মহাভারত · অধ্যায় 2.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.91.1
पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम् ।
विह्वलाऽस्मि कृताऽनेन कर्षता बलिना बलात् ॥ २.९१.१ ॥
আগে যা করা আমার উচিত ছিল তা করিনি, আর এখন যা করণীয় তাও করতে পারছি না। বলবান এই লোকটি বলপূর্বক টেনে আমাকে বিহ্বল করে তুলেছে।
2.91.2
अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि ।
न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया
वैशम्पायन उवाच ॥ २.९१.२ ॥
কুরুদের এই সভায় আমি এঁদের প্রণাম জানাচ্ছি। এটি যেন আমার অপরাধ না হয়, কারণ এ কাজ আমি করিনি।
2.91.3
सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी ।
पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता ॥ २.९१.३ ॥
তার দ্বারা আঘাতপ্রাপ্ত হয়ে, দুঃখে তপস্বিনী সে পড়ে গিয়ে সভায় এভাবে বিলাপ করল — তার অবস্থার অনুপযুক্তভাবে।
2.91.4
स्वयंवरे यास्मि नृपैदृष्टा रङ्गे समागतैः ।
न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य सभां गता ॥ २.९१.४ ॥
স্বয়ংবরে রঙ্গভূমিতে সমবেত রাজাদের দ্বারা আমি দৃষ্ট হয়েছিলাম; পূর্বে অন্য কোথাও দৃষ্ট হইনি এমন আমি আজ এই সভায় এসেছি।
2.91.5
यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे ।
साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टास्मि जनसंसदि ॥ २.९१.५ ॥
ঘরে পূর্বে বায়ু বা সূর্যও যাকে দেখেনি, আমি আজ সভার মাঝখানে, জনসমাবেশে দৃষ্ট হচ্ছি।
2.91.6
यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा ।
स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दूरात्मना ॥ २.९१.६ ॥
ঘরে পূর্বে বায়ুর স্পর্শও যাঁকে পাণ্ডবরা সহ্য করতেন না, সেই আমাকে আজ দুরাত্মার স্পর্শ পাণ্ডবরা সহ্য করছেন।
2.91.7
मृष्यन्ति कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम् ।
स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम् ॥ २.९१.७ ॥
এই কুরুরা তা সহ্য করছে; আমি মনে করি এ কালের পরিবর্তন। পুত্রবধূ ও কন্যার মতো, অযোগ্যা আমাকে এভাবে যন্ত্রণা দেওয়া হচ্ছে।
2.91.8
किंन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा ।
सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम् ॥ २.९१.८ ॥
এর চেয়ে করুণ আর কী হতে পারে? পতিব্রতা, শুভা আমি আজ সভার মাঝখানে আনীত হচ্ছি। রাজাদের ধর্ম আজ কোথায়?
2.91.9
धर्म्यं स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम् ।
स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः ॥ २.९१.९ ॥
পূর্বপুরুষেরা ধর্মমতে নারীকে সভায় আনতেন না, এমন আমরা শুনেছি। কৌরবদের মধ্যে সেই প্রাচীন সনাতন ধর্ম নষ্ট হয়ে গেছে।
2.91.10
कथं हि भार्या पाण्डुनां पार्षतस्य स्वसा सती ।
वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम् ॥ २.९१.१० ॥
পাণ্ডবদের ভার্যা, পার্ষতের (ধৃষ্টদ্যুম্নের) ভগিনী, সতী এবং বাসুদেবের (কৃষ্ণের) সখী আমি কীভাবে রাজাদের এই সভায় আনীত হচ্ছি?
2.91.11
तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम् ।
ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः। ॥ २.९१.११ ॥
ধর্মরাজের এই ভার্যা, সমবর্ণে জন্মা, কৌরবগণ, বলুন সে দাসী না অদাসী; সেই অনুসারে আমি করব।
2.91.12
अयं मां सुदृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः ।
क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः। ॥ २.९१.१२ ॥
এই নীচ, কৌরবদের যশহারী, আমাকে অত্যন্ত কঠোরভাবে যন্ত্রণা দিচ্ছে; আমি তা সহ্য করতে পারি না। এই নীচ কৌরবদের যশ হরণকারী।
2.91.13
जितां वाऽप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपाः ।
तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः ॥ २.९१.१३ ॥
হে কৌরবগণ, রাজারা আমাকে জিতা বা অজিতা যেমন মনে করেন, তেমনই উত্তর চাই; সেটাই আমি করব।
2.91.14
उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः ।
लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः ॥ २.९१.१४ ॥
হে কল্যাণী, আমি বলেছি যে ধর্মের পরম গতি জগতে জ্ঞানী মহাত্মাদেরও জানা সম্ভব নয়।
2.91.15
बलवांश्च यथा धर्मं लोके पश्यति पुरुषः ।
स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः ॥ २.९१.१५ ॥
জগতে বলবান মানুষ যেমন ধর্মকে দেখে, সেই ধর্মই ধর্মের সময়ে অন্যের দ্বারা আহত হয়।
2.91.16
न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्चयात् ।
सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात् ॥ २.९१.१६ ॥
তোমার এই প্রশ্নের নিশ্চিত বিবেচনা আমি করতে পারি না, কারণ এই বিষয় সূক্ষ্ম, গভীর ও গুরুত্বপূর্ণ।
2.91.17
नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता न चिरादिव ।
तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः ॥ २.९१.१७ ॥
নিশ্চয়ই এই কুলের বিনাশ অচিরেই হবে, কারণ সকল কৌরব লোভ ও মোহে নিমগ্ন।
2.91.18
कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशम् ।
धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते येषां नस्त्वं बधूः स्थिता ॥ २.९१.१८ ॥
হে কল্যাণী, যারা উত্তম কুলে জন্মে অত্যন্ত বিপদে আহত হয়েও ধর্মের পথ থেকে বিচ্যুত হয় না, তোমার বধূরূপে আমাদের সেই কুলে তুমি অবস্থান করছ।
2.91.19
उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम् ।
यत्कृच्छ्रमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे ॥ २.९१.१९ ॥
হে পাঞ্চালী, তোমার এই আচরণ এরূপই যথাযথ; দুঃখে পড়েও তুমি কেবল ধর্মের দিকেই তাকাচ্ছ।
2.91.20
एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः ।
शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः ॥ २.९१.२० ॥
দ্রোণ প্রমুখ এই বৃদ্ধ ও ধর্মজ্ঞ ব্যক্তিরাও প্রাণহীনের মতো নত হয়ে শূন্য দেহে দাঁড়িয়ে আছেন।
2.91.21
युधिष्ठिरस्तु प्रश्नोऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः ।
अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याख्यातुमर्हति ॥ २.९१.२१ ॥
এই প্রশ্নে যুধিষ্ঠিরই প্রমাণ, এটাই আমার মত; 'সে জিত হয়নি না জিত হয়েছে' তা তিনি নিজেই ব্যাখ্যা করুন।