महाभारत · अध्याय 3.133
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.133.1
धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः ।
स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि ॥ ३.१३३.१ ॥
हे राजा, सर्व पृथ्वीपाल केवळ तुम्हालाच धर्मात्मा म्हणतात; मग धर्मविरुद्ध कर्म तुम्ही का करू इच्छिता?
3.133.2
विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा ।
माहिंसीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृज्य मा नशः ॥ ३.१३३.२ ॥
हे राजा, भुकेने पीडित असलेल्या माझ्यासाठी हेच विहित भक्ष्य आहे. धर्माच्या लोभाने मला हानी करू नका; धर्माचा त्याग करून नष्ट होऊ नका.
3.133.3
संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज ।
मत्सकाशमनुप्रप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः ॥ ३.१३३.३ ॥
हे महाद्विजा, तुझ्यापासून घाबरलेला, त्रस्त रूपाचा, संरक्षण मागणारा, प्राणाची आस असलेला हा पक्षी माझ्याजवळ आला आहे.
3.133.4
एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः ।
अप्रदाने परो धर्मः किं त्वं श्येनेह पश्यसि ॥ ३.१३३.४ ॥
येथे असा आलेल्या, अभयाची इच्छा करणाऱ्या कबुतराला न देण्यातच मोठा धर्म आहे—हे श्येना, तू येथे काय पाहतोस?
3.133.5
प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते ।
मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः ॥ ३.१३३.५ ॥
हे श्येना, थरथरत आणि घाबरलेला हा कबूतर जीवाची इच्छा धरून माझ्याजवळ येत असल्याचे दिसते; त्याचा त्याग निंद्य आहे.
3.133.6
यो हि कश्चिद्द्विजान्हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम् ॥ ३.१३३.६ ॥
जो कोणी द्विजांना, किंवा जगाची माता असलेल्या गाईला मारतो, किंवा शरणागताचा त्याग करतो—त्यांचे पाप समान आहे.
3.133.7
आहारत्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ ३.१३३.७ ॥
हे महीपते, सर्व भूते आहारापासूनच उत्पन्न होतात. आहारानेच ती वाढतात आणि त्यामुळेच जिवंत राहतात.
3.133.8
शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् ।
न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥ ३.१३३.८ ॥
त्याग करणे कठीण असलेली वस्तूही सोडून दीर्घकाळ जगणे शक्य आहे; परंतु भोजन सोडून दीर्घकाळ जगणे शक्य नाही.
3.133.9
भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशांपते ।
विसृज्यकायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम् ॥ ३.१३३.९ ॥
हे विशांपते, आज भक्ष्य हिरावल्यामुळे माझे प्राण हा देह सोडून पुनर्जन्म नसलेल्या मार्गाला जातील.
3.133.10
प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारादि नङ्क्ष्यति ।
रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्न रक्षसि ॥ ३.१३३.१० ॥
हे धर्मात्मन्, मी मेल्यास माझे पुत्र, पत्नी इत्यादी नाश पावतील. कबुतराचे रक्षण करताना तू अनेक प्राण्यांचे रक्षण करीत नाहीस.
3.133.11
बहून्यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुवर्त्म तत् ।
अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम ॥ ३.१३३.११ ॥
जो धर्म पुष्कळांना बाधा आणतो तो धर्म नव्हे, तो कुमार्ग आहे. परंतु जो धर्म कोणाला विरोध करीत नाही तोच धर्म, हे सत्यविक्रमा.
3.133.12
विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुपाचरेत् ॥ ३.१३३.१२ ॥
हे महीपाला, परस्परविरोधी धर्मांत गुरुत्व-लघुत्वाचा निश्चय करून, जिथे कोणतीही बाधा नाही तोच धर्म आचरावा.
3.133.13
गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये ।
यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम् ॥ ३.१३३.१३ ॥
धर्म आणि अधर्माचा निश्चय करताना गुरुत्व आणि लघुत्व जाणून, हे राजा, जे अधिक वजनदार असेल त्यानुसार धर्माचा निश्चय कर.
3.133.14
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम ।
सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मं ज्ञात्वाऽभिभाषसे ॥ ३.१३३.१४ ॥
हे पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठा, तू फार कल्याणकारी बोलतोस. तू सुपर्ण आहेस का पक्षिराज? धर्म जाणूनच असे बोलतोस का?
3.133.15
तथाहि धर्मसंयुक्तं बहुचित्रं च भाषसे ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्यहम्।
शरणैषिपरित्यागं कथं साध्विति मन्यसे ॥ ३.१३३.१५ ॥
असेच तू धर्मयुक्त आणि अनेक प्रकारचे बोलतोस. तुला काहीही अज्ञात नाही असे मी तुला पाहतो. शरणार्थीचा त्याग कसा चांगला मानतोस?
3.133.16
आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम ।
शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया ॥ ३.१३३.१६ ॥
हे पक्ष्या, हा तुझा आहारासाठीचा प्रयत्न आहे. हे दुसऱ्या प्रकारेही करता येईल; तुला आहारही अधिक मिळू शकेल.
3.133.17
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा ।
त्वदर्थमद्य क्रियतां यच्चान्यदिह काङ्क्षसि ॥ ३.१३३.१७ ॥
बैल, किंवा डुक्कर, किंवा हरीण, किंवा म्हैस - आज तुझ्यासाठी हे तयार केले जावो, आणि येथे तुला जे दुसरे हवे असेल ते.
3.133.18
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा ।
भक्षयामि महाराज किं ममान्येन केचचित् ॥ ३.१३३.१८ ॥
डुक्कर नाही, बैल नाहीत, आणि विविध प्रकारची हरणेही नाहीत - हे महाराजा, मी ही खात नाही. मला दुसऱ्या कशाचे काय काम?
3.133.19
यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुङ्गव ।
तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे ॥ ३.१३३.१९ ॥
हे क्षत्रियश्रेष्ठा, दैवाने माझ्यासाठी ठरवलेले अन्न हेच आहे; हे महीपाला, हे कबूतर मला सोडून दे.
3.133.20
श्येनाः कपोतान्स्वादन्ति श्रुतिरेषा सनातनी ।
मा राजन्सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमासज ॥ ३.१३३.२० ॥
ससाणे कबुतरांना खातात; ही सनातन श्रुती आहे. हे राजा, सार न जाणता केळीच्या खोडाला बिलगू नकोस.
3.133.21
राष्ट्रं शिवीनामृद्धं वै शाधि पक्षिभिरर्चितः ।
कृत्स्नमेतन्मया दत्तं राजवद्विहगोत्तम ॥ ३.१३३.२१ ॥
शिबींचे समृद्ध राष्ट्र, पक्ष्यांनी पूजिलेल्या हे, तू शासन कर. हे पक्षिश्रेष्ठा, हे सर्व मी राजाप्रमाणे तुला दिले.
3.133.22
यं वा कामयसे कामं श्येन सर्वं ददानि ते ।
विनेमं पक्षिणं श्यन शरणार्थिनमागतम् ॥ ३.१३३.२२ ॥
हे श्येना, तू जे काही इच्छिशील ते सर्व मी तुला देईन; पण शरणार्थी म्हणून आलेल्या या पक्ष्याला सोड.
3.133.23
येनेमं स्थापयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम ।
तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥ ३.१३३.२३ ॥
हे पक्षिश्रेष्ठा, ज्या कर्माने तू याला पुन्हा स्थापित करशील ते सांग; मी ते करीन, पण कबूतर मी देणार नाही.
3.133.24
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप ।
आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥ ३.१३३.२४ ॥
हे उशीनरा, जर कबुतरावर तुझे प्रेम असेल तर, हे नराधिपा, स्वतःच्या शरीराचे मांस कापून कबुतराच्या वजनाइतके ठेव.
3.133.25
यदा समं कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम ।
त्वया प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ॥ ३.१३३.२५ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, जेव्हा तुझे मांस कबुतराइतके होईल, तेव्हा ते तू मला द्यावेस; तेव्हाच माझे समाधान होईल.
3.133.26
अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे ।
तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥ ३.१३३.२६ ॥
हे श्येना, तू माझ्याकडे जे मागतोस ते मी एक अनुग्रह मानतो; म्हणून आज तराजूवर ठेवलेले माझे स्वतःचे मांस मी तुला देईन.
3.133.27
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् ।
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन समं विभो ॥ ३.१३३.२७ ॥
मग परमधर्म जाणणाऱ्या राजाने स्वतःचेच मांस कापून, हे कौन्तेया, हे विभो, ते कबुतराइतके तोलले.
3.133.28
ध्रियमाणः कपोतस्तु मांसेनात्यतिरिच्यते ।
पुनश्चोत्कृत्यमांसानि राजा प्रादादुशीनरः ॥ ३.१३३.२८ ॥
पण कबुतराला तराजूवर ठेवले तेव्हा ते मांसापेक्षा अधिक जड भरले; तेव्हा उशीनर राजाने पुन्हा स्वतःचे मांस कापून दिले.
3.133.29
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् ।
तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥ ३.१३३.२९ ॥
कबुतराइतके मांस तराजूवर सापडले नाही तेव्हा, ज्याचे मांस कापले गेले होते तो राजा स्वतःच तराजूवर चढला.
3.133.30
इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् ।
जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ॥ ३.१३३.३० ॥
हे धर्मज्ञा, मी इंद्र आहे आणि हा कबूतर हव्यवाहन अग्नी आहे; धर्म जाणण्याच्या इच्छेने आम्ही दोघे तुझ्या यज्ञमंडपात आलो आहोत.
3.133.31
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उक्तृत्तानि विशांपते ।
एषा ते शाश्वती कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ॥ ३.१३३.३१ ॥
हे प्रजापालका, तुझ्या अवयवांतून कापलेले मांस ही तुझी शाश्वत कीर्ती आहे; ती लोकांना व्यापून टाकेल.
3.133.32
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव ।
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥ ३.१३३.३२ ॥
हे राजा, जोपर्यंत जगात लोक तुझ्याविषयी बोलतील, तोपर्यंत तुझी कीर्ती आणि तुझे लोक शाश्वत राहतील.
3.133.33
इत्युक्त्वा भूमिपतये तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम् ।
प्रशस्य जग्मतू राजन्निन्द्राग्री तुष्टमानसौ ॥ ३.१३३.३३ ॥
असे बोलून, भूपतीला त्याच्या इच्छेप्रमाणे वर देऊन, त्याची स्तुती करून, हे राजा, इंद्र आणि अग्नी संतुष्ट मनाने निघून गेले.
3.133.34
उशीनरोऽपिधर्मात्मा धर्मेणावृत्यरोदसी ।
विभ्राजमानो वपुषाऽप्यारुरोह त्रिविष्टपम् ॥ ३.१३३.३४ ॥
धर्मात्मा उशीनर यानेही धर्माने आकाश व पृथ्वी व्यापून टाकून, शरीरानेही तेजस्वी होऊन त्रिविष्टपावर आरूढ झाला.
3.133.35
तदेतत्सदनं राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् ॥ ३.१३३.३५ ॥
हे राजा, हे त्या महात्मा राजाचे निवासस्थान आहे. माझ्यासह हे पाहा; हे पुण्यमय असून पापातून मुक्त करणारे आहे.
3.133.36
तत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः ।
दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ॥ ३.१३३.३६ ॥
तेथे सदैव देव आणि सनातन मुनी दिसतात, हे राजा, पुण्यवान महात्मा ब्राह्मणांकडून.