महाभारत · अध्याय 3.135
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.135.1
अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः ।
स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः।
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य ।
समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ ३.१३५.१ ॥
आंधळ्याचा मार्ग, बहिऱ्याचा मार्ग; स्त्रीचा मार्ग, ओझे वाहणाऱ्याचा मार्ग; राजाचा मार्ग ब्राह्मणाशी भेट न झाल्यापर्यंत; पण ब्राह्मणाशी भेट झाल्यावर ब्राह्मणाचाच मार्ग.
3.135.2
पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो ।
येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व।
न पावको विद्यते वै लघीया-
निन्द्रोपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम् ॥ ३.१३५.२ ॥
हा मार्ग मी आज तुला दिला आहे; ज्या मार्गाने तुला हवे तसे जा. ब्राह्मणांपेक्षा लहान अग्नी नाही; इंद्रसुद्धा नेहमी ब्राह्मणांना नमस्कार करतो.
3.135.3
स एवमुक्तो मातुलेनैव सार्धं ।
यथेष्टमार्गो यज्ञनिवेशनं तत्।
संप्राप्य धर्मेण निवारितः सन् ।
द्वारि द्वाःस्थं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ३.१३५.३ ॥
मामाने असे सांगताच तो त्याच्यासह आपल्याला हवा तसा मार्ग घेऊन यज्ञमंडपापर्यंत पोहोचला; पण धर्मानुसार दारात अडवला गेल्यावर त्याने द्वारपालाला हे शब्द सांगितले.
3.135.4
यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्म तात ।
कौतूहलं बलवद्वै विवृद्धम्।
आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं ।
काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ॥ ३.१३५.४ ॥
अरे बाळा! यज्ञ पाहण्यासाठीच आम्ही आलो आहोत; आमचे कुतूहल प्रबलपणे वाढले आहे. आम्ही दोघे अतिथी म्हणून आलो आहोत; हे द्वारपाला, तुझी आज्ञा आम्ही इच्छितो.
3.135.5
ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां ।
विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू।
न वै क्रुध्यो वन्दिना चोत्तमेन ।
संयोजय द्वारपाल क्षणेन ॥ ३.१३५.५ ॥
ऐन्द्रद्युम्नीचा यज्ञ पाहण्यासाठी आलेले आम्ही दोघे आहोत. जनकांच्या स्वामीशी बोलण्याची आणि त्यांना पाहण्याची आमची इच्छा आहे. श्रेष्ठ वंदीवर आम्ही रागावलेलो नाही. हे द्वारपाला, क्षणात आम्हाला आत घेऊन जा.
3.135.6
वन्देः समादेशकरा वयं स्म ।
निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम्।
न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा ।
वृद्धा विदग्धाः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ॥ ३.१३५.६ ॥
आम्ही वंदीच्या आज्ञेचे पालन करणारे आहोत. माझे शब्द ऐका. येथे बालके प्रवेश करत नाहीत; वृद्ध, विद्वान, द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणच प्रवेश करतात.
3.135.7
यद्यत्रवृद्धेषु कृतः प्रवेशो ।
युक्तं मया द्वारपाल प्रवेष्टुम्।
वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च ।
वेदप्रभावेन समन्विताश्च ॥ ३.१३५.७ ॥
येथे वृद्धांना प्रवेश दिला गेला असेल, तर हे द्वारपाला, माझा प्रवेश योग्यच आहे. आम्ही वृद्ध, व्रतांचे पालन करणारे आणि वेदाच्या प्रभावाने युक्त आहोत.
3.135.8
शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च ।
ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम्।
न बाल इत्येव मन्तव्यमाहु-
र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः ॥ ३.१३५.८ ॥
आम्ही सेवातत्पर आणि इंद्रियजयी आहोत; ज्ञानप्राप्तीत निष्ठाही प्राप्त केली आहे. कोणाला 'बालक' म्हणूनच मानावे असे म्हटलेले नाही; स्पर्श केल्यास बालक अग्नीही जाळतो.
3.135.9
सरस्वतीमीरय वेद जुष्टा-
मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम्।
अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं ।
किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ॥ ३.१३५.९ ॥
वेदांना प्रिय, एकाक्षरी, बहुरूपी, तेजस्वी सरस्वतीचे उच्चारण कर; अवयवांनाच आत्मा मानणाऱ्याकडे पाहा. बाळा, दुर्लभ वादसिद्धीची तू इतकी प्रशंसा का करतोस?
3.135.10
न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि-
र्यथाऽष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धाः।
ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो ।
यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः ॥ ३.१३५.१० ॥
शरीराच्या वाढीने परिपक्वता ओळखता येत नाही, शाल्मली वृक्षाची बिया पूर्ण वाढल्या तरीही तसेच. लहान, अल्पदेही असूनही फळलेला आणि वाढलेला असतो; फळ नसलेल्याला वृद्धभाव नसतो.
3.135.11
वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला ।
गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः।
न हि ज्ञातुमल्पकालेन शक्यं ।
कस्माद्बालः स्थविर इव प्रभाषसे ॥ ३.१३५.११ ॥
येथे बालक वृद्धांकडूनच बुद्धी घेतात; कालांतराने तेही वृद्ध होतात. थोड्या काळात जाणणे शक्य नाही. बाळा, वृद्धासारखे का बोलतोस?
3.135.12
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः ।
बालोपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ॥ ३.१३५.१२ ॥
ज्याचे डोके पांढऱ्या केसांचे आहे, त्यामुळे कोणी वृद्ध होत नाही; बालक असूनही जो जाणतो, त्याला देव वृद्ध मानतात.
3.135.13
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ३.१३५.१३ ॥
वर्षांनी नव्हे, पांढऱ्या केसांनी नव्हे, धनाने नव्हे, नातेवाईकांनीही नव्हे; ऋषींनी धर्माचे आचरण केले. जो वेदज्ञ आहे तोच आमच्यासाठी महान.
3.135.14
दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि ।
निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ॥ ३.१३५.१४ ॥
मी पाहण्याच्या इच्छेने आलो आहे, राजसभेतील बंदीला. हे द्वारपाला, कमळमाला घातलेल्या राजाला माझी वर्दी दे.
3.135.15
द्रष्टास्यद्य वदतोऽस्मान्द्वारपाल मनीषिभिः ।
सह वादे विवृद्धे तु वन्दिनं चापि निर्जितम् ॥ ३.१३५.१५ ॥
हे द्वारपाला, आज आम्ही विद्वानांशी वाद करताना, वाद तीव्र झाल्यावर बंदीचा पराभव तू पाहशील.
3.135.16
पश्यन्तु विप्राः परिपूर्णविद्याः ।
सहैव राज्ञा सपुरोधमुख्याः।
उताहो वाऽप्युच्चतां नीचतां वा ।
तूष्णींभूतेष्वेव सर्वेष्वथाद्य ॥ ३.१३५.१६ ॥
परिपूर्ण विद्येचे ब्राह्मण पाहोत, राजा आणि प्रमुख पुरोहितांसह; उच्च असोत वा नीच, सर्व मौन झाल्यावर, आज.
3.135.17
कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं ।
विनीतानां विदुषां संप्रवेशम्।
उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं ।
प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ॥ ३.१३५.१७ ॥
दहा वर्षांचा तू यज्ञात, विनीत विद्वानांच्या सभेत कसा प्रवेश करशील? मी उपायाने प्रयत्न करीन; तूही प्रवेशासाठी योग्य प्रयत्न कर.
3.135.18
एष राजा संश्रवणे स्थितस्ते ।
स्तुह्येनं त्वं वचसा संस्कृतेन।
स चानुज्ञां दास्यति प्रीतियुक्तः ।
प्रवेशने यच्च किंचित्तवेष्टम् ॥ ३.१३५.१८ ॥
हा राजा तुझ्या ऐकू येईल अशा अंतरावर उभा आहे. संस्कृत शब्दांनी त्याची स्तुती कर; तो प्रसन्न होऊन अनुज्ञा देईल, प्रवेशात तुला जे इष्ट आहे तेही.
3.135.19
भोभो राजञ्जनकानां वरिष्ठ ।
त्वं वै सम्राट् त्वयि सर्वं समृद्धम्।
त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां ।
ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात् ॥ ३.१३५.१९ ॥
हे राजा! जनकांमध्ये श्रेष्ठ! तुम्हीच सम्राट आहात, तुमच्यात सर्व काही समृद्ध आहे. यज्ञीय कर्मांचे कर्ता तुम्हीच आहात, किंवा पूर्वी केवळ ययाति राजा होता.
3.135.20
विद्वान्वन्दी वादविदो निगृह्य ।
वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः।
त्वयाऽभिसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि-
र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम् ॥ ३.१३५.२० ॥
वादविद्येत जाणणारा विद्वान वंदी, वादात पराजित झालेल्यांना निगृहीत करून, निर्भयपणे, तुम्ही पाठवलेल्या विश्वासू माणसांकडून सर्वांना पाण्यात बुडवतो असे आम्ही ऐकले आहे.
3.135.21
सोऽहं श्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशे ।
ब्रह्माद्य वै कथयितुमागतोस्मि।
क्वासौ वनदी यावदेनं समेत्य ।
नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ॥ ३.१३५.२१ ॥
मी ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात ऐकून, आज ब्रह्माविषयी बोलण्यासाठी आलो आहे. तो वनदी कुठे आहे? त्याला भेटून सूर्य जसे नक्षत्रांचा नाश करतो, तसा मी त्याचा नाश करीन.
3.135.22
आशंससे वन्दिनं वै विजेतु-
मविज्ञाय त्वं वाक्यबलं परस्य।
विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं ।
दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः ॥ ३.१३५.२२ ॥
त्याच्या वाक्यशक्तीचा अंदाज न घेता तू वंदीला जिंकण्याची आशा धरतोस. ज्यांची शक्ती माहीत आहे तेच असे बोलू शकतात. आणि वादशील ब्राह्मणांनी त्याला पाहिलेही आहे.
3.135.23
आशंसमाना वन्दिनं वै बिजेतु-
मविज्ञात्वा तु बलं वन्दिनोऽस्य।
समागता ब्राह्मणास्तेन पूर्वं ।
न शोभन्ते भास्करेणेव ताराः ॥ ३.१३५.२३ ॥
वंदीला जिंकण्याची आशा धरून, वंदीचे सामर्थ्य न जाणता, पूर्वी त्याच्याशी जमलेले ब्राह्मण सूर्यासमोरील ताऱ्यांप्रमाणे शोभत नाहीत.
3.135.24
आशानुबन्धो हि तवात्र यत्नः ।
स वन्दिमासाद्यतथा विनश्यति।
विज्ञानवन्तो निकृतास्तु तात ।
कथं सदस्तर्तुमिदं समर्थः ॥ ३.१३५.२४ ॥
येथे तुझा प्रयत्न आशेने बांधलेला आहे; तो वंदीजवळ जाऊन तसाच नष्ट होईल. हे तात, विद्वानही पराभूत झाले आहेत; मग ही सभा तू कशी पार करू शकशील?
3.135.25
विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि ।
सिंहीकृतस्तेन वदन्यभीतः।
समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य ।
मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम् ॥ ३.१३५.२५ ॥
तो माझ्यासारख्यांकडून वादात पराभूत होत नाही; निर्भयपणे बोलत त्याने सिंहासारखे रूप धारण केले आहे. माझ्याशी भेटून आज तो मारला जाऊन उरेल, वाटेत मोडलेल्या गाडीच्या कमकुवत आसाप्रमाणे.
3.135.26
षण्नाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ।
यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ॥ ३.१३५.२६ ॥
सहा नाभी, बारा आस, चोवीस सांधे आणि तीनशे साठ आरे असलेल्या चक्राचा वेदार्थ जो जाणतो, तोच श्रेष्ठ कवी.
3.135.27
चतुर्विंशतिपर्व त्वां षणअनाभि द्वादशप्रधि ।
तत्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ॥ ३.१३५.२७ ॥
चोवीस सांधे, सहा नाभी, बारा कडा आणि तीनशे साठ आरे असलेले ते चक्र, जे सदा गतिमान आहे, तुझे रक्षण करो.
3.135.28
बडबे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् ।
कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ॥ ३.१३५.२८ ॥
देवांच्या श्येनपातात जुंपलेल्या दोन घोड्यांप्रमाणे, त्यांपैकी कोण गर्भ धारण करतो आणि कोण गर्भ प्रसवतो?
3.135.29
मा स्म भूः स्वगृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम् ।
वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम् ॥ ३.१३५.२९ ॥
हे राजा, आपल्या स्वतःच्या घरातही, शत्रूंमध्येही निश्चितपणे असे होऊ नकोस; ज्याचा सारथी वारा आहे तो गर्भ धारण करतो; त्या दोघांनी त्याला जन्म दिला.
3.135.30
किंस्वित्स्तुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति ।
कस्यखिद्धृदयं नास्ति किंस्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.१३५.३० ॥
झोपलेले असतानाही काय डोळे मिटत नाही? जन्मूनही काय हलत नाही? कोणाला हृदय नसते? काय वेगाने वाढते?
3.135.31
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.१३५.३१ ॥
झोपलेला मासा डोळे मिटत नाही; जन्मलेले अंडे हलत नाही; दगडाला हृदय नसते; नदी वेगाने वाढते.
3.135.32
न त्वां मन्ये मानुषं देवसत्व ।
न त्वं बालः स्थविरः संमतो मे।
न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे ।
तस्माद्द्वारं वितराम्येष विद्वन् ॥ ३.१३५.३२ ॥
हे देवस्वभावा, मी तुला मनुष्य मानत नाही; तू बालक नाहीस, वृद्धही मी तुला मानत नाही; वाक्प्रलापात तुझ्यासारखा कोणी नाही; म्हणून हे विद्वान, हे द्वार मी उघडतो.