महाभारत · अध्याय 3.107
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.107.1
तेतं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाः ।
अनादृत् महात्मानं कपिलं कालचोदिताः ॥ ३.१०७.१ ॥
राजा, तो घोडा पाहून ते आनंदाने रोमांचित होऊन, कालप्रेरित होऊन, महात्मा कपिलांचा अनादर करत पुढे गेले.
3.107.2
संफुद्धाः संप्रधावन्त वाजिग्रहणकाङ्क्षिणः ।
ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः ॥ ३.१०७.२ ॥
घोडा पकडण्याच्या इच्छेने क्षुब्ध होऊन ते धावले. तेव्हा, हे महाराजा, मुनिश्रेष्ठ कपिल क्रुद्ध झाले.
3.107.3
वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिपुङ्गवम् ।
स चक्षुर्विकतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन् ॥ ३.१०७.३ ॥
ज्याला लोक वासुदेव म्हणतात, त्या मुनिश्रेष्ठ कपिलांनी डोळे विकृत करून त्यांच्यावर तेज सोडले.
3.107.4
ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान् ।
षष्टिं रतानि सहस्राणि युगपन्मुनिसत्तमः ॥ ३.१०७.४ ॥
अत्यंत तेजस्वी त्या मुनिश्रेष्ठांनी मंदबुद्धी सगरपुत्रांपैकी साठ हजारांना एकाच वेळी जाळले.
3.107.5
तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः ।
सगरान्तिकमागत्य तच्च तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३.१०७.५ ॥
ते भस्म झालेले पाहून महातपस्वी नारद सगराजवळ आले आणि ते सर्व त्यांना सांगितले.
3.107.6
स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम् ।
महूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत् ॥ ३.१०७.६ ॥
मुनींच्या मुखातून निघालेले ते भयंकर वचन ऐकून राजा क्षणभर उदास होऊन स्थाणूच्या (शिवाच्या) वचनाचा विचार करू लागला.
3.107.7
स पुत्रनिधनोत्थेन दुःखेन समभिप्लुतः ।
आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत् ॥ ३.१०७.७ ॥
पुत्रांच्या नाशामुळे उद्भवलेल्या दुःखाने तो व्याकुळ झाला. स्वतःलाच धीर देऊन तो घोड्याविषयीच विचार करू लागला.
3.107.8
अशुमन्तं समाहूय असमञ्जसुतं तदा ।
पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.१०७.८ ॥
तेव्हा भरतश्रेष्ठाने असमंजाचा पुत्र आणि आपला नातू अंशुमान याला बोलावून हे वचन सांगितले.
3.107.9
षष्टिस्तात सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम् ।
कापिलं तेज आसाद्य मत्कृतेनिधनं गताः ॥ ३.१०७.९ ॥
हे वत्सा, अमर्याद तेजस्वी साठ हजार पुत्र माझ्यामुळे कपिलाच्या तेजाचा सामना करून नाश पावले.
3.107.10
तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयाऽनघ ।
धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता ॥ ३.१०७.१० ॥
हे वत्सा, हे निष्पापा, धर्माचे रक्षण करीत आणि नगरवासीयांचे हित इच्छिताना मी तुझ्या पित्यालाही त्यागले होते.
3.107.11
किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम् ।
त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३.१०७.११ ॥
हे तपोधना, राजांमध्ये सिंह असलेल्या सगराने आपल्या स्वतःच्या वीर पुत्राला, ज्याला त्यागणे कठीण होते, कोणत्या कारणाने त्यागले? ते मला सांगा.
3.107.12
असमञ्ज इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत् ।
यं शैव्या जनयामास पौराणां स हि दारकान् ॥ ३.१०७.१२ ॥
सगराला असमंज नावाचा प्रसिद्ध पुत्र होता; त्याला शैव्येने जन्म दिला होता. तो नगरवासीयांच्या बालकांना खरोखरच छळत असे.
3.107.13
क्रीडतः सहसाऽऽसाद्य तत्रतत्र महीपते ।
चूडासु क्रोशतो गृह्यनद्यां चिक्षेप दुर्बलान् ॥ ३.१०७.१३ ॥
हे महीपते! खेळत असताना त्याने अचानक इकडे-तिकडे जाऊन, रडणाऱ्या दुर्बल बालकांना शेंड्यांना धरून नदीत फेकले.
3.107.14
ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः ।
सगरं चाभ्यभाषन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ३.१०७.१४ ॥
मग भय आणि शोकाने व्याकूळ झालेले सर्व नागरिक एकत्र येऊन, हात जोडून उभे राहिले आणि सगराशी बोलले.
3.107.15
त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयात् ।
असमञ्जभयाद्धोरात्ततो नस्त्रातुनर्हसि ॥ ३.१०७.१५ ॥
हे महाराज! शत्रुसैन्यादी भयांपासून आणि असमंजाच्या घोर भयापासून तूच आमचा रक्षक आहेस; म्हणून आमचे रक्षण करणे तुला योग्य आहे.
3.107.16
पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः ।
मुहूर्तं विमना भूत्वासचिवानिदमब्रवीत् ॥ ३.१०७.१६ ॥
पौरांचे ते घोर शब्द ऐकून नृपश्रेष्ठ सगर क्षणभर खिन्न मनाचा झाला आणि आपल्या मंत्र्यांना असे म्हणाला.
3.107.17
असमञ्ज पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम् ।
यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीध्रं विधीयताम् ॥ ३.१०७.१७ ॥
माझा पुत्र असमंज आजच नगरातून हद्दपार करावा. जर तुम्हाला माझे प्रिय कार्य करायचे असेल तर हे लवकर पार पाडा.
3.107.18
एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप ।
यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाऽऽज्ञापितवान्नृपः ॥ ३.१०७.१८ ॥
हे नराधिपा! नरेंद्राने असे सांगितल्यावर ते मंत्री राजाने आज्ञापिल्याप्रमाणेच घाईने तसे करते झाले.
3.107.19
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना ।
पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः ॥ ३.१०७.१९ ॥
महात्मा सगराने नागरिकांच्या हितासाठी आपल्या पुत्राला कसे हद्दपार केले, हे सर्व तुला सांगितले.
3.107.20
अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण हि ।
तत्ते सर्वंप्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे ॥ ३.१०७.२० ॥
महाधनुर्धर अंशुमानाला सगराने जे सांगितले होते ते सर्व मी तुला सांगेन; माझे ऐक.
3.107.21
पितुश् तेऽहंत्यागेन पुत्राणां निधनेन च ।
अलाभेन तथाऽश्वस् परितप्यामि पुत्रक ॥ ३.१०७.२१ ॥
वत्सा, तुझा त्याग, पुत्रांचा मृत्यू आणि घोडा न मिळणे यामुळे मी संतप्त आहे.
3.107.22
तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम् ।
हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर ॥ ३.१०७.२२ ॥
म्हणून, दुःखाने संतप्त आणि यज्ञविघ्नाने मोहित झालेल्या मला, हे नातवा, घोडा परत आणून नरकातून वाचव.
3.107.23
अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरण महात्मना ।
जगाम दुःखात्तं देशं यत्रवै दारिता मही
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवं स सागरो राजन्पूरितोऽगस्त्यदूपितः
जगाम दुःखात्तं देशं यत्रवै दारिता मही ॥ ३.१०७.२३ ॥
महात्मा सगराने असे सांगितल्यावर अंशुमान त्या दुःखी देशात गेला जिथे पृथ्वी फाटली होती. तू मला जे विचारतोस ते सर्व तुला सांगितले. हे राजा, अगस्त्याने दूषित होऊन भरलेला तो सागर त्या दुःखी देशात गेला जिथे पृथ्वी फाटली होती.
3.107.24
स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह ।
अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम् ॥ ३.१०७.२४ ॥
तो त्याच मार्गाने सागरात शिरला आणि महात्मा कपिल व तो घोडा त्याने पाहिला.
3.107.25
स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृपिसत्तमम् ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत् ॥ ३.१०७.२५ ॥
त्या तेजाच्या राशीला, प्राचीन ऋषिश्रेष्ठाला पाहून त्याने मस्तक भूमीला टेकवून नमस्कार केला आणि आपले कार्य त्यांना निवेदन केले.
3.107.26
ततः प्रीतो महाराज कपिलोंऽशुमतोऽभवत् ।
उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोस्मीति भारत ॥ ३.१०७.२६ ॥
तेव्हा हे महाराजा, कपिल अंशुमानावर प्रसन्न झाले. त्या धर्मात्म्याने त्याला म्हटले, हे भारता, मी वरदाता आहे.
3.107.27
स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् ।
द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावनेच्छया ॥ ३.१०७.२७ ॥
त्याने तेथे प्रथम यज्ञासाठी घोडा मागितला; दुसरे, पितरांना पवित्र करण्याच्या इच्छेने पाणी मागितले.
3.107.28
तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुङ्गवः ।
ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ ॥ ३.१०७.२८ ॥
महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ कपिल त्याला म्हणाले: तुझे कल्याण असो; हे निष्पापा, तू जे जे मागशील ते मी तुला देईन.
3.107.29
त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् ।
त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता ॥ ३.१०७.२९ ॥
तुझ्यात क्षमा, धर्म आणि सत्यही प्रतिष्ठित आहेत; तुझ्यामुळे सगर कृतार्थ झाला, तुझ्यामुळे पिता पुत्रवान झाला.
3.107.30
तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः ।
शलभत्वं गता ये ते मम क्रोधहुताशने ॥ ३.१०७.३० ॥
तुझ्याच प्रभावाने सगराचे पुत्र स्वर्गाला जातील; जे माझ्या क्रोधाग्नीत पडून टोळाच्या अवस्थेला प्राप्त झाले होते, तेच.
3.107.31
पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति ।
पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम् ॥ ३.१०७.३१ ॥
तुमचा नातू सागरांना पवित्र करण्यासाठी महेश्वराला प्रसन्न करून स्वर्गातून त्रिपथगा गंगेला आणेल.
3.107.32
हयं नयस्व भद्रं ते याज्ञिं नरपुङ्गव ।
यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः ॥ ३.१०७.३२ ॥
हे नरश्रेष्ठा, तुझे कल्याण असो; यज्ञासाठीचा हा घोडा घेऊन जा. हे वत्सा, महात्मा सगराचा यज्ञ पूर्ण होवो.
3.107.33
अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना ।
आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः ॥ ३.१०७.३३ ॥
महात्मा कपिलांनी असे सांगितल्यावर अंशुमान घोडा घेऊन महात्म्याच्या यज्ञमंडपात आला.
3.107.34
सोभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः ।
मूर्ध्नि तनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वंनय्वेदयत् ॥ ३.१०७.३४ ॥
त्याने महात्मा सगराच्या चरणांना वंदन केले; मग त्यांनी डोक्यावर हात ठेवून आलिंगन दिले आणि त्याने सर्व काही निवेदन केले.
3.107.35
यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा ।
तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम् ॥ ३.१०७.३५ ॥
सागरांचा विनाश त्याने जसे पाहिले आणि ऐकले होते तसेच सांगितले; यज्ञमंडपात आलेला तो घोडाही त्याने दाखवला.
3.107.36
तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत् ।
अंशुमन्तं च संपूज्यसमापयत तं क्रतुम् ॥ ३.१०७.३६ ॥
हे ऐकून सगर राजाने पुत्रांमुळे झालेले दुःख सोडून दिले; अंशुमानाचा सन्मान करून त्याने तो यज्ञ पूर्ण केला.
3.107.37
समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः ।
पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम् ॥ ३.१०७.३७ ॥
यज्ञ समाप्त झाल्यावर सर्व देवांनी सन्मानित केलेल्या सगराने वरुणाचे निवासस्थान असलेल्या समुद्राला आपला पुत्र म्हणून निश्चित केले.
3.107.38
प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः ।
पौत्रे भारं समवेश्य जगाम त्रिदिवं तदा ॥ ३.१०७.३८ ॥
दीर्घकाळ राज्य करून कमलनयन राजाने नातवावर भार सोपवला आणि मग तो स्वर्गाला गेला.
3.107.39
अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम् ।
प्रशशास महाराज यथैवास् पितामहः ॥ ३.१०७.३९ ॥
धर्मात्मा अंशुमानानेही, हे महाराजा, सागराने मेखला घातलेल्या पृथ्वीवर आपल्या आजोबांप्रमाणेच राज्य केले.
3.107.40
तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित् ।
तस्मिन्राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः ॥ ३.१०७.४० ॥
त्याला दिलीप नावाचा धर्मज्ञ पुत्र झाला. त्याच्यावर राज्य सोपवून अंशुमानही राहिला.
3.107.41
दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत् ।
पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत् ॥ ३.१०७.४१ ॥
मग दिलीपाने पूर्वजांचा मोठा मृत्यू ऐकून दुःखाने संतप्त होऊन त्यांच्या गतीचा विचार केला.
3.107.42
गङ्गावतरणए यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः ।
न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम् ॥ ३.१०७.४२ ॥
गंगेच्या अवतरणासाठी राजाने अत्यंत मोठा प्रयत्न केला, परंतु आपल्या बलानुसार प्रयत्न करूनही त्याला तिला खाली आणता आले नाही.
3.107.43
तस् पुत्र समभवच्छ्रीमान्धर्मपराणः ।
भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः ॥ ३.१०७.४३ ॥
त्याला श्रीमान, धर्मपरायण असा पुत्र झाला; तो भगीरथ नावाने प्रसिद्ध, सत्यवादी आणि मत्सररहित होता.
3.107.44
अभिषिच्य तु तं राज्येदिलीपो वनमाश्रितः ॥ ३.१०७.४४ ॥
त्याला राज्यावर अभिषिक्त करून दिलीप वनात गेला.
3.107.45
तपः सिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभ ।
वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत ॥ ३.१०७.४५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तपाच्या सिद्धीच्या योगाने तो राजा कालक्रमाने वनातून त्रिदिवाला गेला.