महाभारत · अध्याय 3.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.111.1
एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते ॥ ३.१११.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! ही पवित्र देवनदी कौशिकी आहे, आणि येथे विश्वामित्रांचा रमणीय आश्रम प्रकाशित होत आहे.
3.111.2
आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः ।
ऋश्यशृङ्गः सुतो यस् तपस्वी संयतेन्द्रियः ॥ ३.१११.२ ॥
महात्मा काश्यपांचा 'पुण्य' नावाचा आश्रमही आहे; इंद्रियांचा संयम करणारे तपस्वी ऋष्यशृंग हे त्यांचे पुत्र आहेत.
3.111.3
तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम् ।
अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा ॥ ३.१११.३ ॥
ज्यांनी तपाच्या प्रभावाने इंद्रालाही पर्जन्यवृष्टी करण्यास भाग पाडले; अनावृष्टीच्या भीतीने बलवृत्रहा (इंद्र) ज्यांच्यासाठी वर्षाव करता झाला.
3.111.4
मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः ।
विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत् ॥ ३.१११.४ ॥
काश्यपांचे तेजस्वी पुत्र असलेले ते प्रभू मृगीच्या पोटी जन्मले; लोमपादांच्या राज्यात त्यांनी एक मोठे अद्भुत कार्य केले.
3.111.5
निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः ।
लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा ॥ ३.१११.५ ॥
पिके पूर्ण झाल्यावर राजा लोमपादाने आपली कन्या शांता त्यांना दिली; जसे सवितृने सावित्री दिली होती.
3.111.6
ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः ।
विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः ॥ ३.१११.६ ॥
काश्यपांचा पुत्र ऋष्यशृंग मृगीपासून कसा जन्मला? विरुद्ध योनींच्या संयोगातून तो तपाने कसा युक्त झाला?
3.111.7
किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः ।
अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा ॥ ३.१११.७ ॥
अनावृष्टी सुरू असताना बलवृत्रहंता इंद्राने त्या बुद्धिमान बालकाच्या भयाने पाऊस का पाडला?
3.111.8
कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता ।
लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै ॥ ३.१११.८ ॥
ज्या शांत, पतिव्रता राजकन्येने त्या मृगजात मुनीचे मन मोहित केले, ती कोणत्या रूपाची होती?
3.111.9
लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः ।
कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ॥ ३.१११.९ ॥
धार्मिक राजर्षी लोमपादाबद्दल जेव्हा ऐकले गेले, तेव्हा त्याच्या राज्यात पाकशासन इंद्राने पाऊस का पाडला नाही?
3.111.10
एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम् ।
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम् ॥ ३.१११.१० ॥
हे भगवन्, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या मला ऋश्यशृंगाचे सर्व चरित्र यथार्थ आणि विस्ताराने सांगावे.
3.111.11
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः ।
अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥ ३.१११.११ ॥
तपाने पवित्र झालेल्या, अमोघ वीर्याच्या, प्रजापतीसमान तेजस्वी सत्पुरुष ब्रह्मर्षी विभाण्डकाचा.
3.111.12
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् ।
महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः ॥ ३.१११.१२ ॥
ऐक, प्रतापी ऋश्यशृंग पुत्ररूपाने कसा जन्मला ते. महासरोवरात तो महातेजस्वी बालक एका वृद्ध ऋषींनी पोषला.
3.111.13
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः ।
दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः ॥ ३.१११.१३ ॥
महासरोवराजवळ पोहोचून काश्यप तपश्चर्येत स्थित झाले. दीर्घकाळ थकलेले ते ऋषी देवर्षीसारखे होते.
3.111.14
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम् ।
अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा।
सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः ॥ ३.१११.१४ ॥
उर्वशी अप्सरेला पाहून त्यांचे रेतस् स्खलित झाले. हे राजा, पाणी स्पर्श करताना एका हरिणीने ते प्यायले; तहानलेली ती त्या पाण्यासह गर्भवती झाली.
3.111.15
सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे ॥ ३.१११.१५ ॥
लोककर्ते भगवान ब्रह्मदेवांनी पूर्वीच तिला सांगितले होते: तू देवकन्या आहेस; हरिणी होऊन एका मुनीला जन्म देऊन तू मुक्त होशील.
3.111.16
अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात् ।
तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः।
ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत ॥ ३.१११.१६ ॥
नियतीच्या अमोघपणामुळे आणि दैवनिर्मितीमुळे त्या हरिणीपासून त्यांचा महान पुत्र ऋषी ऋश्यशृंग जन्मला. तपश्चर्येत नित्य रत असलेला तो अरण्यातच वाढला.
3.111.17
तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः ।
तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत् ॥ ३.१११.१७ ॥
हे राजा, त्या महात्म्याच्या डोक्यावर एक शिंग होते. त्यामुळेच तेव्हा तो 'ऋश्यशृंग' नावाने प्रसिद्ध झाला.
3.111.18
न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः ।
तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप ॥ ३.१११.१८ ॥
वडिलांखेरीज त्याने यापूर्वी दुसऱ्या कोणत्याही माणसाला पाहिले नव्हते. म्हणून, हे राजा, त्याचे मन सदैव ब्रह्मचर्यातच रमले.
3.111.19
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै ।
कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत् ॥ ३.१११.१९ ॥
त्याच काळी दशरथाचा मित्र लोमपाद नावाने प्रसिद्ध असलेला अंगांचा राजा झाला.
3.111.20
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः ।
दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत।
स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम ॥ ३.१११.२० ॥
त्याने ब्राह्मणांबाबत खोटी इच्छा धरली असे ऐकिले आहे. हे भारता, दैवाने आघात झालेल्या स्वभावाचा असूनही आणि धर्म जाणणारा असूनही, हे भरतश्रेष्ठा, तो तेव्हा ब्राह्मणांनी त्याग केला.
3.111.21
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया ।
न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥ ३.१११.२१ ॥
पुरोहिताच्या अपराधामुळे त्या राजावर सहस्राक्ष इंद्राने वर्षाव केला नाही; त्यामुळे प्रजाही पीडित झाल्या.
3.111.22
स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः ।
प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते ॥ ३.१११.२२ ॥
त्याने तपोयुक्त मनीषी ब्राह्मणांना विचारले, जे सुरेंद्राच्या वर्षावास समर्थ आहेत, हे पृथ्वीपते.
3.111.23
कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिमृश्यताम् ।
तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः ॥ ३.१११.२३ ॥
मेघ कसा वर्षाव करील, त्याचा उपाय विचारावा. प्रेरित झालेल्या त्या मनीषींनी आपापली मते त्याला सांगितली.
3.111.24
तत्र त्वेको रमुनिवरस्तं राजानमुवाच ह ।
कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर ॥ ३.१११.२४ ॥
तेथे एका श्रेष्ठ ऋषीने त्या राजाला सांगितले: हे राजेंद्रा, ब्राह्मण तुझ्यावर कुपित आहेत; प्रायश्चित्त कर.
3.111.25
ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव ।
ऐणेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम् ॥ ३.१११.२५ ॥
हे राजा, ऋश्यशृंग नावाच्या मुनिपुत्राला घेऊन ये. तो हरिणाचा पुत्र आहे; स्त्रियांच्या सरळ वर्तनाविषयी अनभिज्ञ असून त्यातच रमणारा आहे.
3.111.26
स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः ।
सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नास्ति संशयः ॥ ३.१११.२६ ॥
हे राजा, तो महातपस्वी जर तुझ्या राज्यात आला तर पर्जन्य लगेच वर्षाव करेल; याबाबत माझ्या मनात संशय नाही.
3.111.27
एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः ।
स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु ॥ ३.१११.२७ ॥
हे राजा, हे वचन ऐकून त्याने आपले प्रायश्चित्त केले; ब्राह्मण प्रसन्न झाल्यावर तो पुन्हा परत आला.
3.111.28
राजानमागतं ज्ञात्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ।
स च ता प्रतिजग्राह पितेव हितकृत्सदा ॥ ३.१११.२८ ॥
राजा आल्याचे कळताच प्रजेने त्याचे स्वागत केले; तोही सदैव हित करणाऱ्या पित्याप्रमाणे त्यांचा स्वीकार करीत असे.
3.111.29
ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान् ।
ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये ॥ ३.१११.२९ ॥
मग अंगाधिपतीने मंत्रकुशल सचिवांना बोलावून, मंत्रनिश्चयात ऋश्यशृंगाच्या आगमनासाठी प्रयत्न केला.
3.111.30
सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः ।
शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञौर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥ ३.१११.३० ॥
त्या अच्युत राजाने शास्त्रज्ञ, अर्थज्ञ आणि नीतीत पूर्ण स्थिर अशा त्या अमात्यांसह एक उपाय शोधून काढला.
3.111.31
ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः ।
वेश्याः सर्वत्रनिष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः ॥ ३.१११.३१ ॥
तेव्हा त्या राजाने सर्वत्र निपुण अशा प्रमुख वारांगनांना बोलावले आणि त्यांना म्हटले.
3.111.32
ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः ।
लोभयित्वाऽभिविश्चास्य विषयं मम शोभनाः ॥ ३.१११.३२ ॥
हे सुंदरींनो, ऋषिपुत्र ऋश्यशृंगाला एखाद्या उपायाने घेऊन या; त्याला मोहित करून, विश्वासात घेऊन माझ्या राज्यात आणा.
3.111.33
ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः ।
अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विषण्णा गतचेतसः ॥ ३.१११.३३ ॥
राजाच्या भयाने आणि शापाच्या भयाने भीत झालेल्या त्या स्त्रिया खिन्न व गोंधळलेल्या मनाने म्हणाल्या की ते काम अशक्य आहे.
3.111.34
तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत् ।
प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् ॥ ३.१११.३४ ॥
त्यांच्यातील एक वृद्ध स्त्री राजाला म्हणाली, "हे महाराज, त्या तपोधनाला आणण्याचा मी प्रयत्न करीन."
3.111.35
अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमर्हसि ।
ततः शक्ष्याम्यानयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम् ॥ ३.१११.३५ ॥
"परंतु माझ्या इच्छित कामनांना तुम्ही अनुमती द्यावी; तेव्हाच मी ऋषिपुत्र ऋश्यशृंगाला आणू शकेन."
3.111.36
तस्याः सर्वमभिप्रेतमन्वजानात्स पार्थिवः ।
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥ ३.१११.३६ ॥
त्या राजाने तिच्या सर्व इच्छित कामनांना मान्यता दिली आणि तिला विपुल धन व विविध रत्ने दिली.
3.111.37
ततो रूपेण सपन्ना वयसा च महीपते ।
स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा ॥ ३.१११.३७ ॥
हे महीपते, नंतर रूपाने आणि वयाने आपल्या सपत्नींसारख्या काही स्त्रियांना घेऊन ती तत्काळ वनात निघून गेली.