মহাভারত · অধ্যায় 2.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.99.1
ततः पराजिताः पार्था वनावासाय दीक्षिताः ।
अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम् ॥ २.९९.१ ॥
তখন পরাজিত পার্থেরা বনবাসের জন্য দীক্ষিত হয়ে যথাক্রমে মৃগচর্ম ও উত্তরীয় গ্রহণ করলেন।
2.99.2
अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यानरिन्दमान् ।
प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत् ॥ २.९९.२ ॥
মৃগচর্মে আবৃত, রাজ্যহারা, শত্রুদমনকারী পাণ্ডবদের বনবাসে যাত্রা করতে দেখে দুঃশাসন বললেন।
2.99.3
प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः ।
पराजिताः पाण्डवेया विपत्तिं परमां गताः ॥ २.९९.३ ॥
মহাত্মা ধৃতরাষ্ট্রপুত্রের চক্র ঘুরতে শুরু করল; পরাজিত পাণ্ডবেরা পরম বিপদে পতিত হল।
2.99.4
अद्य देवाः सम्प्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः ।
गुणज्येष्ठास्तथा श्रेष्ठाः श्रेयांसो यद्वयं परैः ॥ २.९९.४ ॥
আজ দেবতারা সমান, অসমতলহীন পথে চলে গেছেন; গুণে জ্যেষ্ঠ, শ্রেষ্ঠ ও শ্রেয়ান আমরা শত্রুদের দ্বারা পরাজিত হয়েছি।
2.99.5
नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम् ।
मुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ २.९९.५ ॥
পার্থেরা নরকে নিক্ষিপ্ত হলেন, দীর্ঘকাল, অনন্তকাল ধরে; সম্মান ও রাজ্য হারিয়ে শাশ্বত বছরগুলি ধরে বিনষ্ট হলেন।
2.99.6
धनेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः ।
ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवः ॥ २.९९.६ ॥
ধনমত্ত হয়ে যারা ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের উপহাস করেছিল, সেই পাণ্ডবেরা এখন পরাজিত ও ধনহারা হয়ে বনে যাবে।
2.99.7
चित्रान्सन्नाहानवमुञ्चन्तु चैषां ।
वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति
विवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे ।
यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः ॥ २.९९.७ ॥
এদের বিচিত্র বর্ম খুলে ফেলা হোক, আর এদের উজ্জ্বল দিব্য বস্ত্রও। সৌবলের পাশায় পরাজিতদের মতো সকলে মৃগচর্ম পরিধান করুক।
2.99.8
न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा ।
इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा।
ज्ञास्यन्ति तेत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा ।
विपर्यये पाण्ढतिला इवाफलाः ॥ २.९९.८ ॥
লোকে এমন পুরুষ নেই—যাঁরা সর্বদা প্রজ্ঞাবান তাঁরা এটাই জানেন; আজ এই পাণ্ডবেরা নিজেদের চিনবে। বিপর্যয়ে পাণ্ডুর তিলের মতো এরা নিষ্ফল হয়েছে।
2.99.9
इदं हि वासो यदि वेदृशानां ।
मनस्विनां रौरवमाहवेषु
आदीक्षितानामजिनानि यद्व-
द्वलीयसां पश्यत पाण्डवानाम् ॥ २.९९.९ ॥
এমন মনস্বী পুরুষদের যুদ্ধে যদি রুরু-মৃগের চর্মই বস্ত্র হয়—দীক্ষিতদের মৃগচর্মের মতো, বলবান এই পাণ্ডবদেরও তা হয়েছে, তা দেখো।
2.99.10
महाप्राज्ञः सौमकिर्यज्ञसेनः ।
कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय।
अकार्षिद्वै सुकृतं नेह किञ्चित् ।
क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः ॥ २.९९.१० ॥
মহাপ্রাজ্ঞ সোমকবংশীয় যজ্ঞসেন পাণ্ডবদের পাঞ্চালী কন্যা দান করে এখানে কোনো পুণ্যকর্মই করেননি; যাজ্ঞসেনীর পতি পৃথাপুত্রেরা ক্লীব।
2.99.11
सूक्ष्मप्रावारानजिनोत्तरीयान् ।
दृष्ट्वाऽरण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान्।
कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि ।
पतिं वृणीष्वेह यमन्यमिच्छसि ॥ २.९९.११ ॥
সূক্ষ্ম উত্তরীয় ও মৃগচর্ম পরিহিত, অরণ্যে নিঃস্ব ও আশ্রয়হীন এদের দেখে, হে যাজ্ঞসেনী, তুমি কিসে আনন্দ পাবে? এখানে তুমি যাকে ইচ্ছা করো, অন্য কাউকে পতি রূপে বরণ করো।
2.99.12
एते हि सर्वे कुरवः समेताः ।
क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः।
एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे ।
न त्वां नयेत्कालविपर्ययोऽयम् ॥ २.९९.१२ ॥
এখানে সমবেত কুরুগণ সকলেই ক্ষমাশীল, সংযমী, প্রচুর ধনসম্পন্ন। এদের মধ্যে একজনকে পতি রূপে বরণ করো; এই কালবিপর্যয় যেন তোমাকে পথভ্রষ্ট না করে।
2.99.13
यथाऽफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः ।
तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि ॥ २.९९.१३ ॥
ফলহীন নপুংসক তিলের মতো, চর্মময় মৃগের মতো, কাকযবের মতো—পাণ্ডবরা সকলেই তেমনই।
2.99.14
किं पाण्डवांस्ते पतितानुपास्य ।
मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य।
एवं नृशंसः परुषाणि पार्था-
नश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ॥ २.९९.१४ ॥
পতিত পাণ্ডবদের সেবা করে তোমার কী লাভ? নপুংসক তিলের সেবায় পরিশ্রম বৃথা। এভাবে নৃশংস ধৃতরাষ্ট্রপুত্র পার্থদের কঠোর কথা শুনিয়েছিল।
2.99.15
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी ।
निर्भर्त्स्योच्चैः सन्निगृह्यैव रोषात्।
उवाच चैनं सहसैवोपगम्य ।
सिंहो यथा हैमवतः शृगालम् ॥ २.९९.१५ ॥
তা শুনে অত্যন্ত ক্রুদ্ধ ভীমসেন উচ্চস্বরে তিরস্কার করলেন; ক্রোধ সংবরণ করে সহসা তার কাছে গিয়ে বললেন—হিমালয়ের সিংহ যেমন শিয়ালকে বলে।
2.99.16
क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे ।
गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे ॥ २.९९.१६ ॥
হে ক্রূর, পাপীদের সঙ্গী, তুমি নিষ্ফল কথা বলছ। গান্ধারের পাশাখেলার বিদ্যাতেই তুমি রাজাদের মাঝে আত্মশ্লাঘা করছ।
2.99.17
यथा तुदसि मर्माणि वाक्छरैरिह नो भृशम् ।
तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे ॥ २.९९.१७ ॥
তুমি এখানে বাক্যবাণে আমাদের মর্মস্থানে নির্মমভাবে আঘাত করছ, তেমনই আমি যুদ্ধে তোমার মর্মস্থান ছিন্ন করে তোমাকে স্মরণ করিয়ে দেব।
2.99.18
ये च त्वामनुवर्तन्ते क्रोधलोभवशानुगाः ।
गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेताऽस्मि यमसादनम् ॥ २.९९.१८ ॥
যারা ক্রোধ ও লোভের বশে তোমাকে অনুসরণ করে এবং তোমাকে রক্ষা করে, তাদের সকলকে তাদের অনুচরসহ আমি যমালয়ে নিয়ে যাব।
2.99.19
एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं ।
दुःशासनस्तं परिनृत्यति स्म।
मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं ।
गौर्गौरिति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः ॥ २.९९.१९ ॥
এইভাবে কথা বলতে থাকা, মৃগচর্মধারী তাকে দুঃশাসন নেচে নেচে উপহাস করল। কুরুদের মাঝে, ধর্মে আবদ্ধ পথের পথিক সেই ভীমকে নির্লজ্জভাবে 'গৌ, গৌ' বলে ডাকতে লাগল।
2.99.20
नृशंस परुषं वक्तुं दुःशासन त्वया ।
निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमर्हति ॥ २.९९.२० ॥
হে নৃশংস দুঃশাসন, তোমার কঠোর কথা বলা শোভা পায় না। প্রতারণায় ধন লাভ করে কে আত্মশ্লাঘা করার যোগ্য?
2.99.21
मैव स्म सुकृतां लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः ।
यदि वक्षो हि ते भित्त्वा न पिबेच्छोणितं रणे ॥ २.९९.२१ ॥
যুদ্ধে যদি তোমার বক্ষ বিদীর্ণ করে তোমার রক্ত পান না করি, তবে বৃকোদর পাণ্ডুপুত্র যেন পুণ্যবানদের লোকে না যায়।
2.99.22
धार्तराष्ट्रान्रणे हत्त्वा मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
शमं गन्ताऽस्मि नचिरात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ २.९९.२२ ॥
যুদ্ধে ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রদের বধ করে, সমস্ত ধনুর্ধরদের চোখের সামনে, শীঘ্রই আমি শান্তি লাভ করব — এ কথা তোমাকে সত্যই বলছি।
2.99.23
तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं ।
दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात्।
गतिं स्वगत्याऽनुचकार मन्दो ।
निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः ॥ २.९९.२३ ॥
সিংহের মতো গতিবিশিষ্ট ভীমসেনের গতি, মূর্খ দুর্যোধন আনন্দে খেলাচ্ছলে অনুকরণ করল — পাণ্ডবরা সভা থেকে বেরিয়ে যাওয়ার সময়।
2.99.24
नैतावता कृतमित्यब्रवीत्तं ।
वृकोदरः सन्निवृत्तार्धकायः।
शीघ्रं हि त्वां निहतं सानुबन्धं ।
संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ ॥ २.९९.२४ ॥
'এতে কিছুই হয়নি' — এই বলে বৃকোদর (ভীম) শরীরের অর্ধেক ঘুরিয়ে তাকে বলল: 'ওহে মূঢ়, শীঘ্রই তোমাকে ও তোমার অনুচরদের নিহত বলে স্মরণ করিয়ে আমি উত্তর দেব।'
2.99.25
एवं समीक्ष्यात्मनि चावमानं ।
नियम्य मन्युं बलवान्स मानी।
राजानुगः संसदि कौरवाणां ।
विनिष्कामन्वाक्यमुवाच भीमः ॥ २.९९.२५ ॥
নিজের অপমান বুঝে বলবান ও মানী ভীম ক্রোধ দমন করল; রাজার অনুগামী হয়ে, কৌরবদের সভা থেকে বেরিয়ে যেতে যেতে সে এই কথাগুলি বলল।
2.99.26
अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनञ्जयः ।
शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति ॥ २.९९.२६ ॥
আমি দুর্যোধনকে বধ করব; ধনঞ্জয় (অর্জুন) কর্ণকে বধ করবেন; পাশা-খেলোয়াড় শকুনিকে সহদেব বধ করবে।
2.99.27
इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः ।
सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति ॥ २.९९.२७ ॥
আর আমি সভার মাঝে এই বড় কথা আবারও বলছি — আমাদের যুদ্ধ যা হবে, দেবতারা তা সত্য করবেন।
2.99.28
सुयोधनमिमं पापं हन्ताऽस्मि गदया युधि ।
शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले ॥ २.९९.२८ ॥
যুদ্ধে গদা দিয়ে আমি এই পাপী সুযোধনকে বধ করব; তার মাথা পায়ে করে ভূমিতে রাখব।
2.99.29
वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः ।
दुःशासनस्य रुधिरं पाताऽस्मि मृगराडिव ॥ २.९९.२९ ॥
বাক্যেই শূর, রূঢ় ও দুরাত্মা দুঃশাসনের রক্ত আমি সিংহের মতো পান করব।
2.99.30
भीमसेन न ते सन्ति येषां वैरं त्वया त्विह ।
मत्ता मृगेषु सुखिनो न बुद्ध्यन्ते महद्भयम् ॥ २.९९.३० ॥
হে ভীমসেন, এখানে তোমার সঙ্গে যাদের শত্রুতা, তারা তোমার আপনজন নয়। হরিণদের মধ্যে মত্ত ও সুখী মানুষ মহাভয় বোঝে না।
2.99.31
नैवं वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम् ।
इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति ॥ २.९९.३१ ॥
হে ভীম, কথায় এভাবে স্থির করা সংকল্প সাধুরা বোঝেন না। এখন থেকে চতুর্দশ বছরে যা ঘটবে, তারা দেখবেন।
2.99.32
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ २.९९.३२ ॥
দুর্যোধন, কর্ণ, দুরাত্মা শকুনি এবং দুঃশাসনসহ চারজনের রক্ত ভূমি পান করবে।
2.99.33
असूयितारं द्रष्टारं प्रवक्तारं विकत्थनम् ।
भीमसेन नियोगात्ते हन्ताहं कर्णमाहवे ॥ २.९९.३३ ॥
ঈর্ষাপরায়ণ, আত্মপ্রশংসাকারী ও বাচাল কর্ণকে, হে ভীমসেন, তোমার আদেশে আমি যুদ্ধে বধ করব।
2.99.34
अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया ।
कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्ताऽस्मि पत्रिभिः ॥ २.९९.३४ ॥
ভীমের প্রিয়কামনায় অর্জুন প্রতিজ্ঞা করেন: যুদ্ধে কর্ণ ও তাঁর অনুচরদের বাণে বধ করব।
2.99.35
ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः ।
तांश्च सर्वानहं बाणैर्नेताऽस्मि यमसादनम् ॥ २.९९.३५ ॥
যে অন্য রাজারা বুদ্ধির মোহে আমার বিরুদ্ধে যুদ্ধ করবেন, তাঁদের সবাইকে বাণে যমালয়ে পাঠাব।
2.99.36
चलेद्वि हिमवान्स्थानान्निष्प्रभः स्याद्दिवाकरः ।
शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि ॥ २.९९.३६ ॥
আমার সত্য যদি বিচলিত হয়, তবে হিমালয় তার স্থান থেকে সরে যাক, সূর্য প্রভাহীন হোক, চাঁদের শীতলতা নষ্ট হোক।
2.99.37
न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे ।
दुर्योधनोऽभिसत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति ॥ २.९९.३७ ॥
এখন থেকে চতুর্দশ বর্ষে দুর্যোধন যদি রাজ্য ফিরিয়ে না দেয়, তবে এটাই সত্য হবে।
2.99.38
इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः ।
प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान् ॥ २.९९.३८ ॥
অর্জুন এরূপ বললে, মাদ্রীর শ্রীমান পুত্র প্রতাপশালী সহদেব তাঁর বিশাল বাহু উত্তোলন করলেন।
2.99.39
सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत् ।
क्रोधसंरक्तनयनो निः श्वसन्निव पन्नगः ॥ २.९९.३९ ॥
সৌবলের (শকুনির) বধ কামনা করে, ক্রোধে রক্তবর্ণ নয়নে, সাপের মতো নিঃশ্বাস ফেলতে ফেলতে সহদেব এই কথা বললেন।
2.99.40
अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर ।
नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः ॥ २.९९.४० ॥
হে মূঢ়, গান্ধারদের যশ-অপহারী! তুমি যাদের পাশা মনে করছ, তারা পাশা নয়; এগুলি যুদ্ধে তোমার দ্বারা নির্বাচিত শাণিত বাণ।
2.99.41
यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम् ।
कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः ॥ २.९९.४१ ॥
ভীম তোমাকে ও তোমার বান্ধবদের লক্ষ্য করে যেমন বলেছিলেন, সেই কর্মের কর্তা আমিই। এখন তোমার সমস্ত কর্তব্য সর্বতোভাবে সম্পন্ন করো।
2.99.42
हन्ताऽस्मि तरसा युद्धे त्वामेवहे सबान्धवम् ।
यदि स्थास्यसि सङ्ग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल ॥ २.९९.४२ ॥
হে সৌবল, যদি তুমি বান্ধবদের সঙ্গে যুদ্ধে ক্ষত্রিয়ধর্ম অনুসারে দাঁড়াও, তবে আমি তোমাকে ও তোমার বান্ধবদের যুদ্ধে দ্রুত বধ করব।
2.99.43
सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशाम्पते ।
दर्शनीयतमो नॄणामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.९९.४३ ॥
হে বিশাংপতি! সহদেবের বাক্য শুনে মানুষের মধ্যে সর্বাপেক্ষা সুদর্শন নকুলও এই কথা বললেন।
2.99.44
सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः ।
यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये ॥ २.९९.४४ ॥
এই দ্যূতে ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রেরা যজ্ঞসেনের এই কন্যাকে রূঢ় বাক্য শুনিয়েছিল। দুর্যোধনের প্রিয় হয়ে যারা দাঁড়িয়ে ছিল, তারাই সেই।
2.99.45
तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्षून्कालनोदितान् ।
गमयिष्यामि भूयिष्ठानहं वैवस्वतक्षयम् ॥ २.९९.४५ ॥
কালের দ্বারা প্রেরিত, মৃত্যু-কামী সেই দুরাচারী ধৃতরাষ্ট্র-পুত্রদের আমি বহু সংখ্যায় যমলোকে পাঠাব।
2.99.46
उलूकं च दुरात्मानं सौबलस्य सुतं प्रियम् ।
क्रूरं हन्ताऽस्मि समरे तं वै क्रूरं नराधमम् ॥ २.९९.४६ ॥
দুরাত্মা উলূক, সৌবলের প্রিয় পুত্র, সেই ক্রূর ও নরাধমকে আমি যুদ্ধে অবশ্যই বধ করব।
2.99.47
निदेशाद्धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन् ।
निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्ताऽस्मि नचिरादिव ॥ २.९९.४७ ॥
ধর্মরাজের আদেশে এবং দ্রৌপদীর পথ অনুসরণ করে আমি অচিরেই পৃথিবীকে ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রশূন্য করব।
2.99.48
एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः ।
प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन् ॥ २.९९.४८ ॥
এইভাবে দীর্ঘবাহু সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ সকলে বহু প্রতিজ্ঞা করে ধৃতরাষ্ট্রের কাছে গেলেন।