महाभारत · अध्याय 3.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.111.1
एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते ॥ ३.१११.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! यह पवित्र देवनदी कौशिकी है, और यहाँ विश्वामित्र का रमणीय आश्रम प्रकाशित हो रहा है।
3.111.2
आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः ।
ऋश्यशृङ्गः सुतो यस् तपस्वी संयतेन्द्रियः ॥ ३.१११.२ ॥
और महात्मा काश्यप का पुण्य नामक आश्रम है, जहाँ इन्द्रियों को संयमित रखने वाले तपस्वी ऋश्यशृंग उनके पुत्र हैं।
3.111.3
तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम् ।
अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा ॥ ३.१११.३ ॥
जिन्होंने अपने तप के प्रभाव से इन्द्र को वर्षा करने को विवश किया; और जिनके लिए अनावृष्टि के भय से बलवृत्रहा (इन्द्र) ने वर्षा की।
3.111.4
मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः ।
विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत् ॥ ३.१११.४ ॥
वह तेजस्वी प्रभु काश्यप के पुत्र मृगी से उत्पन्न हुए, और लोमपाद के राज्य में उन्होंने एक महान अद्भुत कार्य किया।
3.111.5
निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः ।
लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा ॥ ३.१११.५ ॥
जब फसलें पककर तैयार हो गईं, तब राजा लोमपाद ने उन्हें अपनी पुत्री शान्ता दी, जैसे सविता ने सावित्री दी थी।
3.111.6
ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः ।
विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः ॥ ३.१११.६ ॥
काश्यप के पुत्र ऋश्यशृंग मृगी से कैसे उत्पन्न हुए? विरुद्ध योनियों के संयोग से वे तपस्या से कैसे युक्त हुए?
3.111.7
किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः ।
अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा ॥ ३.१११.७ ॥
इन्द्र ने उस बुद्धिमान बालक के भय से अनावृष्टि के फैल जाने पर वर्षा क्यों की, जो बलवान वृत्र का संहारक है?
3.111.8
कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता ।
लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै ॥ ३.१११.८ ॥
और वह शान्त, पतिव्रता राजकुमारी किस रूप वाली थी, जिसने उस मृग से उत्पन्न मुनि का मन लुभा लिया?
3.111.9
लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः ।
कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ॥ ३.१११.९ ॥
जब राजर्षि धार्मिक लोमपाद के विषय में सुना गया, तो उसके राज्य में इन्द्र ने वर्षा क्यों नहीं की?
3.111.10
एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम् ।
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम् ॥ ३.१११.१० ॥
हे भगवन्, मुझ सुनने के इच्छुक से ऋश्यशृङ्ग का सब चरित्र ठीक-ठीक और विस्तार से कहने की कृपा करें।
3.111.11
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः ।
अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥ ३.१११.११ ॥
तप से भावितात्मा, अमोघवीर्य, प्रजापति के समान तेजस्वी सत्पुरुष ब्रह्मर्षि विभाण्डक के (विषय में)।
3.111.12
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् ।
महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः ॥ ३.१११.१२ ॥
सुनो, किस प्रकार प्रतापी ऋश्यशृङ्ग पुत्र रूप में उत्पन्न हुआ। महासरोवर में वह महातेजस्वी बालक एक वृद्ध (ऋषि) द्वारा पोषित हुआ।
3.111.13
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः ।
दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः ॥ ३.१११.१३ ॥
महासरोवर के पास पहुँचकर कश्यप तपस्या में स्थित हुए। दीर्घकाल तक थके हुए वे ऋषि देवर्षि के समान थे।
3.111.14
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम् ।
अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा।
सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः ॥ ३.१११.१४ ॥
उर्वशी अप्सरा को देखकर उसका वीर्य स्खलित हो गया। हे राजन्, जल छूते हुए उसे उस समय एक हिरनी ने पी लिया, और प्यासी वह जल के साथ तभी गर्भवती हो गई।
3.111.15
सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे ॥ ३.१११.१५ ॥
लोकों के रचयिता भगवान ब्रह्मा ने पहले ही उससे कहा था कि तुम देवकन्या हो, मृगी बनकर एक मुनि को जन्म देकर मुक्त हो जाओगी।
3.111.16
अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात् ।
तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः।
ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत ॥ ३.१११.१६ ॥
विधि के अमोघ होने और दैव द्वारा निर्मित होने के कारण उस मृगी से उनका महान पुत्र ऋषि ऋश्यशृङ्ग उत्पन्न हुआ। तपस्या में नित्य लगा वह वन में ही बढ़ा।
3.111.17
तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः ।
तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत् ॥ ३.१११.१७ ॥
हे राजन्, उस महात्मा के सिर पर एक सींग था। इसी कारण तब वह 'ऋश्यशृङ्ग' नाम से प्रसिद्ध हो गया।
3.111.18
न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः ।
तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप ॥ ३.१११.१८ ॥
पिता के अतिरिक्त उसने कभी किसी अन्य मनुष्य को नहीं देखा था। इसलिए, हे राजन्, उसका मन सदा ब्रह्मचर्य में ही लगा रहा।
3.111.19
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै ।
कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत् ॥ ३.१११.१९ ॥
उसी समय दशरथ के मित्र कोलोमपाद नाम से प्रसिद्ध अंग देश के स्वामी हुए।
3.111.20
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः ।
दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत।
स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम ॥ ३.१११.२० ॥
उसने ब्राह्मणों से झूठे ढंग से इच्छा की, ऐसा सुना जाता है। हे भारत, दैव से आहत स्वभाव वाला होने पर भी, धर्म को जानने वाला होकर भी, हे भरतश्रेष्ठ, वह उस समय ब्राह्मणों द्वारा त्याग दिया गया।
3.111.21
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया ।
न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥ ३.१११.२१ ॥
पुरोहित के अपराध के कारण उस राजा पर सहस्राक्ष इन्द्र ने संयोगवश वर्षा नहीं की, तब प्रजाएँ भी पीड़ित हो गईं।
3.111.22
स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः ।
प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते ॥ ३.१११.२२ ॥
उसने तपस्या से युक्त मनीषी ब्राह्मणों से पूछा, जो इन्द्र की वर्षा कराने में समर्थ हों, हे पृथ्वीपति।
3.111.23
कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिमृश्यताम् ।
तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः ॥ ३.१११.२३ ॥
बादल कैसे वर्षा करे, इसका उपाय विचारा जाए। प्रेरित होकर उन मनीषी ब्राह्मणों ने अपने-अपने मत उससे कहे।
3.111.24
तत्र त्वेको रमुनिवरस्तं राजानमुवाच ह ।
कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर ॥ ३.१११.२४ ॥
वहाँ एक श्रेष्ठ ऋषि ने उस राजा से कहा, हे राजेन्द्र, तुम्हारे ऊपर ब्राह्मण क्रुद्ध हैं; प्रायश्चित्त करो।
3.111.25
ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव ।
ऐणेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम् ॥ ३.१११.२५ ॥
हे राजन्, ऋश्यशृङ्ग नामक मुनिपुत्र को ले आओ, जो हिरण से उत्पन्न है, स्त्रियों के सरल व्यवहार से अनभिज्ञ है और उसी में रमता है।
3.111.26
स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः ।
सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नास्ति संशयः ॥ ३.१११.२६ ॥
हे राजन्, यदि वह महातपस्वी तुम्हारे राज्य में पधारे, तो मेघ तुरंत वर्षा करेगा, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है।
3.111.27
एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः ।
स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु ॥ ३.१११.२७ ॥
हे राजन्, यह वचन सुनकर उसने अपना प्रायश्चित्त किया, और जब ब्राह्मण प्रसन्न हो गए, तब वह फिर लौट आया।
3.111.28
राजानमागतं ज्ञात्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ।
स च ता प्रतिजग्राह पितेव हितकृत्सदा ॥ ३.१११.२८ ॥
राजा के आगमन को जानकर प्रजाओं ने उसका स्वागत किया, और राजा भी सदा उनका पिता के समान हितकारी होकर उन्हें स्वीकार करता था।
3.111.29
ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान् ।
ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये ॥ ३.१११.२९ ॥
तब अङ्ग के स्वामी ने मन्त्र में निपुण मन्त्रियों को बुलाकर मन्त्र-निश्चय में ऋश्यशृङ्ग के आगमन के लिए प्रयत्न किया।
3.111.30
सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः ।
शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञौर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥ ३.१११.३० ॥
उस अच्युत राजा ने उन शास्त्रज्ञ, अर्थज्ञ और नीति में पूर्णतः दृढ़ मन्त्रियों के साथ मिलकर एक उपाय खोज निकाला।
3.111.31
ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः ।
वेश्याः सर्वत्रनिष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः ॥ ३.१११.३१ ॥
तब राजा ने सर्वत्र निपुण प्रमुख वारांगनाओं को बुलवाया और उनसे वह राजा बोला।
3.111.32
ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः ।
लोभयित्वाऽभिविश्चास्य विषयं मम शोभनाः ॥ ३.१११.३२ ॥
हे सुन्दरियों, ऋषि के पुत्र ऋश्यशृङ्ग को किसी उपाय से ले आओ, उसे लुभाकर और विश्वास में लेकर मेरे राज्य में ले आओ।
3.111.33
ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः ।
अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विषण्णा गतचेतसः ॥ ३.१११.३३ ॥
राजा के भय से और शाप के भय से डरी हुई वे स्त्रियाँ उदास और विचलित मन से बोलीं कि यह कार्य असंभव है।
3.111.34
तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत् ।
प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् ॥ ३.१११.३४ ॥
उनमें से एक वृद्धा स्त्री ने राजा से यह कहा, "हे महाराज, मैं उस तपोधन को ले आने का प्रयत्न करूँगी।"
3.111.35
अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमर्हसि ।
ततः शक्ष्याम्यानयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम् ॥ ३.१११.३५ ॥
"पर आप मेरी अभिलषित कामनाओं को पूर्ण करने की अनुमति देने योग्य हैं; तब मैं ऋषि-पुत्र ऋश्यशृङ्ग को ला सकूँगी।"
3.111.36
तस्याः सर्वमभिप्रेतमन्वजानात्स पार्थिवः ।
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥ ३.१११.३६ ॥
उस राजा ने उसकी सभी अभिलषित कामनाओं को स्वीकार कर लिया और उसे बहुत धन तथा अनेक प्रकार के रत्न दिए।
3.111.37
ततो रूपेण सपन्ना वयसा च महीपते ।
स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा ॥ ३.१११.३७ ॥
हे महीपति, तब रूप और यौवन में अपनी सपत्नियों के समान वह कुछ स्त्रियों को साथ लेकर शीघ्र ही वन की ओर चली गई।