महाभारत · अध्याय 3.121
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.121.1
न राम कालः परिदेवनाय ।
यदुत्तरं त्वत्र तदेव सर्वे।
समाचरामो ह्यनतीतकालं ।
युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित् ॥ ३.१२१.१ ॥
रामा, विलापाची वेळ नाही. यावरील योग्य उत्तरच काळ न दवडता आपण सर्वांनी करावे, जरी युधिष्ठिर काहीच म्हणत नसले तरी.
3.121.2
ये नाथवन्तोऽद्य भवन्ति लोके ।
ते नात्मना कर्म समारन्ते।
तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः ।
शैब्यादयो राम यथा ययातेः ॥ ३.१२१.२ ॥
आज जगात ज्यांना रक्षणकर्ते असतात ते स्वतः कर्म आरंभत नाहीत. त्यांच्या कार्यात रक्षणकर्तेच असतात, रामा, ययातीचा शैब्य इत्यादींप्रमाणे.
3.121.3
येषां तथा राम समारभन्ते ।
कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके।
रते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा ।
नानाथवत्कृच्छ्रमवाप्नुवन्ति ॥ ३.१२१.३ ॥
रामा, ज्यांची कामे रक्षणकर्ते असे आपल्या इच्छेने जगात आरंभतात, रक्षणकर्ते असलेले पुरुषश्रेष्ठ रक्षणकर्ता नसलेल्यांप्रमाणे संकटात पडत नाहीत.
3.121.4
कस्मादिमौ रामजनार्दनौ च ।
प्रद्युम्नसाम्बौ च मया समेतौ।
वसन्त्यरण्ये सह सोदरीयै-
स्त्रैलोक्यनाथानभिगम्य पार्थाः ॥ ३.१२१.४ ॥
राम आणि जनार्दन, प्रद्युम्न आणि साम्ब हे माझ्याशी मिळून, त्रैलोक्याच्या स्वामींकडे जाऊनही, पार्थ आपल्या बंधूंसह अरण्यात का राहतात?
3.121.5
निर्यातु साध्यद्य दशार्हसेना ।
प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा।
यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः ।
सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः ॥ ३.१२१.५ ॥
आज दशार्हांची सेना अनेक प्रकारची आयुधे आणि चित्रित कवचे घेऊन निघो. धृतराष्ट्राचा पुत्र आपल्या बांधवांसह वृष्णी सेनेने पराभूत होऊन यमलोकी जावो.
3.121.6
त्वं ह्येव कोपात्पृथिवीमपीमां ।
संवेष्टयेस्तिष्ठतु शार्ह्गधन्वा।
स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं ।
वृत्रं यथा देवपतिर्महेन्द्रः ॥ ३.१२१.६ ॥
तूच रागाने ही पृथ्वी सुद्धा गुंडाळू शकतोस; शार्ङ्गधन्वा (कृष्ण) राहू दे. त्याने धृतराष्ट्राच्या पुत्राला त्याच्या अनुयायांसह ठार करावे, जसे देवांचा अधिपती महेंद्राने वृत्राला ठार केले होते.
3.121.7
भ्राता च मे यः स सखा गुरुश्च ।
जनार्दनस्यात्मसमश्च पार्थः।
तदर्थमेको हि य उद्यमन्वै ।
करोति कर्णोऽस्त्रमवारणीयम् ॥ ३.१२१.७ ॥
जो माझा बंधू, मित्र व गुरू आहे, आणि जनार्दनाच्या आत्म्यासम पार्थ (अर्जुन) आहे — त्याच्यासाठीच कर्ण एकटाच तो अनिवार्य अस्त्र सोडण्याचा प्रयत्न करतो.
3.121.8
यदर्थमैच्छन्मनुजाः सुपुत्रं ।
शिष्यं गुरुं चाप्रतिकूलवादम्।
यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं त-
त्करोति कर्माग्र्यमपारणीयम् ॥ ३.१२१.८ ॥
ज्याच्यासाठी माणसे सुपुत्र, शिष्य व विरोध न करणारा गुरू इच्छितात; ज्याच्यासाठी हा उत्तम प्रयत्न आरंभला गेला, त्यासाठी तो न थांबवता येणारे श्रेष्ठ कर्म करतो.
3.121.9
तस्यास्त्रवर्षाण्यहमुत्तमास्त्रै-
र्विहत्य सर्वाणइ रणेऽभिभूय।
कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः ।
शरोत्तमैरुन्मथिताऽस्मि राम ॥ ३.१२१.९ ॥
त्याच्या अस्त्रवर्षांना मी उत्तम अस्त्रांनी परतवून, रणात सर्वांना जिंकून, सर्पविष व अग्नीसारख्या श्रेष्ठ बाणांनी त्याचे मस्तक शरीरापासून वेगळे केले — हे राम, मीच त्याला मथून टाकले.
3.121.10
खङ्गेन चाहं निशितेन सङ्ख्ये ।
कायाच्छिरस्तस्य बलात्प्रमत्य।
ततोऽस् सर्वाननुगान्हनिष्ये ।
दुर्योधनं चापि कुरूश्च सर्वान् ॥ ३.१२१.१० ॥
रणात तीक्ष्ण तलवारीने मीच त्याचे मस्तक बळाने शरीरापासून तोडीन; मग त्याच्या सर्व अनुयायांना मारीन, आणि दुर्योधनाला व सर्व कुरूंनाही.
3.121.11
आत्तायुधं मामिह रौहिणएय ।
पश्यन्तु भैमा युधि जातहर्षाः।
निघ्नन्तमेकं कुरुयोधमुख्या-
नग्निं महाकक्षमिवान्तकाले ॥ ३.१२१.११ ॥
येथे शस्त्र धारण केलेल्या मला, रौहिणेयाला, युद्धात आनंदित होऊन भैम पाहोत; अंतकाळी महावन जाळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे कुरुयोद्ध्यांच्या प्रमुखांना एकटा मारणाऱ्याला.
3.121.12
प्रद्युम्नमुक्तान्निशितान्न शक्ताः ।
सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः।
जानासि पीर्यं च तवात्मजस्य ।
कार्ष्णिर्भवत्येव यथा रणस्थः ॥ ३.१२१.१२ ॥
प्रद्युम्नाने सोडलेले तीक्ष्ण बाण कृप, द्रोण, विकर्ण, कर्ण सहन करू शकले नाहीत. तुमच्या पुत्राचे पराक्रम आणि रणात उभा असलेला कार्ष्णि प्रद्युम्न कसा आहे हे तुम्हाला माहीत आहे.
3.121.13
साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां ।
दुःशासनं शास्तु बलात्प्रमथ्य।
न विद्यतेजाम्बवतीसुतस्य ।
रणेऽविषह्यं हि रणोत्कटस्य ॥ ३.१२१.१३ ॥
साम्बाने सारथी व रथासह बाहूंनी बलाने दुःशासनाला चिरडून शासन करावे. जांबवतीपुत्राला युद्धात असह्य असे काही नाही, कारण तो रणोत्कट वीर आहे.
3.121.14
एतेन बालेन हि शम्बरस्य ।
दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम्।
हतः स पापो युधि केवलेन ।
युद्धेऽद्वितीयो हरितुल्यवीर्यः ॥ ३.१२१.१४ ॥
या बालकानेच दैत्य शंबराच्या सेनेला अचानक पळवून लावले. त्या पाप्याला युद्धात एकट्यानेच याने मारले. युद्धात अद्वितीय, हरीसमान पराक्रमी.
3.121.15
वृत्तोरुरत्यायतपीनबाहु-
रेतेन सङ्ख्ये निहतोऽश्वचक्रः।
को नाम साम्बस्य महारथस्य ।
रणे समक्षं रथमभ्युदीयात् ॥ ३.१२१.१५ ॥
गोल मांड्या, लांब व पुष्ट बाहू असलेल्या त्या अश्वचक्राला युद्धात याने मारले. महारथी साम्बासमोर त्याच्या रथावर चाल करून येण्याचे धैर्य कोण करेल?
3.121.16
यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य ।
काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत।
तथा प्रविश्यान्तरमस्य सङ्ख्ये ।
को नाम जीवन्पुनराव्रजेच्च ॥ ३.१२१.१६ ॥
जसा मृत्यूच्या अंतरात प्रवेश केलेला मनुष्य योग्य काळी पुन्हा बाहेर येत नाही, तसा युद्धात त्याच्या मध्ये प्रवेश करून जिवंत परत कोण येऊ शकेल?
3.121.17
द्रोणं कच भीष्मं च महारथौ तौ ।
सुतैर्वृतं चाप्यथ सोमदत्तम्।
सर्वाणइ सैन्यानि च वासुदेवः ।
प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः ॥ ३.१२१.१७ ॥
द्रोण व कृप, भीष्म, ते दोन महारथी, पुत्रांनी वेढलेला सोमदत्त आणि सर्व सेना — यांना वासुदेव बाणरूपी अग्निजालांनी जाळून टाकतील.
3.121.18
किंनाम लोकेषु विषह्ममस्ति-
कृष्णस्य सर्वेषु सदेवकेषु।
आत्तायुधस्योत्तमबाणपाणे-
श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ॥ ३.१२१.१८ ॥
लोकांमध्ये, देवांसह सर्वांमध्ये, कृष्णाला सहन करण्यास समर्थ कोण आहे? ज्याने शस्त्र धारण केले, ज्याच्या हाती उत्तम बाण आहेत, जो चक्रायुध आणि युद्धात अतुल्य आहे.
3.121.19
ततो निरुद्धोऽप्यसिचर्मपाणि-
र्महीमिमां धार्तराष्ट्रैर्विसंज्ञैः।
हृतोत्तमाङ्गैर्निहतैः करोतु ।
कीर्णाङ्कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु ॥ ३.१२१.१९ ॥
मग, अडवला असला तरी, तलवार व ढाल हाती धरून, ही भूमी धृतराष्ट्रपुत्रांनी — बेशुद्ध, शिरे छाटलेले, मारले गेलेले — भरून टाकावी, यज्ञांमध्ये अंकुश विखुरलेल्या वेदीप्रमाणे.
3.121.20
गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथाः ।
शूरश्र सङ्ख्ये निशठः कुमारः।
रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ ।
कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म ॥ ३.१२१.२० ॥
गदा-उल्मुक दोघे, बाहुक, भानू, नीथ, शूर आणि युद्धात निशठ कुमार, रणोत्कट सारण व चारुदेष्ण — त्यांनी आपल्या कुळाला शोभेल असे पराक्रम दाखवावेत.
3.121.21
सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या ।
समागता सात्वतशूरसेना।
हत्वा रणे तान्धृतराष्ट्रपुत्रा-
न्लोके यशः स्फीतमुपाकरोतु ॥ ३.१२१.२१ ॥
वृष्णी, भोज आणि अंधक वंशांतील मुख्य योद्ध्यांसह एकत्र आलेली सात्वतांची शूरसेना, रणात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचा वध करून जगात मोठे यश मिळवो.
3.121.22
ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु ।
यावद्व्रतं धर्मभृतांवरिष्ठः।
युधिष्ठिरः पारयते महात्मा ।
द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन ॥ ३.१२१.२२ ॥
तेव्हा अभिमन्यू पृथ्वीवर राज्य करो; धर्मधारकांत श्रेष्ठ महात्मा युधिष्ठिर कुरुश्रेष्ठाने द्यूतात सांगितल्याप्रमाणे आपले व्रत पूर्ण करीपर्यंत.
3.121.23
अस्मत्प्रमुक्तैर्विशिखैर्जितारि-
स्ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराजः।
निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रा-
मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम् ॥ ३.१२१.२३ ॥
आमच्या सोडलेल्या बाणांनी शत्रूंना जिंकून मग धर्मराज पृथ्वीचा उपभोग घेतील; धृतराष्ट्राच्या पुत्रांपासून मुक्त आणि सूतपुत्र मारला गेल्यावर ती पृथ्वी. हेच आपले सर्वात आवश्यक आणि यशदायी कर्तव्य आहे.
3.121.24
असंशयं माधव सत्यमेत-
द्गृह्णीम ते वाक्यमदीनसत्व।
स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमिं ।
नेच्छेत्कुरूणामृषभः कथंचित् ॥ ३.१२१.२४ ॥
निःसंशय, हे माधवा, हे सत्य आहे; तुझे वचन आम्ही स्वीकारतो, हे अदीनसत्त्वा. कुरूंमधील वृषभ आपल्या स्वतःच्या बाहूंनी न जिंकलेली भूमी कोणत्याही प्रकारे इच्छिणार नाही.
3.121.25
न ह्येष कामान्न भयान्न लोभा-
द्युधिष्ठिरो जातु जह्यात्स्वधर्मम्।
भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ च ।
तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम् ॥ ३.१२१.२५ ॥
युधिष्ठिर इच्छेने, भीतीने किंवा लोभाने कधीही आपला धर्म सोडणार नाहीत. भीम आणि अर्जुन, अतिरथ जुळे बंधू, आणि द्रुपदकन्या ही कृष्णाही तशीच आहे.
3.121.26
उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां ।
वृकोदरश्चैव धनंजयश्च।
कस्मान्न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासे-
न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम् ॥ ३.१२१.२६ ॥
पृथ्वीवर युद्धात हे दोघे अतुलनीय आहेत — वृकोदर आणि धनंजय. माद्रीच्या दोन पुत्रांनी पुढे केलेला हा (तू) संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य का करत नाहीस?
3.121.27
यदा तु पाञ्चालपतिर्महात्मा ।
सकेकयश्चेदिपतिर्वयं च।
युध्येम विक्रम्य रणे समेता-
स्तदैव सर्वे रिपवो हि न स्युः ॥ ३.१२१.२७ ॥
महात्मा पांचालराज, केकयांसह चेदिराज आणि आम्ही सर्वजण एकत्र येऊन रणात पराक्रमाने लढू तेव्हाच सर्व शत्रू उरणार नाहीत.
3.121.28
नेदं चित्रं माधव यद्ब्रवीषि ।
सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम्।
कृष्णस्तु मां वेद यथावदेकः ।
कृष्णं च वेदाहमथो यथावत् ॥ ३.१२१.२८ ॥
माधवा, तू जे म्हणतोस त्यात आश्चर्य नाही. माझ्यासाठी सत्यच सर्वात जास्त जपावे असे आहे, राज्य नाही. कृष्णच मला यथार्थपणे ओळखतो; आणि मीही कृष्णाला यथार्थपणे ओळखतो.
3.121.29
यदैव कालं पुरुषप्रवीरो ।
वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य।
तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर ।
सुयोधनं जेष्यसि केशवश्च ॥ ३.१२१.२९ ॥
हा पुरुषश्रेष्ठ आपल्या पराक्रमाची वेळ जाणेल, हे माधवा, तेव्हा रणात तू, शिनिप्रवीर आणि केशव सुयोधनाला जिंकाल.
3.121.30
प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा ।
दृष्टोस्मि नाथैर्नरलोकनाथैः।
धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया ।
द्रष्टाऽस्मि भूयः सुखिनः समेतान् ॥ ३.१२१.३० ॥
आज दशार्ह वीर परत जावोत. मला या नरलोकनाथांनी पाहिले आहे. हे अप्रमेय वीरांनो, धर्मात अप्रमत्त रहा; मी तुम्हा सर्वांना पुन्हा सुखी आणि एकत्र पाहीन.
3.121.31
तेऽन्योन्यमामन्त्र्य तथाऽभिवाद्य ।
वृद्धान्परिष्वज्य शिशूंश्च सर्वान्।
यदुप्रवीराः स्वगृहाणि जग्मु-
स्ते चापि तीर्थान्यमुसंविचेरुः ॥ ३.१२१.३१ ॥
ते एकमेकांचा निरोप घेऊन, यथाविधी अभिवादन करून, वृद्धांना व सर्व बालकांना आलिंगन देऊन, यदुवंशातील वीर आपापल्या घरी गेले; तेही तीर्थांमध्ये संचार करू लागले.
3.121.32
विसृज्य वृष्णीननु धर्मराजौ ।
विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम्।
जगाम पुण्यां सरितं पयोष्णीं ।
सभ्रातृभृत्यः सह लोमशेन ॥ ३.१२१.३२ ॥
वृष्णींना निरोप देऊन, धर्मराज दोघे विदर्भराजाच्या प्रजांनी भरलेल्या, उत्तम तीर्थांच्या पवित्र पयोष्णी नदीकडे गेले; बंधू व सेवकांसह, लोमशांसोबत.
3.121.33
सुतेन सोमेन विमिश्रतोयां ।
पयः पयोष्णीं प्रति सोध्युवास।
द्विजातिमुख्यैर्मुदितैर्महात्मा ।
संस्तूयमानः स्तुतिभिर्वराभिः ॥ ३.१२१.३३ ॥
सोमाशी मिसळलेल्या जलाच्या पयोष्णीजवळ तो महात्मा राहिला; प्रसन्न झालेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडून उत्तम स्तुतींनी स्तुती होत असताना.