवांकडून, क्षुद्र, क्रूर आणि अविकसित मनाच्या लोकांकडून छळली जात आहे.
2.90.6
अस्याः कृते मन्युरयं त्वयि राजन्निपात्यते ।
बाहू ते सम्प्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निमानयः ॥ २.९०.६ ॥
तिच्यासाठी हा राग तुमच्यावरच पडत आहे, हे राजा; मी तुमचे बाहू जाळून टाकीन. सहदेवा, अग्नी आण.
2.90.7
न पुरा भीमसेन त्वमीदृशीर्वदिता गिरः ।
परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर्धर्मगौरवम् ॥ २.९०.७ ॥
हे भीमसेना, पूर्वी तू असे शब्द कधी बोलला नव्हतास. क्रूर शत्रूंनी निश्चितच तुझे धर्मगौरव नष्ट केले आहे.
2.90.8
न सकामाः परो कार्या धर्ममेवाचरोत्तमम् ।
भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं कोऽतिवर्तितुमर्हति ॥ २.९०.८ ॥
दुसऱ्यांच्या इच्छेनुसार वागू नये; श्रेष्ठ धर्माचेच आचरण करावे. धार्मिक ज्येष्ठ बंधूचे उल्लंघन कोण करू शकेल?
2.90.9
आहूतो हि परै राजा क्षात्रं व्रतमनुस्मरन् ।
दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत् ॥ २.९०.९ ॥
शत्रूंनी आमंत्रित केल्यावर राजाने क्षात्रव्रताचे स्मरण करून दुसऱ्याच्या इच्छेने द्यूत खेळले. ते आपल्यासाठी महान कीर्तिकारक आहे.
2.90.10
एवमस्मिन्कृतं विद्यां यदि नाहं धनञ्जय ।
दीप्तेऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलादिव ॥ २.९०.१० ॥
हे धनंजया, मी ही विद्या अशी साधली नाही तर प्रज्वलित अग्नीत माझे दोन्ही बाहू बळजबरीने जाळून टाकीन.
2.90.11
तथा तान्दुः खितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः ।
कृष्यमाणां च पाञ्चालीं विकर्ण इदमब्रवीत् ॥ २.९०.११ ॥
पांडवांना असे दुःखी पाहून आणि पांचालीला ओढले जात असताना पाहून धृतराष्ट्राचा पुत्र विकर्ण म्हणाला.
2.90.12
याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः ।
अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः ॥ २.९०.१२ ॥
हे राजांनो, याज्ञसेनीने जे म्हटले त्याला उत्तर द्या. विवेकाशिवाय बोलल्यास आपल्याला तत्काळ नरक प्राप्त होईल.
2.90.13
भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ ।
समेत्य नाहतुः किञ्चिद्विदुरश्च महामतिः ॥ २.९०.१३ ॥
कुरूंमधील दोन वयोवृद्ध भीष्म आणि धृतराष्ट्र एकत्र असूनही काही बोलले नाहीत, आणि महामती विदुरही.
2.90.14
भारद्वाजश्च सर्वेषामाचार्यः कृप एव च ।
कुत एतावपि प्रश्नं नाहतुर्द्विजसत्तमौ ॥ २.९०.१४ ॥
सर्वांचे आचार्य भारद्वाज (द्रोण) आणि कृप; हे दोन द्विजश्रेष्ठही प्रश्नाचे उत्तर देऊ शकले नाहीत.
2.90.15
ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतोदिशम् ।
कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति ॥ २.९०.१५ ॥
परंतु सर्व दिशांहून जमलेल्या इतर पृथ्वीपालकांनी काम आणि क्रोध सोडून आपल्या बुद्धीनुसार बोलावे.
2.90.16
यदितं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभा ।
विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम् ॥ २.९०.१६ ॥
शुभा द्रौपदीने हे वाक्य वारंवार म्हटले असल्यास, हे राजांनो, विचार करून कोणाचा कोणता पक्ष आहे ते सांगा आणि उत्तर द्या.
2.90.17
एवं स बहुशः सर्वानुक्तवांस्तान्सभासदः ।
न च ते पृथिवीपालास्तमूचुः साध्वसाधु वा ॥ २.९०.१७ ॥
अशा प्रकारे त्याने सभासदांना आणि त्या सर्व राजांना वारंवार सांगितले, परंतु त्या पृथ्वीपालकांनी त्याला 'बरोबर' किंवा 'चूक' काहीच म्हटले नाही.
2.90.18
उक्त्वाऽसकृत्तथा सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन् ।
पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य निःश्वसन्निदमब्रवीत् ॥ २.९०.१८ ॥
अशा प्रकारे सर्व पृथ्वीपतींना वारंवार सांगून, विकर्ण हातावर हात दाबून दीर्घ उसासा टाकत हे म्हणाला.
2.90.19
विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथञ्चनि ।
मन्ये न्याय्यं यदत्राहं तद्वि वक्ष्यामि कौरवाः ॥ २.९०.१९ ॥
हे पृथ्वीपालांनो, काही बोला किंवा बोलू नका. हे कौरवांनो, जे न्याय्य वाटते तेच मी सांगेन.
2.90.20
चत्वार्याहुर्नश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् ।
मृगयां पानमक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिरक्तताम् ॥ २.९०.२० ॥
हे नरश्रेष्ठांनो, राजांना चार व्यसने असतात असे म्हणतात: शिकार, मद्यपान, जुगार आणि स्त्रियांवरील अति आसक्ती.
2.90.21
एतेषु हि नरः सक्तो धर्ममुत्सृज्य वर्तते ।
यथाऽयुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते ॥ २.९०.२१ ॥
यांमध्ये आसक्त झालेला माणूस धर्माचा त्याग करून वागतो; अयोग्य माणसाने केलेल्या कृत्याला जसे लोक मान देत नाहीत, तसेच त्याच्या कृत्याला लोक मान देत नाहीत.
2.90.22
तथेयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम् ।
समाहूतेन कितवैरास्थितो द्रौपदीपणः ॥ २.९०.२२ ॥
तसेच, अतिव्यसनात मग्न झालेल्या पाण्डुपुत्राने जुगाऱ्यांनी बोलावल्यावर द्रौपदीला पणाला लावले.
2.90.23
साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानामनिन्दिता ।
जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः ॥ २.९०.२३ ॥
ही निर्दोष स्त्री सर्व पाण्डवांची समान आहे. पूर्वी या पाण्डवानेच हारून हा पण लावला होता.
2.90.24
इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना ।
एतत्सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजितामिमाम् ॥ २.९०.२४ ॥
पणाची इच्छा करणाऱ्या सौबलाने ही कृष्णा सांगितली. या सर्वांचा विचार करता, मला वाटते ही जिंकली गेलेली नाही.
2.90.25
एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानामुदतिष्ठत ।
विकर्णं शंसमानानां सौबलं चापि निन्दताम् ॥ २.९०.२५ ॥
हे ऐकून सभासदांमध्ये मोठा गोंधळ उठला; कोणी विकर्णाची प्रशंसा करत होते, तर कोणी सौबल (शकुनी) याची निंदा करत होते.
2.90.26
तस्मिन्नुपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः ।
प्रगृह्य रुचिरं बाहुमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.९०.२६ ॥
तो गोंधळ शांत झाल्यावर, क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या राधेयाने (कर्णाने) आपला सुंदर बाहू उंचावून हे वचन सांगितले.
2.90.27
दृश्यन्ते वै विकर्णेह वैकृतानि बहून्यपि ।
तज्जातस्तद्विनाशाय यथाऽग्निररणिप्रजः ॥ २.९०.२७ ॥
हे विकर्णा, येथे खरोखर पुष्कळ अपशकुन दिसत आहेत; अरणीपासून जन्मलेला अग्नी जसा त्या अरणीचाच नाश करतो, तसा हा (कुल) स्वतःच्या नाशासाठीच जन्मला आहे.
2.90.28
एते न किञ्चिदप्याहुश्चोदिता ह्यपि कृष्णया ।
धर्मेण विजितामेतां मन्यन्ते द्रपदात्मजाम् ॥ २.९०.२८ ॥
कृष्णेने (द्रौपदीने) प्रेरित केले तरीही हे काही बोलले नाहीत; या द्रुपदकन्येला धर्माने जिंकले असे ते मानतात.
2.90.29
त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे ।
यद्ब्रवीषि सभाम्ध्ये बालः स्थविरभाषितम् ॥ २.९०.२९ ॥
हे धृतराष्ट्रपुत्रा, तू केवळ बालिशपणामुळे विदीर्ण होत आहेस; सभेच्या मध्ये बालकाप्रमाणे वृद्धांचे बोल बोलत आहेस.
2.90.30
न च धर्म यथावत्त्वं कृष्णां च जितेति सुमन्दधीः ।
यद्ब्रवीषि जितां कृष्णां न जितेति सुमन्दधीः ॥ २.९०.३० ॥
तू धर्म यथायोग्य जाणत नाहीस, आणि कृष्णा जिंकली गेली आहे हेही तुला कळत नाही. हे मंदबुद्धी, तू म्हणतोस की कृष्णा जिंकली गेली, पण ती जिंकली गेलेली नाही — हे मंदबुद्धी!
2.90.31
कथं ह्यविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज ।
यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान्पाण्डवाग्रजः ॥ २.९०.३१ ॥
हे धृतराष्ट्रपुत्रा, पांडवांचा अग्रज सभेत आपले सर्वस्व पणाला लावत असताना, कृष्णेला अजिंक्य कसे मानतोस?
2.90.32
अभ्यन्तर च सर्वस्वे द्रौपदी भरतर्षभ ।
एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम् ॥ २.९०.३२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सर्वस्वात द्रौपदीही समाविष्ट होती. अशा प्रकारे धर्माने जिंकलेल्या कृष्णेला तू अजिंक्य कसे मानतोस?
2.90.33
कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः ।
भवत्यविजिता केन हेतुनैषा मता तव ॥ २.९०.३३ ॥
पांडवांनी वाणीने द्रौपदीचे नाव घेऊन तिला पणाला लावण्याची अनुमती दिली होती. मग कोणत्या कारणाने ती तुझ्या मते अजिंक्य आहे?
2.90.34
मन्यसे वा सभामेतामानीतामेकवाससम् ।
अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यमुत्तमम् ॥ २.९०.३४ ॥
किंवा तिला एकाच वस्त्रात सभेत आणले म्हणून तू तिला अधर्म मानतोस? त्याविषयीही माझे उत्तम वचन ऐक.
2.90.35
एको भर्ता स्त्रिया देवैर्विहितः कुरुनन्दन ।
इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता ॥ २.९०.३५ ॥
हे कुरुनंदना, देवांनी स्त्रीसाठी एकच पती नेमला आहे. परंतु ही अनेकांच्या अधीन असलेली बंधकी म्हणूनच ठरलेली आहे.
2.90.36
अस्याः सभामानयनं न चित्रमिति मे मतिः ।
एकाम्बरधरत्वं वाऽप्यथवाऽपि विवस्त्रता ॥ २.९०.३६ ॥
तिला सभेत आणणे हे माझ्या मते विचित्र नाही. एकच वस्त्र नेसणे किंवा निर्वस्त्र असणेही (विचित्र नाही).
2.90.37
यच्चैषां द्रविणं किञ्चिद्य चैषा ये च पाण्डवाः ।
सौबलेनेह तत्सर्वं धर्मेण विजितं वसु ॥ २.९०.३७ ॥
यांचे जे काही धन आहे, ही द्रौपदी आणि जे पाण्डव आहेत, ते सर्व येथे सौबलाने धर्मानुसार जिंकले आहे.
2.90.38
दुःशासन सुबालोऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः ।
पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्याश्चाप्युपाहर ॥ २.९०.३८ ॥
हे दुःशासना, हा सुबालपुत्र विकर्ण, जो प्राज्ञासारखा बोलतो; पाण्डवांची व द्रौपदीची वस्त्रे सुद्धा घेऊन ये.
2.90.39
तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे स्वानि वासांसि भारत ।
अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन् ॥ २.९०.३९ ॥
हे भारता, ते ऐकून सर्व पाण्डवांनी आपली उत्तरीये काढून टाकून सभेत बसले.
2.90.40
ततो दुःशासनो राजन्द्रौपद्या वसनं बलात् ।
सभामध्ये सभाक्षिप्य व्यपाक्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ २.९०.४० ॥
हे राजा, मग दुःशासनाने बळाने द्रौपदीचे वस्त्र सभेच्या मध्यभागी ओढून काढण्यास सुरुवात केली.
2.90.41
आकृष्यमाणे वसने विललाप सुदुःखिता ।
ज्ञातं मया वसिष्ठेन पुरा गीतं महात्मना ॥ २.९०.४१ ॥
वस्त्र ओढले जात असताना अत्यंत दुःखी होऊन ती विलाप करू लागली — 'पूर्वी महात्मा वसिष्ठांनी गायलेले मला माहीत आहे.'
2.90.42
महत्यापदि सम्प्राप्ते स्मर्तव्यो भगवान्हरिः ।
इति निश्चित्य मनसा शरणागतवत्सलम्।
आकृष्यमाणे वसने द्रौपदी कृष्णमस्तरत् ॥ २.९०.४२ ॥
'मोठे संकट आल्यास भगवान हरीचे स्मरण करावे' असा मनाशी निश्चय करून, शरणागतवत्सल कृष्णाला वस्त्र ओढले जात असताना द्रौपदीने हाक मारली.
2.90.43
शङ्खचक्रगदापाणे द्वारकानिलयाच्युत ।
गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागताम् ॥ २.९०.४३ ॥
हे शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या, द्वारकेत राहणाऱ्या, अच्युता, गोविंदा, कमलनयना! शरण आलेल्या मला रक्षण कर.
2.90.44
हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि यादवन्दन ।
इमामवस्थां सम्प्राप्तामनाथां किमुपेक्षसे ॥ २.९०.४४ ॥
अरेरे! हे कृष्णा, द्वारकेत रहिवासी, यादवांचा आनंदा, तू कुठे आहेस? अनाथ अवस्थेत आलेल्या मला तू का उपेक्षितोस?
2.90.45
गोविन्द द्वारकावासिन्कृष्ण गोपीजनप्रिय ।
कौरवैः परिभूतां मां किं न जानासि केशव ॥ २.९०.४५ ॥
हे गोविंदा, द्वारकेत रहिवासी, कृष्णा, गोपींचा प्रिय, कौरवांनी अपमानित केलेल्या मला तू ओळखत नाहीस का? हे केशवा!
2.90.46
हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन ।
कौरवार्णवमग्नां मामुद्धरस्व जनार्दन ॥ २.९०.४६ ॥
हे नाथा! हे रमानाथा! व्रजनाथाच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या! कौरवसागरात बुडालेल्या मला उद्धरा, हे जनार्दना!
2.90.47
कृष्णकृष्ण महायोगिन्विश्वात्मन्विश्वभावन ।
प्रपन्नां पाहि गोविन्द कुरुमध्येऽवसीदतीम् ॥ २.९०.४७ ॥
हे कृष्ण, कृष्ण! हे महायोगी! हे विश्वात्म्या! हे विश्वपालका! शरण आलेल्या, कुरूंच्या मध्ये बुडत असलेल्या मला रक्षण कर, हे गोविंदा!
2.90.48
इत्यनुस्मृत्य कृष्णं सा हरिं त्रिभुवनेश्वरम् ।
प्रारुदद्दुःखिता राजन्मुखमाच्छाद्य भामिनी ॥ २.९०.४८ ॥
अशा प्रकारे कृष्णाचे, त्रिभुवनेश्वर हरीचे स्मरण करून ती दुःखी भामिनी, हे राजा, तोंड झाकून मोठ्याने रडू लागली.
2.90.49
तस्य प्रसाद्द्रौपद्याः कृष्यमाणेऽम्बरे तदा ।
तद्रूपमपरे वस्त्रं प्रादुरासीदनेकशः ॥ २.९०.४९ ॥
तेव्हा कृष्णाच्या कृपेने, द्रौपदीचे वस्त्र ओढले जात असताना, त्याच रूपाची अनेक दुसरी वस्त्रे प्रकट झाली.
2.90.50
नानारागविरागाणि वसनान्यथ वै प्रभो ।
प्रादुर्भवन्ति शतशो धर्मस्य परिपालनात् ॥ २.९०.५० ॥
हे प्रभो, तेव्हा धर्माच्या परिपालनामुळे विविध रंगछटांची शेकडो वस्त्रे प्रकट होऊ लागली.
2.90.51
ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद्घोरदर्शनः ।
तदद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वे महीभृतः ॥ २.९०.५१ ॥
तेव्हा तेथे भयंकर गोंधळ उडाला. जगातील त्या अत्यंत अद्भुत घटनेकडे पाहून सर्व राजे (स्तब्ध झाले).
2.90.52
शशंसुर्द्रौपदीं तत्र कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ।
धिग्धिगित्यशिवां वाचमुत्सृजन्कौरवान्प्रति ॥ २.९०.५२ ॥
तेथील लोक द्रौपदीची स्तुती करू लागले आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्राची निंदा करत कौरवांविषयी 'धिक् धिक्' असे अशुभ शब्द उच्चारू लागले.
2.90.53
यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः ।
तदा दुःशासनः श्रान्तो व्रीडितः समुपाविशत् ॥ २.९०.५३ ॥
सभेच्या मध्यभागी वस्त्रांचा ढीग जमला, तेव्हा थकलेला आणि लज्जित झालेला दुःशासन बसून राहिला.
2.90.54
शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये बृहत्स्वनः ।
क्रोधाद्विस्फुरमाणौष्ठो विनिष्पिष्य करे करम् ॥ २.९०.५४ ॥
तेव्हा भीम राजांच्या मध्ये मोठ्या आवाजात शपथ घेऊ लागला. क्रोधाने त्याचे ओठ थरथरत होते; त्याने एक हात दुसऱ्या हातावर चुरगाळला.
2.90.55
इदं मे वाक्यमादध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः ।
नोक्तपूर्वं नरैरन्यैर्न चान्यो यद्वदिष्यति ॥ २.९०.५५ ॥
हे क्षत्रियांनो, लोकात राहणाऱ्यांनो, माझे हे वचन ऐका. जे इतर माणसांनी पूर्वी सांगितले नाही आणि जे दुसरा कोणी सांगणार नाही, ते मी सांगतो.
2.90.56
यद्येतदेवमुक्त्वाऽहं न कुर्यां पृथिवीश्वराः ।
पितामहानां पूर्वेषां नाहं गतिमवाप्नुयाम् ॥ २.९०.५६ ॥
हे पृथ्वीच्या राजांनो, असे बोलून जर मी ते केले नाही, तर मला माझ्या पूर्वजांची गती मिळणार नाही.
2.90.57
अस्य पापस्य दुर्बुद्धेर्भारतापसदस्य च ।
न पिबेयं बलाद्वक्षो भित्त्वा चेद्रुधिरं युधि ॥ २.९०.५७ ॥
या पापी, दुर्बुद्धी आणि भरतवंशाला कलंक असलेल्याची छाती फाडून युद्धात बलाने त्याचे रक्त जर मी प्यालो नाही तर...
2.90.58
तस्य ते तद्वचः श्रुत्वा रौद्रं लोमप्रहर्षणम् ।
प्रचक्रुर्बहुलां पूजां कुसन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥ २.९०.५८ ॥
त्याचे ते भयंकर, रोमांच उभे करणारे वचन ऐकून त्यांनी धृतराष्ट्राच्या पुत्राची खूप प्रशंसा केली.
2.90.59
न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नमेतमिति स्म ह ।
सुजनः क्रोशति स्मात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन् ॥ २.९०.५९ ॥
कौरव या प्रश्नावर काही बोलले नाहीत. येथे सज्जनांनी धृतराष्ट्राची निंदा करत आरोळी दिली.
2.90.60
ततो बाहू समुक्षिप्य निवार्य च सभासदः ।
विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत्। ॥ २.९०.६० ॥
मग सर्वधर्मज्ञ विदुराने बाहू उंचावून सभासदांना थांबवत हे वचन सांगितले.
2.90.61
द्रौपदी प्रश्नमुक्त्वैवं रोरवीति त्वनाथवत् ।
न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते ॥ २.९०.६१ ॥
द्रौपदी असा प्रश्न विचारून अनाथाप्रमाणे रडत आहे. सभासदहो, त्या प्रश्नाचे उत्तर न दिल्यास येथे धर्म पीडित होतो.
2.90.62
सभां प्रपद्यते प्रश्नः प्रज्वलन्निव हव्यवाद् ।
तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत ॥ २.९०.६२ ॥
हा प्रश्न प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे सभेत पोहोचला आहे. सभासदांनी सत्य आणि धर्माने त्याचे शमन करावे.
2.90.63
धर्म्यं प्रश्नमतो ब्रूयादार्यः सत्येन मानवः ।
विब्रूयुस्तत्र तं प्रश्नं कामक्रोधबलातिगाः ॥ २.९०.६३ ॥
म्हणून आर्य मनुष्याने सत्याने धर्म्य प्रश्नाचे उत्तर द्यावे. काम-क्रोधाचे बल ओलांडलेल्यांनी त्या प्रश्नाचे उत्तर द्यावे.
2.90.64
विकर्णेन यथाप्रज्ञमुक्तः प्रश्नो नराधिपाः ।
भवन्तोऽपि हि तं प्रश्नं विब्रुवन्तु यथामति ॥ २.९०.६४ ॥
हे नराधिपांनो, विकर्णाने आपल्या बुद्धीनुसार हा प्रश्न विचारला आहे. आपणही आपल्या मतीनुसार त्या प्रश्नाचे उत्तर द्यावे.
2.90.65
यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः ।
अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽर्धं समश्नुते ॥ २.९०.६५ ॥
धर्मदर्शी जो सभेत प्रवेश करून प्रश्नाचे उत्तर देत नाही, त्याला असत्यात मिळणाऱ्या फलाचा अर्धा भाग मिळतो.
2.90.66
यः पुनर्वितथं ब्रूयाद्धर्मदशीं सभां गतः ।
अनृतस्य फलं कृत्स्नं स प्राप्नोतीति निश्चयः ॥ २.९०.६६ ॥
आणि जो धर्मदर्शी सभेत प्रवेश करून असत्य बोलतो, त्याला असत्याचे पूर्ण फल मिळते, हा निश्चय आहे.
2.90.67
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराङ्गिरसस्य च ॥ २.९०.६७ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात — प्रह्लाद आणि मुनी आंगिरस यांचा संवाद.
2.90.68
प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः ।
कन्याहेतोराङ्गिरसं सुधन्वानमुपाद्रवत् ॥ २.९०.६८ ॥
प्रह्लाद नावाचा दैत्यराज होता; त्याचा पुत्र विरोचन एका कन्येसाठी आंगिरस सुधन्व्यावर चालून गेला.
2.90.69
अहं ज्यायानहं ज्यायानिति कन्येप्सया तदा ।
तयोर्देवनमत्रासीत्प्राणयोरिति नः श्रुतम् ॥ २.९०.६९ ॥
'मी मोठा, मी मोठा' असे म्हणत, कन्येच्या इच्छेने तेव्हा त्या दोघांमध्ये प्राणांची बाजी लावलेला द्यूत झाला, असे आम्ही ऐकले आहे.
2.90.70
तयोः प्रश्नविवादोऽभूत्प्रह्लादं तावपृच्छताम् ।
ज्यायान्क आवयोरेकः प्रश्नं प्रब्रूहि मा मृषा ॥ २.९०.७० ॥
त्यांच्यात एका प्रश्नावरून वाद झाला; दोघांनी प्रह्लादाला विचारले — 'आमच्या दोघांत ज्येष्ठ कोण? हा प्रश्न सांगा, खोटे बोलू नका.'
2.90.71
स वै विवदनाद्भीतः सुधन्वानं विलोकयन् ।
तं सुधन्वाब्रवीत्क्रुद्धो ब्रह्मदम्ड इव ज्वलन् ॥ २.९०.७१ ॥
तो वादामुळे भिऊन सुधन्व्याकडे पाहत होता; तेव्हा क्रुद्ध सुधन्वा ब्रह्मदंडासारखा प्रज्वलित होऊन त्याला म्हणाला.
2.90.72
यदि वै वक्ष्यसि मृषा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि ।
शतघा ते शिरो वज्री वज्रेण प्रहरिष्यति ॥ २.९०.७२ ॥
तू खोटे बोललास, हे प्रह्लादा, किंवा बोललाच नाहीस — तर वज्रधारी आपल्या वज्राने तुझे डोके शंभर तुकडे करील.
2.90.73
सुधन्वना तथोक्तः सन्व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् ।
जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम् ॥ २.९०.७३ ॥
सुधन्वा असे बोलल्यावर तो दैत्य पिंपळाच्या पानासारखा अत्यंत व्याकूळ होऊन महातेजस्वी कश्यपाकडे प्रश्न विचारायला गेला.
2.90.74
त्वं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च ।
ब्राह्मणस्य महाभाग धर्मकृच्छ्रमिदं शृणु ॥ २.९०.७४ ॥
तूच धर्म जाणणारा आहेस आणि येथे देव व असुर यांचाही जाणकार आहेस. हे ब्राह्मणा, हे महाभागा, धर्माची ही कठीण अडचण ऐक.
2.90.75
यो वै प्रश्नं न विब्रूयाद्वितथं चैव निर्दिशेत् ।
के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २.९०.७५ ॥
जो प्रश्नाचे उत्तर देत नाही किंवा खोटे सांगतो, त्याचे परलोक कोणते? विचारणाऱ्या मला ते सांगा.
2.90.76
जानन्नविब्रुवन्प्रश्नान्कामात्क्रोधाद्भयात्तथा ।
सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति ॥ २.९०.७६ ॥
माहीत असूनही प्रश्नांची उत्तरे न देणारा—कामाने, क्रोधाने किंवा भयाने—स्वतःवर वरुणाचे हजार पाश बांधून घेतो.
2.90.77
साक्षी वा विब्रुवन्साक्ष्यं गोकर्णशिथिलश्वरन् ।
सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्जति ॥ २.९०.७७ ॥
साक्षीदार गोकर्णासारखा ढिलेपणाने खोटी साक्ष देतो, तोही स्वतःवर वरुणाचे हजार पाश बांधून घेतो.
2.90.78
तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते ।
तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमुञ्जसा ॥ २.९०.७८ ॥
त्याचे एक वर्ष पूर्ण झाले की एक पाश सुटतो. म्हणून जाणत्याने सत्यच सरळपणे बोलले पाहिजे.
2.90.79
विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपपद्यते ।
न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥ २.९०.७९ ॥
अधर्माने विद्ध झालेला धर्म जेव्हा सभेत येतो, आणि तेथे विद्ध झालेले सभासद त्याचा काटा काढत नाहीत.
2.90.80
अर्धं हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु ।
पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम् ॥ २.९०.८० ॥
श्रेष्ठ माणूस अर्धे घेतो; कर्त्यांमध्ये पाव भाग असतो; आणि निंद्याची निंदा न करणाऱ्या सभासदांमध्येही पाव भाग असतो.
2.90.81
अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः ।
एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ २.९०.८१ ॥
श्रेष्ठ माणूस निष्पाप होतो; सभासदही मुक्त होतात; जेथे निंद्य गोष्टीची निंदा केली जाते, तेथे पाप कर्त्याकडे जाते.
2.90.82
वितथं तु वदेयुर्ये धर्मं प्रह्लाद पृच्छते ।
इष्टापूर्तं च ते घ्न्ति सप्तसप्त परावरान् ॥ २.९०.८२ ॥
प्रह्लादा, धर्माविषयी विचारले असता जे खोटे बोलतात, ते इष्टापूर्तास आणि वर-खाली असलेल्या सात-सात पूर्वज व वंशजांना नष्ट करतात.
2.90.83
हृतस्वस्य हि यद्दुःखं हतपुत्रस्य चैव यत् ।
ऋणिनः प्रति यच्चैव स्वार्थाद्धष्टस्य चैव यत् ॥ २.९०.८३ ॥
ज्याचे धन हरण झाले त्याचे दुःख, ज्याचा पुत्र मारला गेला त्याचे दुःख; कर्जदाराविषयीचे दुःख; आणि स्वार्थाने धीट झालेल्याविषयीचे दुःख.
2.90.84
स्त्रियाः पत्या विहीनाया राज्ञा ग्रस्तस्य चैव यत् ।
अपुत्रायाश्च यद्दुःखं व्याघ्राघ्रातस्य चैव यत् ॥ २.९०.८४ ॥
पतीविना असलेल्या स्त्रीचे दुःख, आणि राजाने पीडिलेल्याचे दुःख; अपुत्र स्त्रीचे दुःख, आणि वाघाने ओढलेल्याचे दुःख.
2.90.85
अध्यूढायाश्च यद्दुःखं व्याघ्राघ्रातस्य चैव यत् ।
एतानि वै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदिवेश्वराः ॥ २.९०.८५ ॥
अध्यूढेचे जे दुःख आणि वाघाने पकडलेल्याचे जे दुःख — हे सर्व दुःख समान आहे, असे त्रिदिवेश्वरांनी म्हटले आहे.
2.90.86
तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन् ।
समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाच्चेति धारणात् ॥ २.९०.८६ ॥
असत्य बोलणारा ही सर्व दुःखे प्राप्त करतो. डोळ्यासमोर पाहिलेला, ऐकलेला किंवा स्मरणात ठेवलेला — तोच साक्षी.
2.90.87
तस्मात्सत्यं ब्रुवत्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कश्यपस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः पुत्रमब्रवीत् ॥ २.९०.८७ ॥
म्हणून सत्य बोलणारा साक्षी धर्म आणि अर्थ यापासून ढळत नाही. कश्यपाचे वचन ऐकून प्रह्लादाने आपल्या पुत्राला म्हटले.
2.90.88
श्रेयान्सुधन्वा त्वत्तो वै मत्तः श्रेयांस्तथाङ्गिराः ।
माता सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव
विरोचन सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव ॥ २.९०.८८ ॥
सुधन्वा तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; माझ्यापेक्षाही अंगिरा श्रेष्ठ आहेत. हा सुधन्वा तुझ्या प्राणांचा स्वामी आहे. हे विरोचना, हा सुधन्वा तुझ्या प्राणांचा स्वामी आहे.
2.90.89
सुधन्वोवाच ।
पुत्रस्नेहं पिरत्यज्य यस्त्वं धर्मे व्यवस्थितः।
अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेव शतं समाः ॥ २.९०.८९ ॥
सुधन्वा म्हणाला: पुत्रस्नेह सोडून धर्मात स्थिर असलेल्या तुला मी अनुज्ञा देतो; तुझा पुत्र शंभर वर्षे जगो.
2.90.90
एवं वै परमं धर्मं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम् ॥ २.९०.९० ॥
अशा प्रकारे परम धर्म ऐकून सर्व सभासदांनी, कृष्णेच्या प्रश्नानुसार, त्यात काय श्रेष्ठ आहे याचा विचार करावा.
2.90.91
विदुरस्य वचः श्रुत्वा नोचुः किञ्चन पार्थिवाः ।
कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णं दासीं गृहान्नय ॥ २.९०.९१ ॥
विदुराचे वचन ऐकून राजे काहीच बोलले नाहीत. पण कर्ण दुःशासनाला म्हणाला, "कृष्णेला दासी म्हणून घरी घेऊन जा."
2.90.92
तां वेपमानां सव्रीडां प्रलपन्तीं स्म पाण्डवान् ।
दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम् ॥ २.९०.९२ ॥
थरथरत, लाजत, पांडवांना हाक मारून विलाप करणाऱ्या त्या तपस्विनीला दुःशासनाने सभेच्या मध्यभागी ओढले.