Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.130

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.130.1

सोमकस्याश्रमे पुण्ये धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
षड्रात्रमुष्य नियतो भ्रात्रादिभिररिंदमः।
तस्मान्निर्गम्य सहसा दिशं प्रायात्तथोत्तराम् ॥ ३.१३०.१ ॥

सोमक के पुण्य आश्रम में धर्मराज युधिष्ठिर छह रात्रि ठहरे, संयमी रहकर, भाइयों आदि के साथ; तब वह शत्रुदमन सहसा वहाँ से निकलकर उत्तर दिशा की ओर चले गए।

3.130.2

बहुदूरं ततो गत्वा वनं तत्र मनोहरम् ।
बहुपष्पफलाकीर्णं महानद्युपशोभितम् ॥ ३.१३०.२ ॥

फिर बहुत दूर जाकर उन्होंने वहाँ एक मनोहर वन देखा, जो अनेक फूलों और फलों से भरा था और एक बड़ी नदी से सुशोभित था।

3.130.3

दृष्ट्वा पप्रच्छ राजाऽसौ लोमशं मुनिसत्तमम् ।
किमिदं दृश्यते रम्यं वनं बहुमृगद्विजम् ॥ ३.१३०.३ ॥

उसे देखकर राजा ने श्रेष्ठ मुनि लोमश से पूछा, 'यह रमणीय वन क्या है, जिसमें अनेक मृग और पक्षी दिखते हैं?'

3.130.4

बहुपुष्पफलोपेतं मुनिसङ्घैर्निषेवितम् ।
स्रवन्त्या च समायुक्तं महत्या पुण्यतोयया ॥ ३.१३०.४ ॥

यह वन अनेक फूलों और फलों से युक्त है, मुनियों के समूहों द्वारा सेवित है, और एक बड़ी पवित्र जलधारा वाली नदी से जुड़ा है।

3.130.5

ऋषीणामाश्रमाः पुण्या दृश्यन्ते विविधा मुने ।
कस्यायमाश्रमः पुण्यः कस्येमे मुनयोऽमलाः।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद त्वं वदतांवर ॥ ३.१३०.५ ॥

हे मुनि, ऋषियों के अनेक पवित्र आश्रम दिखाई दे रहे हैं। यह पवित्र आश्रम किसका है, और ये निर्मल मुनि किसके हैं? मैं यह सुनना चाहता हूँ; हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, आप कहिए।

3.130.6

शृणु राजेनद्र भद्रं ते वनस्यास्य पुरातनम् ।
वृत्तान्तं निखिलेनाद्य प्रोच्यमानं मयाऽनघ ॥ ३.१३०.६ ॥

हे राजेंद्र, सुनो, तुम्हारा कल्याण हो। हे निष्पाप, अब मैं इस वन का प्राचीन वृत्तांत पूरा-पूरा सुनाता हूँ।

3.130.7

मृकण्डुपुत्रो मेधावी मार्कण्डेयो महामुनिः ।
बाल एव महाबुद्धिः सर्वविद्याविशारदः ॥ ३.१३०.७ ॥

मृकण्डु का पुत्र, बुद्धिमान मार्कण्डेय, महामुनि, बाल्यावस्था में ही महान बुद्धि वाला और सभी विद्याओं में निपुण था।

3.130.8

मातापित्रोः प्रियं कुर्वंस्तपोर्थं वनमाविशत् ।
अत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ३.१३०.८ ॥

माता-पिता का प्रिय करते हुए तप के लिए वन में प्रवेश किया। यहाँ आश्रम बनाकर उसने अत्यंत कठोर तप किया।

3.130.9

ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः ।
जलस्थः शिशिरे योगी बहुकालमवर्तत ॥ ३.१३०.९ ॥

ग्रीष्म में पञ्चाग्नि तप करके, वर्षा में खुले आकाश के नीचे रहकर, शिशिर में जल में स्थित होकर, योगी वह बहुत काल तक ऐसे ही रहा।

3.130.10

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ।
जितेन्द्रियो जितप्राणश्चिन्तयन्दृढमव्ययम्।
अनाहारो जितक्रोधश्चिरमेवमवर्तत ॥ ३.१३०.१० ॥

भुजाएँ ऊपर उठाए, बिना किसी सहारे के, पैरों के अंगूठों के अग्रभाग पर खड़ा होकर, इन्द्रियों और प्राणों को जीतकर, अविनाशी का दृढ़ चिंतन करते हुए, निराहार और क्रोध को जीतकर वह बहुत काल तक ऐसे ही रहा।

3.130.11

एतस्मिन्नन्तरे राजन्ननावृष्टिः सुदारुणा ।
संभूता सर्वसंहर्त्री तया दग्धं चराचरम् ॥ ३.१३०.११ ॥

इसी बीच, हे राजन्, अत्यंत भयानक अनावृष्टि उत्पन्न हुई, जो सबका संहार करने वाली थी; उससे चराचर जल गया।

3.130.12

अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां सर्वे च निधनं गताः ।
केचिदन्ये महात्मानो मुनयो द्विजपुङ्गवाः ॥ ३.१३०.१२ ॥

अनावृष्टि के फैलने पर सब मर गए; कुछ महात्मा मुनि, जो द्विजों में श्रेष्ठ थे, भी।

3.130.13

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा सर्वाश्च योषितः ।
पशुपक्षिमृगाः सर्वे क्षुत्पिपासासमाकुलाः।
कृशाः शुष्कोष्ठकण्ठाश्च श्रान्ता भ्रान्ता विचेतसः ॥ ३.१३०.१३ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और सभी स्त्रियाँ, पशु, पक्षी और मृग, सब भूख-प्यास से व्याकुल, दुर्बल, सूखे होंठों और गले वाले, थके, भ्रमित और अचेत हो गए थे।

3.130.14

केनचित्पुण्यशेषेण मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
आश्रमं शनकैः प्राप्ता मूर्च्छिताः सहसाऽपतन् ॥ ३.१३०.१४ ॥

किसी शेष पुण्य के बल से वे बुद्धिमान मार्कण्डेय के आश्रम तक धीरे-धीरे पहुँचे, और सहसा मूर्च्छित होकर गिर पड़े।

3.130.15

समाधिविरतो योगी मार्कण्डेयो महातपाः ।
तद्वनं निबिडं दृष्ट्वा जनैः क्षुत्तृट्समाकलैः ॥ ३.१३०.१५ ॥

समाधि से विरत हुए महातपस्वी योगी मार्कण्डेय ने उस घने वन को भूख-प्यास से व्याकुल लोगों से भरा देखा।

3.130.16

दयार्द्रहृदयो योगी शिवं ध्यात्वा हृदम्बुजे ।
तेषां संरक्षणार्थाय वेदगन्धिस्वरेण सः।
आजुहाव तदा गङ्गां तपोयोगेन भारत ॥ ३.१३०.१६ ॥

करुणा से आर्द्र हृदय वाले उस योगी ने हृदय-कमल में शिव का ध्यान करके, उनकी रक्षा के लिए वेदों की सुगंध से भरे स्वर में, हे भारत, तपस्या और योग के बल से तब गंगा का आह्वान किया।

3.130.17

गङ्गा समागता शीघ्रं तेनाहूताऽतिपावना ।
नाम्ना वेदनदीत्येव प्रख्याता लोकपावना ॥ ३.१३०.१७ ॥

उनके द्वारा आहूत होकर अत्यंत पावन गंगा शीघ्र आ पहुँचीं; लोकों को पवित्र करने वाली वह वेदनदी के नाम से ही प्रसिद्ध हुईं।

3.130.18

पर्जन्यश्च समाहूतः सुखं वर्षति भारत ।
सस्यानि च समृद्धानि फलमूलान्यनेकशः।
संभूतान्यत्रराजेनद्र सर्वे ते रक्षिता जनाः ॥ ३.१३०.१८ ॥

हे भारत, बुलाए गए मेघ सुखपूर्वक वर्षा करते हैं। हे राजेन्द्र, यहाँ अनेक प्रकार के समृद्ध अन्न तथा फल-मूल उत्पन्न हुए, और वे सब लोग सुरक्षित रहे।

3.130.19

मार्कण्डेयं प्रशंसन्तो जनाः सर्वे द्विजात्तयः ।
चिरं सुखमवर्तन्त तेन संरक्षिता नृप ॥ ३.१३०.१९ ॥

मार्कण्डेय की प्रशंसा करते हुए सभी लोग, द्विज वर्ण के, दीर्घकाल तक सुखपूर्वक रहे; हे नृप, उनके द्वारा वे भलीभाँति रक्षित थे।

3.130.20

एवं विधाय रक्षां स सर्वेषां पुण्यकर्मणाम् ।
पुनश्चचार च तपः परमेश्वरतुष्टये ॥ ३.१३०.२० ॥

इस प्रकार सभी पुण्यकर्मियों की रक्षा करके वे परमेश्वर को प्रसन्न करने के लिए फिर से तप करने लगे।

3.130.21

एवं बहुतिथे काले प्रादुरासीन्महेश्वरः ॥ ३.१३०.२१ ॥

इस प्रकार बहुत दिनों के बाद महेश्वर प्रकट हुए।

3.130.22

दृष्ट्वा च सर्वदेवेशं चन्द्रमौलिमुमापतिम् ।
ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्देवैः सिद्धविद्याधरोरगैः ॥ ३.१३०.२२ ॥

सब देवों के स्वामी, चन्द्रमा को मस्तक पर धारण करने वाले, उमापति को देखकर ब्रह्मा, विष्णु आदि देवताओं तथा सिद्धों, विद्याधरों और नागों के साथ—

3.130.23

गन्धर्वयक्षप्रवरैः सकिन्नरपतत्रिभिः ।
स्तूयमानं महादेवमव्ययं निष्कलं शिवम्।
प्रणनाम मुनिर्भक्त्या साष्टाङ्गं च पुनः पुनः ॥ ३.१३०.२३ ॥

गन्धर्व और यक्षों के श्रेष्ठों, किन्नरों और पक्षियों द्वारा स्तुत किए जाते हुए अव्यय, निष्कल, शिव महादेव को मुनि ने भक्ति से साष्टांग प्रणाम किया, बार-बार।

3.130.24

प्रणम्योत्थाय सहसा बद्धाञ्जलिपुटो मुनिः ।
तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं जगत्पतिम् ॥ ३.१३०.२४ ॥

प्रणाम करके सहसा उठकर, हाथ जोड़े हुए मुनि ने विविध स्तोत्रों से महादेव, जगत्पति की स्तुति की।

3.130.25

तमुवाच महादेवो मार्कण्डेयं महामुनिम् ।
वरं वरय भद्रं ते वरदोस्मि मुने तव ॥ ३.१३०.२५ ॥

तब महादेव ने महामुनि मार्कण्डेय से कहा, "हे मुनि, वर माँगो, तुम्हारा कल्याण हो; मैं तुम्हें वर देने वाला हूँ।"

3.130.26

एवं संबोधितस्तेन शिवेन परमात्मना ।
सगद्गदमिदं वाक्यमुवाच परमेश्वरम् ॥ ३.१३०.२६ ॥

परमात्मा शिव द्वारा इस प्रकार संबोधित होने पर, गद्गद वाणी में मुनि ने परमेश्वर से यह वचन कहा।

3.130.27

नान्यं वरं वृणे शंभो …त्वत्पादपङ्कजे ।
भक्तिंह्यनन्यसुलभां स्व व्यभिचारिणीम् ॥ ३.१३०.२७ ॥

"हे शंभो, मैं कोई और वर नहीं चाहता… केवल आपके चरण-कमलों में वह भक्ति चाहता हूँ, जो अनन्य भाव से ही प्राप्त होती है, और जो अविचल हो।"

3.130.28

एवमुक्तोऽथ मुनिना भरतगीश्वरेश्वरः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं मार्कण्डेय महामुनिम् ॥ ३.१३०.२८ ॥

मुनि के ऐसा कहने पर भरतों की वाणी के स्वामियों के स्वामी ने पुनः मार्कण्डेय महामुनि से यह वाक्य कहा।

3.130.29

सम्यगाराधितः पित्रा तव पुत्रार्थमादरात् ॥ ३.१३०.२९ ॥

तुम्हारे पिता ने पुत्र प्राप्ति के लिए आदरपूर्वक भली-भाँति मेरी आराधना की थी।

3.130.30

शतायुर्निर्गुणः पुत्रः शुभः षोडशवार्षिकः ।
उभयोरन्यमिच्छ त्वमित्युक्तः सोऽब्रवीच्च माम् ॥ ३.१३०.३० ॥

सौ वर्ष की आयु वाला गुणहीन पुत्र, या शुभ किन्तु सोलह वर्ष का — इन दोनों में से दूसरा चुनो, ऐसा कहे जाने पर उसने मुझसे कहा।

3.130.31

निर्गुणो मास्तु देवेश शतायुः षोडशाब्दकः ।
सुगुणोऽस्तु सुतो मेऽद्य इति पित्रावृत पुरा ॥ ३.१३०.३१ ॥

हे देवेश, गुणहीन न हो — सौ वर्ष की आयु वाला हो या सोलह वर्ष का; मेरा पुत्र आज गुणवान हो — इस प्रकार पूर्वकाल में पिता ने चुना।

3.130.32

त्वया तप्तेन तपसा तोषितोऽहं भृशं मुने ।
दीर्घमायुर्मया दत्तं मृत्युश्च प्रतिषेधितः ॥ ३.१३०.३२ ॥

हे मुनि, तुम्हारी तपाई हुई तपस्या से मैं अत्यंत प्रसन्न हुआ हूँ; मैंने दीर्घ आयु दी और मृत्यु को रोक दिया।

3.130.33

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवान्तरधीयत ।
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयोऽमलाः ॥ ३.१३०.३३ ॥

ऐसा कहकर भगवान ईश वहीं अंतर्धान हो गए। उनका यह आश्रम पवित्र है, और उनके ये निर्मल मुनि हैं।

3.130.34

अत्रैकरात्रमुषिताः सर्वे मृत्युं तरन्ति वै ।
अत्रैव भरतश्रेष्ठ प्रयतो वस भूमिप ॥ ३.१३०.३४ ॥

यहाँ एक रात निवास करने वाले सभी मृत्यु को पार कर जाते हैं। यहीं, हे भरतश्रेष्ठ, हे भूमिपति, संयमपूर्वक निवास करो।