महाभारत · अध्याय 3.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.100.1
ततः स वज्री बलभिद्दैवतैरभिरक्षितः ।
आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी ॥ ३.१००.१ ॥
तब वज्रधारी, बल के संहारक, देवताओं द्वारा चारों ओर से रक्षित वे (इन्द्र) वहाँ पहुँचे, जहाँ वृत्र खड़ा था और द्युलोक तथा पृथ्वी को आवृत किए हुए था।
3.100.2
कालकेयैर्महाकायै समन्तादभिरक्षितम् ।
समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैरिव पर्वतैः ॥ ३.१००.२ ॥
महाकाय कालकेयों द्वारा चारों ओर से रक्षित (वृत्र), जो उठाए हुए शस्त्रों से युक्त थे, मानो शिखरों वाले पर्वत हों।
3.100.3
ततो युद्धं समभवद्देवानां दानवैः सह ।
मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ॥ ३.१००.३ ॥
तब देवताओं और दानवों के बीच युद्ध छिड़ गया। हे भरतश्रेष्ठ, एक क्षण के लिए वह महान युद्ध लोकों को भयभीत करने वाला था।
3.100.4
उद्यतप्रतिविद्धानां स्वङ्गानां वीरबाहुभिः ।
आसीत्सुतुमुः शब्दः शरीरेष्वभिपात्यताम् ॥ ३.१००.४ ॥
वीर बाहुओं द्वारा उठाए और प्रहार किए गए अंगों के शरीरों पर गिरने से एक भयंकर कोलाहल उठा।
3.100.5
शिरोभिः प्रपतद्भिश्चाप्यन्तरिक्षान्महीतलम् ।
तालैरिव महाराज वृन्ताद्भ्रष्टैरदृश्यत ॥ ३.१००.५ ॥
हे महाराज, सिरों के साथ आकाश से पृथ्वी पर गिरते हुए (वे) ऐसे दिखे जैसे डंठल से टूटे हुए ताड़-फल हों।
3.100.6
ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः ।
त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ॥ ३.१००.६ ॥
स्वर्णकवच धारण किए, परिघ नामक अस्त्र लिए वे कालेय देवताओं पर टूट पड़े, मानो दावानल से झुलसे हुए पर्वत हों।
3.100.7
तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् ।
न शेकुस्त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ३.१००.७ ॥
उनके वेगवान् संयुक्त आक्रमण का वेग गोद सकने में देवता असमर्थ रहे, और टूटकर भय से भाग निकले।
3.100.8
तान्दृष्ट्वा द्रवतो भीतान्सहस्राक्षः पुरंदरः ।
वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महदाविशत् ॥ ३.१००.८ ॥
उन्हें भागते और भयभीत देखकर सहस्राक्ष पुरंदर इन्द्र पर, और वृत्र के बढ़ते रहने पर, महान् मोह छा गया।
3.100.9
तं शक्तं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः ।
जगाम शरणं शीघ्रं तं तु नारायणं प्रभुम् ॥ ३.१००.९ ॥
मोह से ग्रस्त इन्द्र को देखकर सनातन विष्णु शीघ्र ही शरण के लिए उन प्रभु नारायण के पास गए।
3.100.10
तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः ।
स्वतेजो व्यदधच्छक्रे बलमस्य विवर्धयन् ॥ ३.१००.१० ॥
मोह से ग्रस्त उस इन्द्र को देखकर सनातन विष्णु ने इन्द्र में अपना तेज स्थापित किया, और उसका बल बढ़ाया।
3.100.11
विष्णुना गोपितं शक्रं दृष्ट्वादेवगणास्ततः ।
स्वं स्वंतेजः समादध्युस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ३.१००.११ ॥
विष्णु द्वारा रक्षित इन्द्र को देखकर देवगण ने तब अपना-अपना तेज धारण किया, और उसी प्रकार निर्मल ब्रह्मर्षियों ने भी।
3.100.12
स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्बलवान्समपद्यत ॥ ३.१००.१२ ॥
विष्णु, देवताओं और महाभाग ऋषियों द्वारा पुष्ट किए जाने पर वह इन्द्र बलवान् हो गया।
3.100.13
ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु ।
ननाद वृत्रो महतो निनादान्।
तस् प्रणादेन धरा दिशश्च ।
खं द्यौर्नगाश्चापि चचाल सर्वम् ॥ ३.१००.१३ ॥
बल में स्थित त्रिदशाधिपति को जानकर वृत्र ने महान गर्जनाएँ कीं। उसकी उस गर्जना से पृथ्वी, दिशाएँ, आकाश, द्युलोक और पर्वत भी, सब कुछ काँप उठा।
3.100.14
ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः ।
श्रुत्वा रवं घोररूपं महान्तम्।
भये निमग्नस्त्वरितो मुमोच ।
वज्रं महत्तस्य वधाय राजन् ॥ ३.१००.१४ ॥
तब महेन्द्र अत्यन्त व्यथित होकर उस महान और घोर रूपवाले गर्जन को सुनकर भय में डूबे हुए शीघ्र ही उसके वध के लिए महान वज्र छोड़ बैठे, हे राजन्।
3.100.15
स चक्रवज्राभिहतः पपात ।
महासुरः काञ्चनमाल्यधारी।
यथा महाशैलवरः पुरस्ता-
त्स मन्दरो विष्णुकराद्विमुक्तः ॥ ३.१००.१५ ॥
चक्र और वज्र से आहत होकर वह महान असुर, स्वर्णमाला धारण किए हुए, गिर पड़ा, जैसे विष्णु के हाथ से छूटा हुआ महान पर्वत मन्दर पहले गिरा था।
3.100.16
तस्मिन्हते दैत्यवरे भयार्तः ।
शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम्।
वज्रं न मेने स्वकराद्विमुक्तं ।
वृत्रं भयाच्चापि हतं न मेने ॥ ३.१००.१६ ॥
उस श्रेष्ठ दैत्य के मारे जाने पर भय से पीड़ित शक्र एक सरोवर में प्रवेश करने दौड़ पड़े। अपने हाथ से छूटे वज्र को उन्होंने न माना, और भय के कारण वृत्र के मारे जाने पर भी विश्वास न किया।
3.100.17
सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टा ।
महर्षयश्चन्द्रमभिष्टुवन्तः।
वृत्रं हतं संददृशुः पृथिव्यां ।
वज्राहतं शैलमिवावदीर्णम् ॥ ३.१००.१७ ॥
सभी देवता प्रसन्न और हर्षित हो उठे, और महर्षि चन्द्रमा की स्तुति करते हुए पृथ्वी पर वज्र से आहत, विदीर्ण पर्वत के समान गिरे हुए वृत्र को मारा गया देखा।
3.100.18
सर्वांश्च दैत्यांस्त्वरिताः समेत्य ।
जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान्।
ते वध्यमानास्त्रिदशैः समेतैः ।
समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ताः ॥ ३.१००.१८ ॥
देवताओं ने शीघ्रता से एकत्र होकर सभी दैत्यों का वध किया। वृत्र के वध से पीड़ित वे (दैत्य) एकत्र हुए देवताओं द्वारा मारे जाते हुए भय से व्याकुल होकर समुद्र में ही प्रवेश कर गए।
3.100.19
प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं ।
झषाकुलं नक्रसमाकुलं च।
तदा स्म मन्त्रं सहिताः प्रचक्रु-
स्त्रैलोक्यनाशार्थमभिप्रयत्नात् ॥ ३.१००.१९ ॥
अप्रमेय, मछलियों और मगरमच्छों से भरे उस समुद्र में प्रवेश करके, तब वे एकत्र होकर तीनों लोकों के नाश के लिए भली-भाँति प्रयत्नपूर्वक मन्त्रणा करने लगे।
3.100.20
तत्रस्म केचिन्मतिनिश्चयज्ञा-
स्तांस्तानुपयानुपवर्णयन्ति।
तेषां तु तत्रक्रमकालयोगा-
द्धोरा मतिश्चिन्तयतां बभूव ॥ ३.१००.२० ॥
वहाँ कुछ निश्चय-बुद्धि जानने वाले लोग उन-उन उपायों का वर्णन करते थे; परन्तु उनमें से, क्रम और समय के संयोग से, सोचने वालों के मन में एक भयानक विचार उत्पन्न हुआ।
3.100.21
ये सन्ति विद्यातपसोपपन्ना-
स्तेषां विनाशः प्रथमं तु कार्यः।
लोका हि सर्वे तपसा ध्रियन्ते ।
तस्मात्त्वरध्वं तपसः क्षयाय ॥ ३.१००.२१ ॥
जो विद्या और तप से सम्पन्न हैं, उनका विनाश पहले करना चाहिए, क्योंकि सभी लोक तप से ही धारण किए जाते हैं। इसलिए तप के नाश के लिए शीघ्रता करो।
3.100.22
येसन्ति केचिच्च वसुंधरायां ।
तपस्विनो धर्मविदश् तज्ज्ञाः।
तेषां वधः क्रियतां क्षिप्रमेव ।
तेषु प्रनष्टेषु जगत्प्रनष्टम् ॥ ३.१००.२२ ॥
जो कुछ तपस्वी, धर्म को जानने वाले और उसके ज्ञाता पृथ्वी पर हैं, उनका वध शीघ्र ही किया जाए। उनके नष्ट होने पर जगत् नष्ट हो जाएगा।
3.100.23
एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा ।
जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः।
दुर्गं समाश्रित्य महोर्मिमन्तं ।
रत्नाकरं वरुणस्यालयं स्म ॥ ३.१००.२३ ॥
इस प्रकार वे सब, बुद्धि और भावना खोकर, संसार के विनाश में अत्यन्त हर्षित होकर, विशाल लहरों वाले रत्नाकर, वरुण के निवास, दुर्गम समुद्र का आश्रय लेते थे।